گفتوگو با محمدرضا خاکی به مناسبت انتشار سه ترجمه تازهاش
رهایی در نوشتن است
پیام حیدرقزوینی
دو نمایشنامه از تادئوش روژهویچ و اسلاومیر مروژک و مجموعه مقالاتی درباره دراماتورژی، تازهترین ترجمههای محمدرضا خاکیاند که هرسه، توسط نشر بیدگل منتشر شدهاند. خاکی دارای دکترای تئاتر از دانشگاه سوربن فرانسه است و هماینک بهعنوان مدیر گروه بازیگری و کارگردانی در دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیتمدرس مشغول به تدریس است. او پیشاز این، دو نمایشنامه «شهادت» و «فهرست» را از روژهویچ ترجمه کرده بود و «دام» جدیدترین ترجمه او از روژهویچ است که به فارسی منتشر میشود. روژهویچ از مهمترین نمایشنامهنویسان و شاعران قرن بیستم لهستان است که در ادبیات و تئاتر معاصر جهان هم جایگاهی معتبر دارد. رد شعر در نمایشنامههای روژهویچ به وضوح دیده میشود و حتی «دام» با قطعه شعر بلندی با عنوان «گفتوگوی قطعشده» شروع میشود که همچون دری است برای ورود به جهان نمایش. پرسوناژ اصلی «دام» فرانتس کافکا است و در این نمایشنامه تصویری از زندگی کافکا و همینطور جهانی که او در آن بهسر میبرد، بهدست داده شده است. روژهویچ که سالهای طولانی تحتسیطره آثار کافکا بوده، «دام» را برای رهایی از او مینویسد و به واسطه این اثر
میخواهد با کافکا خداحافظی کند. «دام» هم بهلحاظ شیوه نوشتار و ساختار روایتی و هم بهخاطر پرسوناژ اصلیاش، فرانتس کافکا، جزء آثار مهم روژهویچ بهشمار میرود.
اما اولین ترجمههای محمدرضا خاکی از آثار مروژک، به سالها پیش و به نمایشنامه «پرتره» و بعد «شهادت پیوتر اوهه» بازمیگردد و «خیاط» که نمایشنامهای سهپردهای است، تازهترین ترجمه خاکی از مروژک بهشمار میرود. مروژک نیز از مهمترین نویسندگان قرن بیستم لهستان است و در کنار روژهویچ از چهرههای شاخص ادبیات و تئاتر لهستان بعد از جنگ بهشمار میروند. ویژگیهای جهان نمایشی مروژک و خاصه طنز درخشان او در «خیاط» هم دیده میشود و این اثر به لحاظ مضمونی نیز قابلتوجه است. مروژک در «خیاط»، به مسئله اصل و بدل و تناقضهای جهان معاصر توجه داشته و پرسشهایی درباره نقش و تأثیر فرهنگ و نیز تغییر مسیر جنبشهای اجتماعی مطرح کرده است. روژهویچ و مروژک هر دو متعلق به نسلی از نویسندگان و هنرمندان لهستانیاند که تأثیر سالهای پرآشوب قرن بیستم در آثارشان جاخوش کرده و شاید این جمله مروژک تا حدی بیانگر ویژگیهای این نسل از نویسندگان لهستانی باشد: «من به نسلی تعلق دارم که خندیدنش همیشه با چاشنی طنز، تلخی و یا ناامیدی همراه بوده است». مجموعه مقالاتی در حوزه تئوری تئاتر، کتاب دیگری است که این اواخر به کوشش محمدرضا خاکی منتشر شد.
«دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟» عنوان این کتاب است که مترجمان و مؤلفان مختلفی در تدوین آن نقش داشتهاند و مقدمه بلندی نیز توسط خاکی و منصور براهیمی برای این کتاب نوشته شده است. به مناسبت انتشار این سه کتاب با محمدرضا خاکی گفتوگو کردهایم و بهجز پرداختن به ویژگیهای مختلف هر کتاب، درباره نقش و اهمیت ترجمه در ادبیات و خاصه ادبیات نمایشی نیز صحبت کردهایم.
بهتازگی دو نمایشنامه «دام» و «خیاط» به ترتیب از روُژهویچ و مروژِک با ترجمه شما منتشر شدهاند که هر دو مربوط به دورهای درخشان از ادبیات و تئاتر لهستاناند. ادبیات و تئاتر لهستان در نیمه دوم قرن بیستم و بعد از جنگ جهانی دوم چقدر در سطح جهانی تأثیرگذار بوده است؟
هنر، ادبیات و تئاتر لهستان در نیمه دوم قرن بیستم، بهویژه در دوره پس از جنگ دوم تا فروپاشی بلوک شرق، بسیار غنی است. بخش قابلتوجه از تأثیری که ادبیات و تئاتر لهستان در اروپا و در سایر نقاط داشت، مربوط به آثار نویسندگان و شاعرانی است که بعد از جنگ، آثارشان منتشر شد و به شهرت رسیدند. عدهای از آنها مخالفِ وضعیت لهستان در چارچوب سیاسی بلوک شرق بودند و بههمینعلت لهستان را ترک کردند؛ مثل اسلاومیر مروژک که کشورش را ترک کرد و در اروپا ساکن شد و در غربت به نوشتن ادامه داد. برخی دیگر نیز مثل تادئوش روُژهویچ در لهستان ماندند و بیشتر آثارشان را در همانجا نوشته و منتشر کردند. در اینکه ادبیات، و بهویژه تئاتر لهستان، تأثیر عمدهای بر تئاتر و ادبیات نمایشی معاصر داشته و دارد، شکی نیست؛ البته، حتی در میان دو جنگ جهانی اول و دوم نیز نویسندگان بزرگی در لهستان ظهور کردند که همچنان جایگاه مهمی در ادبیات و تئاتر جهان دارند. لهستانِ آن دوره، در مقایسه با سایر کشورهایی که در همان طولوعرض قرار داشتند، مثل مجارستان، رومانی و چک، در حوزه تئاتر، وضعیت مهمتر و برجستهتری دارد. بهخصوص در دورههایی، نهفقط در
نمایشنامهنویسی، بلکه در حوزه اجرا و خلاقیتهای تئاتری نیز اتفاقات مهمی در لهستان رخ داد. اجراها و اندیشههای خلاقانه کسی مثل یرژی گروتفسکی آنچنان انعکاس پیدا کرد که او را به یکی از تأثیرگذارترین چهرههای تئاتر اروپایمرکزی در نیمه دوم قرن بیستم مبدل کرد. قلههای بزرگی در تئاتر لهستان وجود دارد و بهجز گروتفسکی، میتوان از آدام میسکیهویچ، اسلاومیر مروژک، یان پاراندوسکی، ژولیوس اسلواکی، استانیسلاس ویتکیهویچ، تادئوش کانتور و... نام برد که هریک در آثارشان، فضاهای متفاوتی در اجرا و صحنه، و در نوع ارتباط کارگردان- صحنه- تماشاگر، بهوجود آوردند. برای کانتور، صحنه فقط فضای اجرا و حضور بازیگر نبود؛ بلکه مکانی برای تجسم و تجسد اشیا و ابُژههایی بود که خیلی از آنها ساخته و پرداخته خود کانتور بودند و روی صحنه چنان نمود و کیفیتی پیدا میکردند که در حد کاراکتری جدی پدیدار میشدند یا حتی حضوری که خود کانتور بهعنوان کارگردان، طراح، شاعر، مجسمهساز و بازیگر، هنگام اجرا، روی صحنه داشت چیزی بیسابقه و شگفتیآور بود. من چند اجرا از کارهای کانتور را دیدهام، او همیشه روی صحنه حضور داشت و همیشه این پرسش برایم مطرح بوده
که آیا میشود خود او را، کانتور حاضر بر صحنه را، از نمایشهایش حذف کرد؟ اگر این اتفاق بیفتد، چه خواهد شد؟ به گمان من نشدنی است. بااینحال، مدتی پیش در اینترنت خواندم که در رُم، نمایش «کلاس مرده» را اجرا کردهاند!
