روایت انقلاب در «نبرد» فوئنتس با ترجمه عبدالله کوثری
شگفتی، روایتی است که به وقوع نپیوندد
امیر جلالی
«نبرد» فوئنتس در دل سنت ادبی گستردهای جای دارد. سنتی کاملا مدرن. نوشتن از عشق و سیاست. در آغاز دهه 90، فوئنتس با روحیه تازهای در عرصه ادبیات ظاهر شد. تا اواسط این دهه نویسنده سرشناس و صاحب سبک چند کتاب تازه درآورده بود که به اقرار اکثر منتقدانش، فوئنتس تازهای بود. «درخت پرتقال» و «نبرد» در زمره رمانهای همین فوئنتس متأخر است. علاوهبراین، کتاب غیرروایی «آینه مدفون: تأملاتی در باب اسپانیا و جهان» نیز در ذیل آثار این دوره او قرار میگیرند. در آن زمان فوئنتس حدودا 35 سال تجربه رمان نوشتن را پشت سر گذاشته بود.
«نبرد» رمانی است درباره انقلاب. و گذشته از آنکه رمانی تاریخی است، حامل تلقی تازهای از تاریخ است. فوئنتس به سراغ انقلابهای قرننوزدهمی آمریکایلاتین رفته است. این انقلاب که حدودا یک دهه طول میکشد، عملا مناطق مستعمرهنشین و سپس خونتای مستقل را به شکل دولت- ملتهای امروزی درمیآورد. تأثیر آرمانهای انقلاب فرانسه و در پی آن تفوق بناپارتیستها بر نظام عقبافتاده کموبیش قرونوسطایی اسپانیا، مجالی فراهم میآورد تا مردم این منطقه از جهان آستینها را بالا بزنند و بیرق استقلال را به اهتزاز درآورند. در «نبرد» در دو سطح متفاوت با وقایع این انقلاب روبهرو میشویم. یکی، تحولات سیاسی و فکری انقلابیهاست و دیگری زندگی خصوصی و عاطفی شخصیت اصلی آن: بالتاسار بوستوس. بحث اصلی فوئنتس، ایجاد نگرهای از تاریخ است که او خود از آن تحتعنوان «تاریخ منقطع» یاد میکند. چگونه ساکنان غیرمدرن جهان فرایند «ملتشدن» را تجربه کردند. جذابیت رمان فوئنتس از منظر تاریخپژوهی در این است که با مباحث آکادمیک و روشنفکری غرب در تناظر جزءبهجزء پیش میرود. یکی از مباحث جذاب و همچنان زنده تاریخیگرایان جدید از آغاز دهه90 تا به حال حول این
محور بوده است که آیا مدرنیته بر ملیت تقدم دارد و یا بالعکس، مدرنشدن مستلزم آن است که پیشاپیش تجربه
دولت- ملت شکل گرفته باشد؟ طرح این پرسش عمدتا با تأمل بر حاشیهنشینان مدرنیته، در سرزمینهایی شبیه به آمریکایلاتین یا مثلا کشور خودمان، موضوعیت مییافت. والا در غرب مدرنیته و ملیت با افتوخیزهای بسیار پابهپای هم پیش رفتند. یکی از نتایج این جدلهای نظری این بود که ملتها به یک شیوه شکل نگرفتهاند. راه ملتشدن، بهزعم بندیکت اندرسون از تعمیم الگوی ملتشدن در اروپا باز شد. مبنای این ملیتیابی از میل به تکرار تجربه سیاسی چهار ملیت انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و روسی مشخص میشود.
