|

شاپور بهیان

در بهشت کتاب‌ها

بهشت جایی است چون کتابخانه بورخس
در میان ده‌ها ردیف کتابی که تا سقف چیده شده است، دو‌ردیف‌مانده به کف‌پوش کاشیِ کتابفروشی، کتاب‌های انتشارات پروگروس را چیده‌اند. بوی کتاب، با سرمای کولر‎گازی آمیخته شده است. کتاب‌های پروگروس روغنی و براق و لیز و خوش‌بواند، یک نخ ابریشمی هم وسط‌شان هست. دو تا جلد دارند؛ یکی پوشش جلد اصلی است. «پدران و پسران» از تورگینف، «رودین» از تورگینف، اشعار پوشکین، «بانو و سگ ملوس» از چخوف‌‌.... بیرون هوا داغ است و باد گرمی هم می‌وزد. خاک، خیابان را گرفته است. ما هنوز نمی‌دانیم، بیرون از اینجا، نیروهایی در کارند؛ نیروهایی که گرد می‌آیند و تا یکی، دو سال دیگر مسیری را بر‌سرِ راه‌مان خواهند گذاشت که می‌شود اسمش را گذاشت، سرنوشت؛ نیروهایی مجسم در انقلاب، جنگ. تازه ترس‌مان ریخته است که می‌توانیم «سه رفیق»، ماکسیم گورکی را از کتابفروشی بخریم که صاحبش مردی سرخ‌چهره است؛ که ریش و سبیل‌اش را می‌زند؛ با نگاهی خیره. انگار خیلی پیش‌تر بدون آنکه بداند، قالب و کلیشه‌ مردان کراوات‌داری است که با کت‌وشلوار مشکی، سیگار بر لب، اما جایی هست که از اول‌ِ اولش هم ترس‌و‌لرزی در کار نیست: کتابفروشی بال‌افکن: پیرمردی عبوس و اخمو که لهجه شوشتری دارد. ما حتی نمی‌دانیم بال‌افکن به‌زودی از این شهر خواهد رفت. کتابفروشی یکی، دو سال دیگر دوام خواهد آورد و بعد تبدیل به ابزارفروشی خواهد شد. ما در بوی مست‌کننده و سکر‌آور کاغذها و سرمای کرخت‌کننده کولر‎گازی، هوش از کف داده‌ایم. تا این زمان گزمه‌ها در کوچه‌های شهر باستانی ری آواز خوانده‌اند. داش‌آکل از عشق مرجان جان داده است. گل‎ببو، زرین‌کلاه را ول کرده است و نقاش ِ قلمدان، شرابی زهرآگین را به میان دندان‌های کلید‌شده زن‌ِ اثیری ریخته است. تا این زمان گرگوار به سوسک تبدیل شده است. یکی، دو ماه دیگر، من، جویس را در ردیفی پایین‌تر کشف خواهم کرد: دوبلینی‌ها؛ جلد مشکی؛ ترجمه پرویز داریوش؛ بعد فاکنر را. تا این زمان چخوف هست. تولستوی هست. داستایفسکی هست. بهرام صادقی در راه است. گلشیری در راه است. حیدری در راه است. ساعدی در راه است؛ اینها را نمی‌دانیم؛ توفان برخواهد خاست. درهای آینده را دارند می‌کوبند، اما ما در جوانی جاودانه غوطه‌وریم. ما زنده‌ایم. تا ابد زنده خواهیم بود. سفیدی مو، حقارت، دغدغه صعود از نردبان ترقی اجتماعی را نمی‌شناسیم؛ کلماتی بیش نیستند؛ مرگ هست، آزادی هست. نومیدی هست. یأس هست، اما کسی نیست که بمیرد. کسی نیست که آزادی را از سر بگذراند. کسی نیست که نومید شود؛ مأیوس شود. اینها همه کلمه‌اند؛ انتزاع‌اند. ما نمی‌دانیم در این خیابان داغ و پخته، تا سالی دیگر، اما در مجالی اندک قهرمانان کتاب‌ها، کتاب‌هایی که دیگران خوانده‌اند، تجسم خواهند یافت. قهرمانان «چه باید کرد؟» «فولاد چگونه آبدیده شد؟»، «گارد جوان»، «برمی‌گردیم گل نسترن بچینیم»؛ قهرمانان که تردیدی در درستی راه‌شان ندارند و در مایی که با رودین و بازاروف ِدل‌دونیمه در «پدران و پسران» دم‌خور هستیم، سست نگاه خواهند کرد. ما هنوز این را نمی‌دانیم. در بهشت کتاب‌فروشی بال‌افکن هستیم.