پیشازاین دو نمایشنامه دیگر روژهویچ، با ترجمه شما منتشر شده بود: «شهادت» و «فهرست». گویا «دام» جزء آخرین نمایشنامههایی است که روژهویچ نوشته، این نمایشنامه چه جایگاهی در بین آثار او دارد و چرا به سراغ ترجمه آن رفتید و آیا دیگر آثارِ روژهویچ را نیز به فارسی ترجمه خواهید کرد؟
آنطور که خود روُژهویچ میگوید، او نمایشنامه «دام» را برای خداحافظی با کافکا نوشته و فکر میکنم این آخرین نمایشنامهای است که نوشته است. من آندسته از نمایشنامههای روُژهویچ را که به فرانسه ترجمه شده، خواندهام و بهجز «پیرمرد مضحک» که قبلا توسط آربی آوانسیان و صدرالدین زاهد ترجمه شده، تقریبا همه را به فارسی ترجمه کردهام. آخرین کاری که از این نمایشنامهنویس در دست ترجمه دارم «پیرزن کُرچ» نام دارد که به صفحههای آخرش رسیدهام و دارد بهپایان میرسد. «دام» از چند لحاظ نمایشنامه ارزشمند و مهمی است. یکی به این لحاظ که در آن، به موضوع زندگی فرانتس کافکا پرداخته میشود و خوانندۀ این نمایشنامه با کافکا، خانوادهاش، دوستانش و بهخصوص نوع رابطه او با پدرش آشنا میشود. در این نمایشنامه ما از یکسو کافکا را بهعنوان نویسندهای میبینیم که میشناسیم و جدا از این نمایشنامه، آثارش را خواندهایم و با جهان او که جهان خاصی است، آشنایی داریم. کافکا نویسنده بزرگی است که سایهاش روی ادبیات مدرن اروپا گسترده است. باوجوداین، همیشه نوعی کنجکاوی درباره زندگی و موقعیت او در خانه و خانوادهاش و نزد دوستان و نویسندگان
دیگر، وجود دارد. «دام» نمایشنامهای است که کموبیش، ساختاری روایتی - داستانی دارد و چون درباره کافکا نوشته شده است مجذوبمان میکند، ما را با خود همراه میکند؛ میکشد و میبرد؛ اما جدا از مضمون داستانی، نمایشنامه «دام» اثری است که در آن، طنز و شوخی وجود دارد و از این نظر هم قابل توجه است؛ طنزی سرشار از شوخیهای بهاصطلاح روُژهویچی! گمانم بر این است که نمایشنامه «دام»، نهفقط برای جامعه نمایشنامهخوان ما، بلکه بهطورکلی برای همه افراد کتابخوانی که کافکا و آثارش را- از زمان هدایت- از اولین ترجمهها به اینسو، خواندهاند، جالبتوجه خواهد بود. این اثر میتواند «در چارچوب فضای نمایش» یا «جهانی تخیلی دراماتیک» بخشهایی از حقیقتِ زندگی کافکا را نمایان کند. روژهویچ با اطمینان بهسوی کافکا نرفته و همانگونه که خودش گفته، تردید زیادی برای نوشتن این نمایشنامه درباره او داشته است؛ اما سرانجام تصمیمش را گرفته و دام را نوشته است.
تاکنون به رابطه کافکا و پدرش زیاد پرداخته شده و روژهویچ نیز در «دام» به این موضوع پرداخته است. به نظرتان رابطه کافکا و پدرش چقدر در مضمون نمایشنامه روژهویچ اهمیت دارد؟
در «دام» رابطه دشوار کافکا با پدرش، موضوعی محوری است و اصولا پدر جایگاه مهمی در فرهنگ یهودی دارد. در سنت یهود، پدر دارای جایگاهی مافوق و پرقدرت است. پدر اتوریته کاملی دارد و فرزند، فقط نوعی تابع و اطاعتکننده تام است.
ما در نمایش دام، کافکا را از زاویه دید روُژهویچ میبینیم که شاید یکی از بهترین آدمهایی است که میتوانسته راجع به کافکا نمایشنامهای بنویسد؛ چون خودش میگوید: «سالهای سال، نوشتن درباره کافکا، تمام ذهن مرا به خود مشغول کرده بود؛ در حدی که نمیدانستم آیا شهامت آن را دارم که به طرفش بروم و نمایشنامهای دربارهاش بنویسم یا نه». روُژهویچ درباره کافکا و تأثیر او، از تعبیری استفاده میکند که فراتر از رابطه یا تأثیر کافکا بر خود اوست. او میگوید: «کافکا مثل چالههای کهکشانی است، همهچیز را در خودش فرو میکشد، میبلعد و محو میکند!» و این اشارهای است به جایگاه پراهمیت کافکا در ادبیات مدرن اروپا. یکی از مهمترین تماتیکهای این نمایش، داستان یا مسئله کافکا با پدر است؛ پدری که هرگز کافکا را بهعنوان آدمی بهدردبخور به رسمیت نمیشناسد. هرگز آثار او را نمیخواند. با وجود اینکه در نمایش اشاره میشود که کافکا همیشه نسخهای از آثارش را به پدر میدهد، اما کتابها همیشه، روی میز کنار تخت پدر، باقی میمانند، بیآنکه خوانده شوند.