در «نبرد» شاهد آنیم که در دهه آغازین قرن نوزدهم همراه با ضعف امپراتوری اسپانیا، روشنفکران شوریدهای سربر میکنند که میخواهند آمریکایلاتین هم ملیتی شبیه به فرانسویان داشته باشد. رمان با حوادث ماه می 1810 آغاز میشود. سه رفیق-در قیاس با سه رهبر انقلاب فرانسه- حلقه روشنفکری جمعوجوری راه انداختهاند و سودای آن دارند که ایدههای عصر روشنگری را در این خطه از جهان به کرسی بنشانند. در کنار شخصیت اصلی و قهرمان رمان، آوگوستو بوستوس، خاویر درگو و مانوئل وارگا اعضای این تروییکای انقلابیاند. هر یک از اینها دلبسته یکی از فیلسوفان عصر روشنگریاند. آوگوستو تا حد ممکن خود را روسوی اسپانیاییزبان میبیند. خاویر شیفته ولتر است. اما مانوئل که درعینحال راوی رمان نیز هست، به دیدرو دلبستگی دارد. فوئنتس در انتخاب راوی دقت شگفتی به خرج داده است و با خواندن رمان مخاطب درمییابد که کموبیش همه ریزهکاریها را رعایت کرده است. این ماجرا را از زبان کسی میخوانیم که دنبالهرو نویسنده «برادرزاده رامو» و «ژاک قضاوقدری» است.
در بوئنوسآیرس 1810 هنوز آرژانتینی وجود ندارد. در آستانه انقلاب با پورتنیوسهایی سروکار داریم که محروم از تحصیل در جهل مرکب دستنشاندههای اسپانیایی بردگی و توحش را بهمنزله زندگی روزمره پذیرفتهاند. یکی از جنبههای جذاب رمان فوئنتس، نقش و حضور کرئولها - مهاجران یا تبعیدیهای سفیدپوست- در صحنه انقلاب است. دقتنظر نویسنده همطراز با مورخی نکتهسنج از مسیر ترانزیتی پرده برمیدارد که از یکسو کالا و منابع آمریکایلاتین را به یغما میبرد و از سوی دیگر پای مخالفان سیاسی را به منطقه باز میکند. در ماجرای این سه یار بیدبستان و خودآموخته، کشیشهای ژزوییت سهم بسزایی دارند. آنها با نفوذی که در کلیسا پیدا کردهاند، کتابهای ممنوعه را به سرزمین وارد میکنند. از اینجا بهبعد یکی کتابها را تهیه میکند. دیگری آنها را منتشر میکند و آخری، به توزیع آنها میپردازد.
همانطور که پیشتر اشاره کردیم، رمان خط سیر دیگری هم دارد. لحظهای که فوئنتس برای شروع رمان برگزیده، روزی است که زنی سیاهپوست با حکم دادگاه شلاق میخورد و از آوگوستو میخواهد تا فرزندش را با فرزند سفیدپوست قاضی نایبالسلطنه عوضبدل کند. اگوستو هم که سرسپرده اندیشههای روسو است، خواسته او را محقق میکند. اما همین که دزدکی به منزل صاحبمنصب پا مینهد دلباخته اوفلیا سالامانکا میشود. از همینجاست که بحران آوگوستو آغاز میشود. در رمان میخوانیم که بعد از معاوضه بچهها با هم، زن سیاهپوست و فرزند ربودهشده اوفلیا در دل شب انقلاب ناپدید میشوند. اوفلیا سالامانکا همسر لئوکادیو کابرا شخصیت پیچیدهای دارد. 25ساله است و از استقلال رأی عجیبی برخوردار است. آنقدر که حتی بعد از ازدواج هم نامخانوادگی خود را حفظ کرده است. روایت انقلاب با شور عاشقانه آوگوستو موازی با هم پیش میرود. دزدیدهشدن بچه اوفلیا هم تدریجا به سمبلی از ملتشدن درمیآید. در سرتاسر رمان آوگوستو با سه پدیده انقلاب، گناه، و عشق کلنجار میرود. این عشق ناکام در پسزمینه خود رگه مهم دیگری را نیز به همراه دارد: رابطه شهر و روستا. آوگوستو متعلق به طبقه
ملاکان و دامداران این منطقه است. پدرش که سخت مخالف عقاید سیاسی او است، با نفوذی که داشته ترتیبی داده تا پسرش دستاندرکار شغلی قضائی بشود. یکی از صحنههای درخشان این رمان لحظهای است که آوگوستو در گرماگرم انقلاب نزد پدر میرود. پدر که پوستی چغر مثل چرم پیدا کرده است نمیتواند خود را روی اسب نگه دارد. ضعف پدر و هیکل چاق و کارنکرده پسر اسباب خنده گاچوها میشود. آوگوستو هم در واکنش به آنها امر و نهی میکند و ادای اربابزادگان را درمیآورد. پدر او را از تحقیر گاچوها بر حذر میدارد. شکاف بین آرمان و رفتار ناخواسته آوگوستو به خوبی مسیر تحولات آتی را آینهداری میکند.