بهشت جایی است چون کتابخانه بورخس
در میان ده‌ها ردیف کتابی که تا سقف چیده شده است، دو‌ردیف‌مانده به کف‌پوش کاشیِ کتابفروشی، کتاب‌های انتشارات پروگروس را چیده‌اند. بوی کتاب، با سرمای کولر‎گازی آمیخته شده است. کتاب‌های پروگروس روغنی و براق و لیز و خوش‌بواند، یک نخ ابریشمی هم وسط‌شان هست. دو تا جلد دارند؛ یکی پوشش جلد اصلی است. «پدران و پسران» از تورگینف، «رودین» از تورگینف، اشعار پوشکین، «بانو و سگ ملوس» از چخوف‌‌.... بیرون هوا داغ است و باد گرمی هم می‌وزد. خاک، خیابان را گرفته است. ما هنوز نمی‌دانیم، بیرون از اینجا، نیروهایی در کارند؛ نیروهایی که گرد می‌آیند و تا یکی، دو سال دیگر مسیری را بر‌سرِ راه‌مان خواهند گذاشت که می‌شود اسمش را گذاشت، سرنوشت؛ نیروهایی مجسم در انقلاب، جنگ. تازه ترس‌مان ریخته است که می‌توانیم «سه رفیق»، ماکسیم گورکی را از کتابفروشی بخریم که صاحبش مردی سرخ‌چهره است؛ که ریش و سبیل‌اش را می‌زند؛ با نگاهی خیره. انگار خیلی پیش‌تر بدون آنکه بداند، قالب و کلیشه‌ مردان کراوات‌داری است که با کت‌وشلوار مشکی، سیگار بر لب، اما جایی هست که از اول‌ِ اولش هم ترس‌و‌لرزی در کار نیست: کتابفروشی بال‌افکن: پیرمردی عبوس و اخمو که لهجه شوشتری دارد. ما حتی نمی‌دانیم بال‌افکن به‌زودی از این شهر خواهد رفت. کتابفروشی یکی، دو سال دیگر دوام خواهد آورد و بعد تبدیل به ابزارفروشی خواهد شد. ما در بوی مست‌کننده و سکر‌آور کاغذها و سرمای کرخت‌کننده کولر‎گازی، هوش از کف داده‌ایم. تا این زمان گزمه‌ها در کوچه‌های شهر باستانی ری آواز خوانده‌اند. داش‌آکل از عشق مرجان جان داده است. گل‎ببو، زرین‌کلاه را ول کرده است و نقاش ِ قلمدان، شرابی زهرآگین را به میان دندان‌های کلید‌شده زن‌ِ اثیری ریخته است. تا این زمان گرگوار به سوسک تبدیل شده است. یکی، دو ماه دیگر، من، جویس را در ردیفی پایین‌تر کشف خواهم کرد: دوبلینی‌ها؛ جلد مشکی؛ ترجمه پرویز داریوش؛ بعد فاکنر را. تا این زمان چخوف هست. تولستوی هست. داستایفسکی هست. بهرام صادقی در راه است. گلشیری در راه است. حیدری در راه است. ساعدی در راه است؛ اینها را نمی‌دانیم؛ توفان برخواهد خاست. درهای آینده را دارند می‌کوبند، اما ما در جوانی جاودانه غوطه‌وریم. ما زنده‌ایم. تا ابد زنده خواهیم بود. سفیدی مو، حقارت، دغدغه صعود از نردبان ترقی اجتماعی را نمی‌شناسیم؛ کلماتی بیش نیستند؛ مرگ هست، آزادی هست. نومیدی هست. یأس هست، اما کسی نیست که بمیرد. کسی نیست که آزادی را از سر بگذراند. کسی نیست که نومید شود؛ مأیوس شود. اینها همه کلمه‌اند؛ انتزاع‌اند. ما نمی‌دانیم در این خیابان داغ و پخته، تا سالی دیگر، اما در مجالی اندک قهرمانان کتاب‌ها، کتاب‌هایی که دیگران خوانده‌اند، تجسم خواهند یافت. قهرمانان «چه باید کرد؟» «فولاد چگونه آبدیده شد؟»، «گارد جوان»، «برمی‌گردیم گل نسترن بچینیم»؛ قهرمانان که تردیدی در درستی راه‌شان ندارند و در مایی که با رودین و بازاروف ِدل‌دونیمه در «پدران و پسران» دم‌خور هستیم، سست نگاه خواهند کرد. ما هنوز این را نمی‌دانیم. در بهشت کتاب‌فروشی بال‌افکن هستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.