بهجز تصویری که از زندگی و روابط کافکا در این نمایشنامه وجود دارد، چقدر میتوان تصویری از دوران کافکا را در این نمایشنامه دید؟
ما در طول نمایش، موقعیتهایی را کشف میکنیم که اگر یک طرفش زندگی کافکاست، طرف دیگرش زمانه اوست؛ یعنی جهانی که او در آن میزیسته. بههمیندلیل در این نمایشنامه، فضاهای متعددی از فروشگاه مبلمان و اثاث خانه گرفته تا فضایِ دکان- خانۀ کفاشِ دونپایه دیده میشود؛ کفاشی که ماکس برود، دوست کافکا، به خانهاش میرود تا دخترش را برای کافکا خواستگاری کند. در اینجا، شگفتزده میشویم و میبینیم، کافکایی که بهعنوان نویسنده میتواند بیش از هرکس دیگری، به اعماق روح انسان برود و با نوشتار جادوییاش، و با جهان تخیلش ما را به گوشهکنارها، حفرهها، به سوراخها و به درون کشوهایی که وقتی باز میشوند، سوسکها و موشهایی از آنها بیرون میآیند، بکشاند؛ کافکایی که در رمانهایش به قویترین شکل ممکن از استحاله و مسخ انسانها پرده برمیدارد؛ چهره دیگری هم دارد که عجیب احساساتی و ترسوست. خیلی زود عاشق میشود و میتواند خیلی زود هم از عشقش دست بکشد؛ کافکایی که خیلی هم خجالتی است و معمولا برایش خیلی دشوار است حتی از زنی که دوستش دارد خواستگاری کند.
روژهویچ بهعنوان یکی از مهمترین شاعران معاصر جهان نیز شناخته میشود، رد شاعربودن او چقدر در نمایشنامههایش دیده میشود؟
بله، روُژهویچ، هم نمایشنامهنویس معاصرِ بزرگی است و هم شاعری مدرن و توانا؛ بههمینعلت، چه در نمایشنامه «دام» و چه در آثار نمایشی دیگرش، شعر جایگاه مهم و برجستهای دارد. همین نمایشنامه «دام» با قطعه شعر بلندی با نام «گفتوگوی قطع شده» شروع میشود. زبان این شعرِ بلند، ترکیبی است از لهستانی و آلمانی، و در حکم پرولوگ، یا مقدمهای است برای ورود به جهان نمایش. فهم این قطعه شعر، نقش مهمی در نمایشنامه دام دارد. این قطعه شعرِ زیبا و درعینحال پیچیده، بهشکلی ضمنی و شاعرانه، ما را وارد فضای نمایشنامه میکند. انگار این شعر بلند، بیآنکه بر آن تأکیدی شود، واگویهای است ضمنی از جهان کافکا، یا تخیلِ شاعرانهای است از انعکاس ذهن او در لحظاتِ آخر، در بستر مرگ؛ شعری که قطعهقطعه و ناپیوسته است. از یکسو با عبارتهای بسیار ساده آلمانی قطع میشود و از سوی دیگر، این گسستهای شعری، بیش از هرچیز پردازنده تصویرهایی کلامی است که به کلیت نمایش، معنایی مضاعف میدهد. کلامی شعری که برای مثال پنجرهای را بهتصویر میکشد و بعد مگسهایی را که در جستوجوی نور پرواز میکنند، به این پنجره میکوبند، و متلاشی میشوند و
میمیرند.
کافکا از مهمترین نویسندگان قرن بیستم است و جزء نویسندگانی است که نامههای زیادی از او بهجا مانده که میتوان جهان تمثیلها و داستانهایش را از طریق این نامهها بهتر درک کرد. شما در جایی از صحبتتان به تصویرکردن زندگی کافکا در «جهان تخیلی» اشاره کردید. چهره کافکا در «دام» چقدر واقعی است و چقدر تخیلی؟
بهطورکلی جهان رُمان و نمایشنامه جهانِ تخیل است و بههرحال، پرسوناژ فرانتس در نمایشنامه «دام»، پرسوناژ خاصی است؛ پرسوناژی است که همه فکر میکنیم، کموبیش، میشناسیمش! ازهمینرو، مسئله کمی تأملبرانگیز میشود. بهنظر من روُژهویچ در «دام»، دریافتها و تصورات خودش را از کافکا به ما میدهد و ما میتوانیم بخشی از این دریافتها را در این نمایشنامه ببینیم، با کافکای تخیل او همراه شویم، یا از او فاصله بگیریم و تصور کنیم کافکایی که ما میشناسیم، این نیست. به گمان من، روژهویچ به خوبی به فضای زندگی و جهان کافکا نزدیک میشود و بههیچوجه هم سعی نمیکند از کافکا موجودی خاص و برجسته بسازد. او خیلی راحت و بیتکلف وارد فضای فرضی زندگی کافکا میشود؛ بنابراین ما کافکایی را میبینیم که درعینحالی که نویسنده نامآوری است، در زندگی و در روزمرگیهایش، دغدغههای همه آدمها را دارد. در جایی از نمایش، کافکا به ماکس برود، دوست نویسندهاش، میگوید: دوست عزیزم این چرتوپرتهایی که ما مینویسم به هیچ دردی نمیخورد! یا هروقت این دو کنار هم هستند، کافکا میگوید: پدرم فکر میکند ما دوتا بچه مزلف نشستهایم و در حال انجام کارهای
بیهودهای هستیم. کار روژهویچ از این نظر ارزشمند است که نمیخواهد از کافکا نویسندهای اسطورهای و قهرمان بسازد؛ بلکه چهرهای از کافکا بهدست میدهد که در خانوادهای که قرار گرفته کسی او را نمیشناسد. کافکای «دام»، در جهانی قرار گرفته که غرق در تنهایی و بیارتباطی است. اگرچه در زندگیاش جستوجوگر راههای گریز از این تنهایی بوده است. یکی از مسائل مهم «دام»، ارتباط کافکا با آدمهای اطرافش است. با خواندن «دام» درمییابیم که احتمالا کافکا هرگز نتوانسته به همراهی پایدار با زوجی از جنس مخالف دسترسی پیدا کند. همانطورکه اشاره کردید، به واسطه نامهها، میتوان به درکی نسبی از جهان واقعی کافکا رسید. روژهویچ قطعا این نامهها را خوانده و از آنها مطلع بوده و سعی کرده با شناختی که از زندگی کافکا و اروپای پیش از جنگ داشته، «دام» را بنویسد. روژهویچ یکی از نمایشنامهنویسانی است که به شکلی برجسته، مسئله جنگ و اثرات آن را مطرح کرده است. درد و وحشت حاصل از جنگ در آثارش موج میزند. از بسیاری از زنانی که با کافکا آشنا بودند یا از خواهرهای او، کسی باقی نماند. در کورههای آدمسوزی از بین میرفتند و به درستی نمیدانیم چه
تعداد از آثار کافکا در حملهها و بازرسیهای دوستان یا خانه خواهرانش از بین برده شده است. مسئله بغرنجی است.