نویسنده شیلیایی، خوزه دونسو که از 14سالگی در سانتیاگو با فوئنتس رفاقت دارد، او را مهمترین نویسنده اسپانیاییزبان میداند که بهخصوص بعد از رمان «گرینگوی پیر»، ادبیات اسپانیا را به جهان معرفی کرده است. اهمیت فوئنتس در نظر دونسو از اینجا نشأت میگیرد که همواره قهرمان در آثار او کسی است که از مرز عبور میکند. این مرزها علاوه بر مرزهای جغرافیایی مرزهای تاریخی را هم دربر میگیرد. 1992 فوئنتس، در شبکه سی.بی.سی مجموعه برنامههایی تحتعنوان «آمریکایلاتین در نبرد با گذشته» را اجرا میکند. مضمون این برنامهها با رویکرد فوئنتس در رمان «نبرد» قرابت بسیاری دارد. در یکی از همین برنامههاست که فوئنتس وجه ممیزه ادبیات آمریکایلاتین را «انقطاع تاریخی» آن عنوان میکند. بهزعم، اسپانیاییزبانها بهرغم آنکه «دن کیشوت» و بهتبع آن، «رمان» را به جهان هبه کردهاند، چنین تجربهای را نیمه رها میکنند. حال آنکه، در زبان فرانسه و انگلیسی رمان سنت مستمری دارد. در سخنرانی دیگری که فوئنتس در دانشگاه کویینز کانادا ایراد میکند، «نبرد» را تصویری از تاریخ منطقهای از جهان توصیف میکند که در آن نهادهای سیاسی با واقعیت اقتصادی و اجتماعی
جامعه قرین نیست. این است که دولت با تحولات اجتماعی هماهنگ نیست. در «نبرد» شاهد آن هستیم که بین نیت انقلابیها و گاچوها و دهقانها هیچ تقارنی وجود ندارد. سرخپوستان دامنه آند هم به تصورات خود از انقلاب پروبال میدهند. انقلاب رهاییبخش 1810 آمریکایلاتین از این منظر برای فوئنتس جالب توجه است که از آن پس، این سرزمین به نیت مدرنشدن و تحقق ایدههایی مثل برابری و آزادی، صرفا سیاستمداران را دستبهدست میکند. یکی دیگر از صحنههای درخشان رمان طرز رفتار آوگوستو با زنی شیلیاییتبار موسوم به گابریلا کوئو است. این زن که بدیل اوفلیا سالامانکاست، آوگوستو بالتاسار را به سمت خود جذب میکند. راوی با توسل بهذهنخوانی آوگوستو، اوفلیا را زنی معرفی میکند که یک کودک و فقط یک کودک را دوبار به دنیا آورده است. این کودک دوبار تولدیافته هم طفل زندگی است و هم طفل مرگ. در این زمان که همهکاره نظام قضائی به قتل رسیده و اوفلیا بیوه شده است، آوگوستو در خیال با او مکالمه میکند، اما کسی که در عالم واقع جلو چشم او قرار دارد، گابریلا کوئو است. گابریلا در مکالمهای خیالی با زبان تن به آوگوستو میگوید: «من جور دیگری هستم». دو، سه جمله
قبلترش از زبان راوی خواندهایم که آوگوستو در پی «دیگری بهتری» بوده است. و این شاید تمام ماجراست.