روژهویچ میگوید «دام» را برای رهایی از کافکا نوشته است، رهایی از کافکا به چه معناست و آیا روژهویج با نوشتن «دام» توانسته از کافکا خلاص شود؟
بله، روژهویچ از رهاشدن از سیطره کافکا حرف میزند و عنوان نمایشنامهاش را هم «دام» میگذارد؛ دامیکه سالها درگیرش بوده و درواقع، «دام»، همان رفتن به طرف کافکاست. بههرحال او نمایشنامهاش را نوشته و پس از پایان نمایش هم، قطعه کوتاهی آورده با این مضمون که حالا دیگر از دست این موش کوری که در حفرههای ذهنم خانه کرده بود، رها شدم و بالاخره، تمامش کردم! بیگمان، رهاشدن در خود نوشتن است؛ حال نوشتن میتواند شعر باشد یا رمان و نمایشنامه. در عملِ نوشتن، چیزی در ذهن نویسنده شکل میگیرد، ایدهای بهوجود میآید، مثل نوعی بارورشدن، نوعی آبستنی! بهعبارتی نویسنده آبستن یک ایده میشود و بارورکردن این ایده، زمان میخواهد. بهنظر میرسد روژهویچ خیلی سال، درگیر این ایده بوده، شاید چیزی قریب به 20 سال. انگار رهایی روُژهویچ در نقطه پایانی نمایشنامه اتفاق افتاده، و او حالا تصور و ذهنیت خودش را، تصویری را که دلش میخواسته از «کافکای روژهویچ» بنویسد، به دست داده. به نظرم نوشتن، رهایی است و فکر میکنم روژهویچ با نوشتن «دام»، از دام کافکا رها شده است و موفق به بیان این نکته شده که رهایی در نوشتن است. برای نویسنده، آزادی
از هر چیزی، در نوشتن از آن چیز، امکانپذیر میشود. به این دلیل است که رمان، شعر و نمایشنامه نوعی «حافظه» و بهخاطرسپردن جمعی است. حافظه نویسنده حافظه جهان و زمانِ نویسنده است. کافکا و آثار او راهشان را میروند و هر روز، از نو خوانده و تأویل و تفسیر جدید میشوند. روژهویچ اما، در نمایشنامه «دام»، قصدش تأویل و تفسیر کافکا نیست؛ بلکه میخواهد به کسی به عنوان سوژه نگاه کند که زمانهای زیادی فکر و ذهن او را به خود مشغول کرده بوده است. او در اینجا نمیخواهد به نوع و جنس ادبیات و خواستهها و امیال ادبی کافکا پاسخ دهد. برعکس، او میخواهد به زندگی و به کودکی تا مرگ کسی بپردازد که بعدها کافکا شد؛ کافکایی که سایهاش به عنوان یکی از مهمترین نویسندگان قرن بیستم، بر سر ادبیات جهان گسترده شده و آثارش همچنان خوانده و بازخوانده میشوند. بههمیندلیل میتوان گفت روژهویچ با نوشتن «دام» اگرچه خودش را از دست کافکا نجات داده، ولی درعینحال، دامی در مقابل همه آدمهایی که بعد از خواندن آثار کافکا، درگیر او میشوند گسترده. اگرچه وجه ادبی «دام» مهم است، اما برای من که رشتهام تئاتر است، وجه اجرائی این اثر نیز حائز اهمیت
زیادی است. اینکه چگونه کارگردانهایی که علاقهمند به اجرای این نمایش میشوند، میتوانند از طریق آن، در مورد کافکایی که روُژهویچ طراحی کرده، تخیل کنند و به آن واقعیت صحنهای ببخشند و با کارگردانی و اجرای دام، جهان نویسنده را با جهان تخیلی تماشاگران، متصل کنند.
در بین ترجمههای شما، مروژک جزء اولین کسانی است که سالها پیش به سراغش رفتید و «خیاط» هم تازهترین نمایشنامهای است که از او ترجمه کردهاید. چه ویژگیهایی در نمایشنامههای مروژک شما را به سمت ترجمه آثارش کشیده و به طورخاص چرا «خیاط» را انتخاب کردید؟
«خیاط» مروژک حکایت دیگری است. مروژک به معنای واقعی، یعنی خالق بیبدیل تئاتر ساتیریک و علاقه من به او به دوران نوجوانیام برمیگردد. مروژک یعنی خنده؛ خندههای تلخ، شادیبخش، گزنده و دوباره تلخ. خندهای که آدم را به مکث وامیدارد و تأملبرانگیز است. خندهای که ساکن نیست، نمیخواهد یکجا بماند و مدام ریتم عوض میکند و تغییرشکل میدهد. من به عنوان کسی که تئاتر خواندهام و سالهاست تئاتر تدریس میکنم و گهگاهی هم، بهعنوان کارگردان، نمایشی روی صحنه میبرم، سلیقه تئاتری خودم را دارم و دراینمیان، آثار مروژک جایگاهی ویژه برایم دارد. نمایشنامههایش را میپسندم. بعضی از آنها را واقعا دوست دارم. در بین آندسته از آثار او که هنوز به فارسی ترجمه نشدهاند، نمایشنامه «خیاط» نمایشنامهای است که به لحاظ موضوع و مضمون، جذابتر است. «خیاط» از چنان طنز و شادابی و درعینحال چندلایهبودنی برخوردار است که وقتی اولینبار خواندمش تمایل پیدا کردم، چندبار دیگر هم آن را بخوانم. جالب هم اینکه با هر خوانش مجدد، متوجه لایههای جدیدی از طنز او میشدم. «خیاط» بیش از هرچیز، بهدلیل جنبه طنزآمیزش و نیز قدرت شوخیکردنی که در خود دارد، مرا
واداشت تا ترجمهاش کنم.
جهان نمایشنامههای مروژک جهانی خاص و آمیخته با طنز است، طنز مروژک چه ویژگیهایی دارد و چه چیزی طنز آثار او را متمایز کرده است؟
راستش فکر میکنم جهانی که مروژک تصویر میکند، از خیلی لحاظ با جهان ما شباهتها و نزدیکیهایی دارد. هروقت نمایشنامهای از او خواندهام احساس نکردهام چیزی عجیب و با فاصله زیاد از خودمان، خواندهام! همواره این احساس را داشتهام که مروژک نویسندهای است همزمان، طناز و بسیار جدی، که میشود وارد جهان طنز و شوخیاش شد. مروژک بههیچوجه ساده نمینویسد و برای فهم تئاترش باید مکث و تأمل کرد و نمایشنامهاش را چندبار خواند تا به لایههای درونیاش رسید. فرم و سبک نمایشنامههای مروژک نرم و لطیف و درعینحال تعجببرانگیز و گیجکننده است. او ما را وارد فضاهایی از «نمایش» میکند که خیلی وقتها، ظاهرا، آن فضاها هیچ نسبتی با واقعیت عینی و بیرونی ندارد؛ اما به محض اینکه درگیر آنها میشویم و متنهایش را میخوانیم یا اجرائی از نمایشهایش را میبینیم، مجذوب میشویم. انگار دلمان میخواهد یک بار دیگر آن نمایشنامه را بخوانیم یا اجرایش را دوباره ببینیم. آثارش سهل و ممتنع است.
میتوان نوعی شباهت هم میان طنز روژهویچ و مروژک دید، نظرتان درباره ویژگیهای طنز این دو چیست؟
بله، طنز در آثار روژهویچ و مروژک شباهتهایی به هم دارند با این تفاوت که روژهویچ شاعر و مروژک کاریکاتوریست است. در توضیح صحنهای نمایشهای مروژک، میتوان وجه طنز کارتونی را به عنوان نوعی چیدمان صحنهای، بازشناخت. پرسوناژهایی که او طراحی میکند و برای مثال در همین نمایشنامه خیاط، در تصویری که از پرسوناژهای خیاط و عالیجناب که در موقعیت دشوار سیاسی قرار گرفتهاند به دست میدهد؛ بلافاصله، فضای ذهنی ما را بهگونهای باز میکند و با خود همراه میکند که میتوانیم مجموعهای از پرسوناژهای مشابه را تصور کنیم و مابازاهای طنزآلود و جذابی از آنها را روی صحنه قرار بدهیم. طنز بزرگی که در این نمایش بهطورخاص وجود دارد، طنزی است واقعا برجسته و «خیاط» به معنای واقعی کلمه، نمایشی جهانی است که اتفاقا طوری نوشته شده که در محدوده زمانی خاصی هم نمیگنجد.
خیاط بهجز طنز قابلتوجهاش، به لحاظ مضمونی نیز حائز اهمیت است و مروژک با نگاه خاص خودش به تناقضهای جهان معاصر پرداخته است. اینطور نیست؟
بله، مسئله ظاهر و باطن و اصل و بدل، از تماتیکهای محوری «خیاط» است؛ البته این تِم بهعنوان تِمی تئاتری، چندان تازه نیست و از زمان شکسپیر شروع میشود. شکسپیر در خیلی از آثارش مسئله اصل و بدل را مطرح کرده، بهویژه در کمدیهایش. در شاهکار بزرگش «هملت» نیز همهچیز در حالهای از ابهام فرو رفته، ظاهر و باطن را به سختی میتوان از هم تمییز داد و فقط در آن هنگام که نمایشگران مشغول اجرای نمایش تلهموش میشوند، یکی از پردههایِ حقیقت جنایتِ بزرگ که در لایههای پنهان نهفته است، بهکنار میرود. مروژک اما در «خیاط»، وجه دیگری از این مسئله را مطرح میکند، او مسئله حقیقت فرهنگ و تمدن را، بهعنوان یکی از پرسشهای جهان امروز، پیش میکشد: کیست که تمدن را میسازد؟ کیست که فرهنگ را میسازد؟ آیا فرهنگ و تمدن، محصول کار شاعر و نویسنده و آرتیست و هنرمند است؟ یا نه، محصول تفکر و برنامهریزی نظامهای سیاسی است؟ مسئله قابلتأملی است. پرسشی است که همیشه میشود دربارهاش فکر کرد؛ اما از این منظر، در نهایت، تصویر ترسانندهای از «خیاط» مدعی هنرآفرینی، در پایان نمایشنامه ارائه میشود؛ زیرا خیاط نمایش، آخرسر میخواهد در نهایتِ ظرافت،
و با دقت، پوست یکی را بکند و با آن لباسی بدوزد و بر تن آدمهای دیگر بپوشاند! او به چنان سطحی از باور به هنرش رسیده که امیدوار است روزی بتواند با این پوست آدمی، برای درخت و سنگ و هرچیز دیگر، لباس بدوزد؛ بنابراین در نمایش خیاط جهانی که مروژک تصویر میکند، یکدفعه، به جهان ترسناکی مبدل میشود. اما پرسش این است که آیا ما هم در جهان معاصر، با پوست یا جلد عوضکردنهایی که مدام در اینسو و آنسوی دنیا اتفاق میافتد، روبهرو نیستیم؟ میپرسیم، معماران و خیاطان و مشاطههای این شرایطی که در آن هزاران نفر، هر روزه، به دلیل خودخواهیها، تفکرهای سیاسی، دشواریها و تعارضهای سیاسی و جهانی میمیرند و از دست میروند، چه کسانیاند؟ در جهانی پرشتاب و گیچکننده زیست میکنیم. سیر وقایع و رویدادها در رسانهها هم آنقدر سریع است که موضوع 24ساعت گذشته، قدیمی بهنظر میرسد و بهراحتی به فراموشی سپرده میشود.
گویا مروژک برای نوشتن «خیاط» داستان «جامههای جدید امپراطور» هانسکریستینآندرسن را در نظر داشته و از ایننظر آیا میتوان این نمایشنامه را اثری اقتباسی دانست؟
در پاسخ به این پرسش میتوان گفت بله و خیر. مروژک برای نوشتن «خیاط» نوعی دریافت از داستان کریستین آندرسن داشته است. متأسفانه دستکم در ذهنیت منتقدان جامعه تئاتری ما این تصور وجود دارد که اثر اورجینال یعنی اثری که تا پیش از آن هیچ سابقه و نمودی از آن وجود نداشته است؛ درحالیکه اصلا اینگونه نیست. وقتی به تاریخ و سیر تحول هنرها نگاه کنیم، میبینیم که نویسنده، آدمی جداافتاده از جهان نیست؛ بلکه با جهان خودش و نیز فرهنگ و هنر دورانش در ارتباط است و از آن الهام میگیرد و میآموزد. او از این طریق چیزی را میآموزد و گسترش میدهد. اصلا خاصیت ذهن مدرن اینگونه است و ادبیات مدرن هم در وضعیتی جدا از این عمل نمیکند. نویسنده امروزی میتواند «مادام بوواری» فلوبر را بخواند و از آن الهام بگیرد برای اینکه رمان خودش را بنویسد. این یک سیر و مسیر دائمی است؛ سیری تحولی که قدمبهقدم دامنه تخیل را از نویسندهای به نویسنده دیگر و از اثری به اثر دیگر وسعت میبخشد و شاید اگر جذابیتی در کار هست، در همین ویژگی نهفته باشد.