«نبرد» فوئنتس در دل سنت ادبی گستردهای جای دارد. سنتی کاملا مدرن. نوشتن از عشق و سیاست. در آغاز دهه 90، فوئنتس با روحیه تازهای در عرصه ادبیات ظاهر شد. تا اواسط این دهه نویسنده سرشناس و صاحب سبک چند کتاب تازه درآورده بود که به اقرار اکثر منتقدانش، فوئنتس تازهای بود. «درخت پرتقال» و «نبرد» در زمره رمانهای همین فوئنتس متأخر است. علاوهبراین، کتاب غیرروایی «آینه مدفون: تأملاتی در باب اسپانیا و جهان» نیز در ذیل آثار این دوره او قرار میگیرند. در آن زمان فوئنتس حدودا 35 سال تجربه رمان نوشتن را پشت سر گذاشته بود.
«نبرد» رمانی است درباره انقلاب. و گذشته از آنکه رمانی تاریخی است، حامل تلقی تازهای از تاریخ است. فوئنتس به سراغ انقلابهای قرننوزدهمی آمریکایلاتین رفته است. این انقلاب که حدودا یک دهه طول میکشد، عملا مناطق مستعمرهنشین و سپس خونتای مستقل را به شکل دولت- ملتهای امروزی درمیآورد. تأثیر آرمانهای انقلاب فرانسه و در پی آن تفوق بناپارتیستها بر نظام عقبافتاده کموبیش قرونوسطایی اسپانیا، مجالی فراهم میآورد تا مردم این منطقه از جهان آستینها را بالا بزنند و بیرق استقلال را به اهتزاز درآورند. در «نبرد» در دو سطح متفاوت با وقایع این انقلاب روبهرو میشویم. یکی، تحولات سیاسی و فکری انقلابیهاست و دیگری زندگی خصوصی و عاطفی شخصیت اصلی آن: بالتاسار بوستوس. بحث اصلی فوئنتس، ایجاد نگرهای از تاریخ است که او خود از آن تحتعنوان «تاریخ منقطع» یاد میکند. چگونه ساکنان غیرمدرن جهان فرایند «ملتشدن» را تجربه کردند. جذابیت رمان فوئنتس از منظر تاریخپژوهی در این است که با مباحث آکادمیک و روشنفکری غرب در تناظر جزءبهجزء پیش میرود. یکی از مباحث جذاب و همچنان زنده تاریخیگرایان جدید از آغاز دهه90 تا به حال حول این
محور بوده است که آیا مدرنیته بر ملیت تقدم دارد و یا بالعکس، مدرنشدن مستلزم آن است که پیشاپیش تجربه
دولت- ملت شکل گرفته باشد؟ طرح این پرسش عمدتا با تأمل بر حاشیهنشینان مدرنیته، در سرزمینهایی شبیه به آمریکایلاتین یا مثلا کشور خودمان، موضوعیت مییافت. والا در غرب مدرنیته و ملیت با افتوخیزهای بسیار پابهپای هم پیش رفتند. یکی از نتایج این جدلهای نظری این بود که ملتها به یک شیوه شکل نگرفتهاند. راه ملتشدن، بهزعم بندیکت اندرسون از تعمیم الگوی ملتشدن در اروپا باز شد. مبنای این ملیتیابی از میل به تکرار تجربه سیاسی چهار ملیت انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و روسی مشخص میشود.