هر نویسندهای مثل منشور کاتالیزوری است که تمام دریافتها و خواندهها و دیدههایش را از منشور ذهن خود میگذراند و شعاع دیگری میپراکند و همراه با آن، خیلی از تأثیرها بهوجود میآید و از قضا، چه خوب که ما هر روز میتوانیم از زاویهای دیگر؛ از زاویه نویسنده، شاعر، نقاش یا موسیقیدان جدیدی دوباره به جهانی که جهان هنر و فرهنگ است، نگاه کنیم و با آن همراه شویم و سهمی از حیات خودمان را با این آثار پر کنیم. وگرنه زندگی چیزی جز تکرار هرروزه نیست و به قول فروغ همان خیابان درازی است که زنی هرروز صبح با زنبیلش از آن میگذرد. ما هم همین کار را میکنیم. به گمان من چیزی که به زندگی رونق میدهد، همان چیزهایی است که میشود در رمان، موسیقی، نمایشنامه و تئاتر یافت.
پیش از «دام» و «خیاط»، کتاب دیگری به کوشش شما با عنوان «دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟» منتشر شده بود. این کتاب مجموعهمقالاتی است درباره دراماتورژی و میتواند در پیشبرد نظریه تئاتر در ایران گام مهمی تلقی شود. ایده شکلگیری این کتاب از کجا پا گرفت؟
این کتاب محصول دوران کوتاهی بود که من مسئولیت سردبیری فصلنامههای تئاتر را برعهده داشتم. در آن دوره، ما به این فکر افتادیم که با توجه به نیازهای واقعی و ضروری تئاتر کشور، بهویژه در حوزههای تکنیکی و اجرائی (کارگردانی، بازیگری، ادبیات نمایشی) برنامهریزی کنیم؛ البته در انجام این کار، من تنها نبودم و دوستان خیلی خوبی همراهم بودند، بهخصوص همراهی منصور براهیمی، محبتی بزرگ بود. سه شماره از فصلنامهها منتشر شد و با استقبال فراوانی از طرف استادان، دانشجویان و قشر اهل مطالعه تئاتری هم روبهرو شد؛ اما خیلیها این کار را برنتافتند و از هر تلاشی که میتوانستند کوتاهی نکردند تا حضور ما در این فصلنامه ادامه پیدا نکند. به گمان من اگر آن روند در نطفه خفه نمیشد و ادامه مییافت، تاکنون مجموعه بسیار ارزشمندی از مطالبی که نیاز واقعی تئاتر امروزمان بود، در قالب آن فصلنامه منتشر میشدند و به کسی هم ضرری نمیرسید. خیلی از مطالب همان سه شمارهای از فصلنامه تئاتر که منتشر شد به عنوان منبع و رفرنس مورد استفاده دانشجویان قرار گرفت و در پایاننامهها وارد شد. استقبال خوبی از آن شمارهها شد و خیلی زود نایاب شدند.
بههمیندلیل، به پیشنهاد نشر بیدگل که علاقهمند به چاپ مقالات دراماتورژی این فصلنامهها در قالب یک کتاب بود؛ پاسخ مثبت داده شد و مقالههای دراماتورژی آن فصلنامهها، همراه با تعدادی مقاله جدیدتر، در قالب یک کتاب با عنوان «دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟» منتشر شد، که خوشبختانه کتاب نیز با استقبال خوبی از طرف خوانندگان روبهرو شده است و تعداد قابلتوجهی از آن، در همان روزهای نخست به فروش رفته است.
به نظرتان ادبیات و خاصه ادبیات نمایشی امروز ما چقدر میتواند از آثار کلاسیک فارسی استفاده کند و چه امکاناتی در سنت ادبی ما برای خلق آثار نمایشی وجود دارد؟
پاسخ من کاملا تناقضآمیز است: نه اصلا نمیتواند و بله خیلی میتواند! نمیتواند به این خاطر که فردوسی و نظامی و عطار و جامی و... شعرایی بودند که در منظومههای شعریشان داستانسرایی کردهاند. آنها آثارشان را برای جهان و زمانه خودشان نوشتهاند و کارشان را انجام دادهاند. اما تئاتر و نمایشنامهنویسی اصلا مقوله دیگری است. تئاتر هنری است که ریشه در تفکر یونان باستان دارد و در مغربزمین رشد و توسعه یافته است. با آنکه کمی بیشتر از یک قرن است که با آن آشنایی پیدا کردهایم، اما برای ما همچنان پدیدهای نوظهور است. هنوز نتوانستهایم بهصورت یکپارچه، آثار کلاسیک تئاتر جهان را ترجمه کنیم. تجربههای نمایشنامهنویسی ما هنوز محدود است و دراینزمینه نیازمند آموزش و یادگیری هستیم. به گمان من، پیششرط دستمایه قراردادن آثار کلاسیک فارسی، پیش از هرچیز، نیازمند آموختن قواعد و تکنیکهای نمایشنامهنویسی و داشتن تسلط به دانش مدرن تئاتر است. نمایشنامهنویسی که میخواهد به سراغ آثار کلاسیک فارسی برود، اول باید ادبیات نمایشی مدرن را بشناسد و پس از کسب دانش لازم، دست به کار نمایشنامه نویسی براساس آثار کلاسیک ادب فارسی شود؛
در غیر این صورت رونوشت دستوپاشکستهای بیرون میدهد مثل بسیاری ازایندست آثار که در این سالها اجرا و منتشر شدهاند. فراموش نکنیم که این داستان خوب نیست که نمایشنامه خوب ایجاد میکند. داستان فقط یکی از عناصر شکلگیری یک نمایشنامه است. بههمیندلیل باید بدانیم که به چه دلیلی میخواهیم بهسوی ادبیات کلاسیک و پرسوناژ تاریخی یا اساطیری برویم. این نکتهای است که کمتر به آن توجه میشود. بهتر است به ادبیات معاصر غرب نگاه کنیم و از آن بیاموزیم. سارتر از اساطیر، ایدههای زیادی گرفته؛ اما در کارش اساطیر را تکرار نکرده. او از این آشنایی اولیه استفاده کرده تا بتواند تفکر و اندیشه فلسفی خودش را در قالب یک نمایش بیان کند؛ اما امروز ما به سراغ شاهنامه فردوسی میرویم و مثلا داستان رستم و سهراب را میگیریم و تنها کاری که با آن میکنیم نوعی مونتاژ شعری است و بعد فکر میکنیم نمایشنامه و تئاتر درست کردهایم! چنین رویکردی در تئاتر، حداکثر میتواند ترکیبی از شعرخوانی و حرکات موزون، به اضافه مقداری نور و رنگ و چرخیدن و بیان اغراقآمیز عهد بوقی، تولید کند.