در «نبرد» شاهد آنیم که در دهه آغازین قرن نوزدهم همراه با ضعف امپراتوری اسپانیا، روشنفکران شوریدهای سربر میکنند که میخواهند آمریکایلاتین هم ملیتی شبیه به فرانسویان داشته باشد. رمان با حوادث ماه می 1810 آغاز میشود. سه رفیق-در قیاس با سه رهبر انقلاب فرانسه- حلقه روشنفکری جمعوجوری راه انداختهاند و سودای آن دارند که ایدههای عصر روشنگری را در این خطه از جهان به کرسی بنشانند. در کنار شخصیت اصلی و قهرمان رمان، آوگوستو بوستوس، خاویر درگو و مانوئل وارگا اعضای این تروییکای انقلابیاند. هر یک از اینها دلبسته یکی از فیلسوفان عصر روشنگریاند. آوگوستو تا حد ممکن خود را روسوی اسپانیاییزبان میبیند. خاویر شیفته ولتر است. اما مانوئل که درعینحال راوی رمان نیز هست، به دیدرو دلبستگی دارد. فوئنتس در انتخاب راوی دقت شگفتی به خرج داده است و با خواندن رمان مخاطب درمییابد که کموبیش همه ریزهکاریها را رعایت کرده است. این ماجرا را از زبان کسی میخوانیم که دنبالهرو نویسنده «برادرزاده رامو» و «ژاک قضاوقدری» است.
در بوئنوسآیرس 1810 هنوز آرژانتینی وجود ندارد. در آستانه انقلاب با پورتنیوسهایی سروکار داریم که محروم از تحصیل در جهل مرکب دستنشاندههای اسپانیایی بردگی و توحش را بهمنزله زندگی روزمره پذیرفتهاند. یکی از جنبههای جذاب رمان فوئنتس، نقش و حضور کرئولها - مهاجران یا تبعیدیهای سفیدپوست- در صحنه انقلاب است. دقتنظر نویسنده همطراز با مورخی نکتهسنج از مسیر ترانزیتی پرده برمیدارد که از یکسو کالا و منابع آمریکایلاتین را به یغما میبرد و از سوی دیگر پای مخالفان سیاسی را به منطقه باز میکند. در ماجرای این سه یار بیدبستان و خودآموخته، کشیشهای ژزوییت سهم بسزایی دارند. آنها با نفوذی که در کلیسا پیدا کردهاند، کتابهای ممنوعه را به سرزمین وارد میکنند. از اینجا بهبعد یکی کتابها را تهیه میکند. دیگری آنها را منتشر میکند و آخری، به توزیع آنها میپردازد.
همانطور که پیشتر اشاره کردیم، رمان خط سیر دیگری هم دارد. لحظهای که فوئنتس برای شروع رمان برگزیده، روزی است که زنی سیاهپوست با حکم دادگاه شلاق میخورد و از آوگوستو میخواهد تا فرزندش را با فرزند سفیدپوست قاضی نایبالسلطنه عوضبدل کند. اگوستو هم که سرسپرده اندیشههای روسو است، خواسته او را محقق میکند. اما همین که دزدکی به منزل صاحبمنصب پا مینهد دلباخته اوفلیا سالامانکا میشود. از همینجاست که بحران آوگوستو آغاز میشود. در رمان میخوانیم که بعد از معاوضه بچهها با هم، زن سیاهپوست و فرزند ربودهشده اوفلیا در دل شب انقلاب ناپدید میشوند. اوفلیا سالامانکا همسر لئوکادیو کابرا شخصیت پیچیدهای دارد. 25ساله است و از استقلال رأی عجیبی برخوردار است. آنقدر که حتی بعد از ازدواج هم نامخانوادگی خود را حفظ کرده است. روایت انقلاب با شور عاشقانه آوگوستو موازی با هم پیش میرود. دزدیدهشدن بچه اوفلیا هم تدریجا به سمبلی از ملتشدن درمیآید. در سرتاسر رمان آوگوستو با سه پدیده انقلاب، گناه، و عشق کلنجار میرود. این عشق ناکام در پسزمینه خود رگه مهم دیگری را نیز به همراه دارد: رابطه شهر و روستا. آوگوستو متعلق به طبقه
ملاکان و دامداران این منطقه است. پدرش که سخت مخالف عقاید سیاسی او است، با نفوذی که داشته ترتیبی داده تا پسرش دستاندرکار شغلی قضائی بشود. یکی از صحنههای درخشان این رمان لحظهای است که آوگوستو در گرماگرم انقلاب نزد پدر میرود. پدر که پوستی چغر مثل چرم پیدا کرده است نمیتواند خود را روی اسب نگه دارد. ضعف پدر و هیکل چاق و کارنکرده پسر اسباب خنده گاچوها میشود. آوگوستو هم در واکنش به آنها امر و نهی میکند و ادای اربابزادگان را درمیآورد. پدر او را از تحقیر گاچوها بر حذر میدارد. شکاف بین آرمان و رفتار ناخواسته آوگوستو به خوبی مسیر تحولات آتی را آینهداری میکند.
نویسنده شیلیایی، خوزه دونسو که از 14سالگی در سانتیاگو با فوئنتس رفاقت دارد، او را مهمترین نویسنده اسپانیاییزبان میداند که بهخصوص بعد از رمان «گرینگوی پیر»، ادبیات اسپانیا را به جهان معرفی کرده است. اهمیت فوئنتس در نظر دونسو از اینجا نشأت میگیرد که همواره قهرمان در آثار او کسی است که از مرز عبور میکند. این مرزها علاوه بر مرزهای جغرافیایی مرزهای تاریخی را هم دربر میگیرد. 1992 فوئنتس، در شبکه سی.بی.سی مجموعه برنامههایی تحتعنوان «آمریکایلاتین در نبرد با گذشته» را اجرا میکند. مضمون این برنامهها با رویکرد فوئنتس در رمان «نبرد» قرابت بسیاری دارد. در یکی از همین برنامههاست که فوئنتس وجه ممیزه ادبیات آمریکایلاتین را «انقطاع تاریخی» آن عنوان میکند. بهزعم، اسپانیاییزبانها بهرغم آنکه «دن کیشوت» و بهتبع آن، «رمان» را به جهان هبه کردهاند، چنین تجربهای را نیمه رها میکنند. حال آنکه، در زبان فرانسه و انگلیسی رمان سنت مستمری دارد. در سخنرانی دیگری که فوئنتس در دانشگاه کویینز کانادا ایراد میکند، «نبرد» را تصویری از تاریخ منطقهای از جهان توصیف میکند که در آن نهادهای سیاسی با واقعیت اقتصادی و اجتماعی
جامعه قرین نیست. این است که دولت با تحولات اجتماعی هماهنگ نیست. در «نبرد» شاهد آن هستیم که بین نیت انقلابیها و گاچوها و دهقانها هیچ تقارنی وجود ندارد. سرخپوستان دامنه آند هم به تصورات خود از انقلاب پروبال میدهند. انقلاب رهاییبخش 1810 آمریکایلاتین از این منظر برای فوئنتس جالب توجه است که از آن پس، این سرزمین به نیت مدرنشدن و تحقق ایدههایی مثل برابری و آزادی، صرفا سیاستمداران را دستبهدست میکند. یکی دیگر از صحنههای درخشان رمان طرز رفتار آوگوستو با زنی شیلیاییتبار موسوم به گابریلا کوئو است. این زن که بدیل اوفلیا سالامانکاست، آوگوستو بالتاسار را به سمت خود جذب میکند. راوی با توسل بهذهنخوانی آوگوستو، اوفلیا را زنی معرفی میکند که یک کودک و فقط یک کودک را دوبار به دنیا آورده است. این کودک دوبار تولدیافته هم طفل زندگی است و هم طفل مرگ. در این زمان که همهکاره نظام قضائی به قتل رسیده و اوفلیا بیوه شده است، آوگوستو در خیال با او مکالمه میکند، اما کسی که در عالم واقع جلو چشم او قرار دارد، گابریلا کوئو است. گابریلا در مکالمهای خیالی با زبان تن به آوگوستو میگوید: «من جور دیگری هستم». دو، سه جمله
قبلترش از زبان راوی خواندهایم که آوگوستو در پی «دیگری بهتری» بوده است. و این شاید تمام ماجراست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.