به لزوم آشنایی با ادبیات مدرن غربی اشاره کردید و این عدم آشنایی، فقدانی است که دامنگیر بخشی از آثار امروزی ماست؛ اما دستکم ادبیات داستانی این سالهای ما از فقدانی دیگر هم در رنج است و آن عدم آشنایی با ادبیات کلاسیک خودمان است. نظرتان در این مورد چیست؟
همینطور است. قبل از الگوبرداری از آثار کلاسیک فارسی و استفاده از آنها برای نوشتن نمایشنامه یا داستان، باید آن آثار را خوب مطالعه کرد، فهمید و به آنها تسلط پیدا کرد. لازم است بدانیم که این داستانها و این پرسوناژها، برایند چه دورهها و فرایند چه اندیشههایی هستند. پس از این مراحل است که میتوانیم به عنوان دستمایههایی برای نمایشنامهنویسی به آنها بنگریم و از ادبیات گذشته الهام بگیریم. در تئاتر معاصر اروپا، مدام آثار کلاسیک اجرا میشوند، از آثار یونان باستان مثل تراژدیهای سوفوکل و اشیل بگیرید تا آثار قرون شانزدهم و هفدهم و بعد از آن. ولی هیچ کارگردان یا نویسندهای نمیخواهد آنها را بازتولید و تکرار کند؛ بلکه میخواهند با درکی تازه و رویکردی نو از آنها الهامی متناسب با جهان امروز بگیرند؛ الهامی که حاصل اندیشه یک کارگردان «اندیشمند معاصر» است.
ادبیات نمایشی و تئاتر ما چقدر با دراماتورژی یا روشها و تکنیکهای مدرن غربی آشناست؟
متأسفم که این را میگویم، اخیرا خیلیها نخوانده و ندانسته دراماتورژ شدهاند. نوشتن نام کسی به نام دراماتورژ در بروشور بسیاری از نمایشها رایج شده است. نمیدانم این دراماتورژهای عزیز ما، دراماتورژی را چگونه و در کجا آموختهاند. توجه داشته باشید که هنوز در دانشگاههای ما حتی دو واحد درسی برای دراماتورژی وجود ندارد! بههرحال، امیدوارم تلاشهایی که مبتنی بر فکر است کمکی به این وضعیت کند. موضوعهای زیادی وجود دارد که جامعه تئاتری ما نیازمند شناخت آنهاست. بخش اعظمی از جامعه تئاتری ما را جوانان تشکیل میدهند و متأسفانه اکثر آنها هم زبان خارجی نمیدانند. امروز ما نمیتوانیم مدام تکرار کنیم؛ کتاب «نمایش در ایران» استاد بهرام بیضایی صدها بار به عنوان پایاننامه رونویس شده است. راهها بستهاند و باید راه جدیدی باز کرد. ادبیات و تئاتر، میراثی معنوی، انسانی و جهانی است. ما چگونه میتوانیم بیآنکه ترجمه کنیم و روشهای جدید را بیاموزیم، دانشمان را گسترش دهیم؟ طبیعی است وقتی این اتفاق نمیافتد، دراماتورژی یا هر نوع تکنیک و روش دیگری تبدیل به امری خلقالساعه میشود. تئاتر ما نیازمند واردشدن به عرصههای نوین در نظریه و در
اجراست؛ خوشبختانه هستند کسانی که در این عرصهها تلاش میکنند. اگر در این صحنه چراغی میسوزد، حاصل تلاش همه کسانی است که صادقانه تئاتر را دوست دارند و در جهت بالندگیاش کار میکنند و میکوشند تا از فضای مسموم باندبازیها، که متأسفانه امروز بسیار رواج دارد، فاصله بگیرند. انتشار هر کتاب تازهای در حوزه تئاتر، مانند گشودن پنجرهای بسته، به روی روشنایی است.
دو نمایشنامه از تادئوش روژهویچ و اسلاومیر مروژک و مجموعه مقالاتی درباره دراماتورژی، تازهترین ترجمههای محمدرضا خاکیاند که هرسه، توسط نشر بیدگل منتشر شدهاند. خاکی دارای دکترای تئاتر از دانشگاه سوربن فرانسه است و هماینک بهعنوان مدیر گروه بازیگری و کارگردانی در دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیتمدرس مشغول به تدریس است. او پیشاز این، دو نمایشنامه «شهادت» و «فهرست» را از روژهویچ ترجمه کرده بود و «دام» جدیدترین ترجمه او از روژهویچ است که به فارسی منتشر میشود. روژهویچ از مهمترین نمایشنامهنویسان و شاعران قرن بیستم لهستان است که در ادبیات و تئاتر معاصر جهان هم جایگاهی معتبر دارد. رد شعر در نمایشنامههای روژهویچ به وضوح دیده میشود و حتی «دام» با قطعه شعر بلندی با عنوان «گفتوگوی قطعشده» شروع میشود که همچون دری است برای ورود به جهان نمایش. پرسوناژ اصلی «دام» فرانتس کافکا است و در این نمایشنامه تصویری از زندگی کافکا و همینطور جهانی که او در آن بهسر میبرد، بهدست داده شده است. روژهویچ که سالهای طولانی تحتسیطره آثار کافکا بوده، «دام» را برای رهایی از او مینویسد و به واسطه این اثر
میخواهد با کافکا خداحافظی کند. «دام» هم بهلحاظ شیوه نوشتار و ساختار روایتی و هم بهخاطر پرسوناژ اصلیاش، فرانتس کافکا، جزء آثار مهم روژهویچ بهشمار میرود.
اما اولین ترجمههای محمدرضا خاکی از آثار مروژک، به سالها پیش و به نمایشنامه «پرتره» و بعد «شهادت پیوتر اوهه» بازمیگردد و «خیاط» که نمایشنامهای سهپردهای است، تازهترین ترجمه خاکی از مروژک بهشمار میرود. مروژک نیز از مهمترین نویسندگان قرن بیستم لهستان است و در کنار روژهویچ از چهرههای شاخص ادبیات و تئاتر لهستان بعد از جنگ بهشمار میروند. ویژگیهای جهان نمایشی مروژک و خاصه طنز درخشان او در «خیاط» هم دیده میشود و این اثر به لحاظ مضمونی نیز قابلتوجه است. مروژک در «خیاط»، به مسئله اصل و بدل و تناقضهای جهان معاصر توجه داشته و پرسشهایی درباره نقش و تأثیر فرهنگ و نیز تغییر مسیر جنبشهای اجتماعی مطرح کرده است. روژهویچ و مروژک هر دو متعلق به نسلی از نویسندگان و هنرمندان لهستانیاند که تأثیر سالهای پرآشوب قرن بیستم در آثارشان جاخوش کرده و شاید این جمله مروژک تا حدی بیانگر ویژگیهای این نسل از نویسندگان لهستانی باشد: «من به نسلی تعلق دارم که خندیدنش همیشه با چاشنی طنز، تلخی و یا ناامیدی همراه بوده است». مجموعه مقالاتی در حوزه تئوری تئاتر، کتاب دیگری است که این اواخر به کوشش محمدرضا خاکی منتشر شد.
«دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟» عنوان این کتاب است که مترجمان و مؤلفان مختلفی در تدوین آن نقش داشتهاند و مقدمه بلندی نیز توسط خاکی و منصور براهیمی برای این کتاب نوشته شده است. به مناسبت انتشار این سه کتاب با محمدرضا خاکی گفتوگو کردهایم و بهجز پرداختن به ویژگیهای مختلف هر کتاب، درباره نقش و اهمیت ترجمه در ادبیات و خاصه ادبیات نمایشی نیز صحبت کردهایم.
بهتازگی دو نمایشنامه «دام» و «خیاط» به ترتیب از روُژهویچ و مروژِک با ترجمه شما منتشر شدهاند که هر دو مربوط به دورهای درخشان از ادبیات و تئاتر لهستاناند. ادبیات و تئاتر لهستان در نیمه دوم قرن بیستم و بعد از جنگ جهانی دوم چقدر در سطح جهانی تأثیرگذار بوده است؟
هنر، ادبیات و تئاتر لهستان در نیمه دوم قرن بیستم، بهویژه در دوره پس از جنگ دوم تا فروپاشی بلوک شرق، بسیار غنی است. بخش قابلتوجه از تأثیری که ادبیات و تئاتر لهستان در اروپا و در سایر نقاط داشت، مربوط به آثار نویسندگان و شاعرانی است که بعد از جنگ، آثارشان منتشر شد و به شهرت رسیدند. عدهای از آنها مخالفِ وضعیت لهستان در چارچوب سیاسی بلوک شرق بودند و بههمینعلت لهستان را ترک کردند؛ مثل اسلاومیر مروژک که کشورش را ترک کرد و در اروپا ساکن شد و در غربت به نوشتن ادامه داد. برخی دیگر نیز مثل تادئوش روُژهویچ در لهستان ماندند و بیشتر آثارشان را در همانجا نوشته و منتشر کردند. در اینکه ادبیات، و بهویژه تئاتر لهستان، تأثیر عمدهای بر تئاتر و ادبیات نمایشی معاصر داشته و دارد، شکی نیست؛ البته، حتی در میان دو جنگ جهانی اول و دوم نیز نویسندگان بزرگی در لهستان ظهور کردند که همچنان جایگاه مهمی در ادبیات و تئاتر جهان دارند. لهستانِ آن دوره، در مقایسه با سایر کشورهایی که در همان طولوعرض قرار داشتند، مثل مجارستان، رومانی و چک، در حوزه تئاتر، وضعیت مهمتر و برجستهتری دارد. بهخصوص در دورههایی، نهفقط در
نمایشنامهنویسی، بلکه در حوزه اجرا و خلاقیتهای تئاتری نیز اتفاقات مهمی در لهستان رخ داد. اجراها و اندیشههای خلاقانه کسی مثل یرژی گروتفسکی آنچنان انعکاس پیدا کرد که او را به یکی از تأثیرگذارترین چهرههای تئاتر اروپایمرکزی در نیمه دوم قرن بیستم مبدل کرد. قلههای بزرگی در تئاتر لهستان وجود دارد و بهجز گروتفسکی، میتوان از آدام میسکیهویچ، اسلاومیر مروژک، یان پاراندوسکی، ژولیوس اسلواکی، استانیسلاس ویتکیهویچ، تادئوش کانتور و... نام برد که هریک در آثارشان، فضاهای متفاوتی در اجرا و صحنه، و در نوع ارتباط کارگردان- صحنه- تماشاگر، بهوجود آوردند. برای کانتور، صحنه فقط فضای اجرا و حضور بازیگر نبود؛ بلکه مکانی برای تجسم و تجسد اشیا و ابُژههایی بود که خیلی از آنها ساخته و پرداخته خود کانتور بودند و روی صحنه چنان نمود و کیفیتی پیدا میکردند که در حد کاراکتری جدی پدیدار میشدند یا حتی حضوری که خود کانتور بهعنوان کارگردان، طراح، شاعر، مجسمهساز و بازیگر، هنگام اجرا، روی صحنه داشت چیزی بیسابقه و شگفتیآور بود. من چند اجرا از کارهای کانتور را دیدهام، او همیشه روی صحنه حضور داشت و همیشه این پرسش برایم مطرح بوده
که آیا میشود خود او را، کانتور حاضر بر صحنه را، از نمایشهایش حذف کرد؟ اگر این اتفاق بیفتد، چه خواهد شد؟ به گمان من نشدنی است. بااینحال، مدتی پیش در اینترنت خواندم که در رُم، نمایش «کلاس مرده» را اجرا کردهاند!
پیشازاین دو نمایشنامه دیگر روژهویچ، با ترجمه شما منتشر شده بود: «شهادت» و «فهرست». گویا «دام» جزء آخرین نمایشنامههایی است که روژهویچ نوشته، این نمایشنامه چه جایگاهی در بین آثار او دارد و چرا به سراغ ترجمه آن رفتید و آیا دیگر آثارِ روژهویچ را نیز به فارسی ترجمه خواهید کرد؟
آنطور که خود روُژهویچ میگوید، او نمایشنامه «دام» را برای خداحافظی با کافکا نوشته و فکر میکنم این آخرین نمایشنامهای است که نوشته است. من آندسته از نمایشنامههای روُژهویچ را که به فرانسه ترجمه شده، خواندهام و بهجز «پیرمرد مضحک» که قبلا توسط آربی آوانسیان و صدرالدین زاهد ترجمه شده، تقریبا همه را به فارسی ترجمه کردهام. آخرین کاری که از این نمایشنامهنویس در دست ترجمه دارم «پیرزن کُرچ» نام دارد که به صفحههای آخرش رسیدهام و دارد بهپایان میرسد. «دام» از چند لحاظ نمایشنامه ارزشمند و مهمی است. یکی به این لحاظ که در آن، به موضوع زندگی فرانتس کافکا پرداخته میشود و خوانندۀ این نمایشنامه با کافکا، خانوادهاش، دوستانش و بهخصوص نوع رابطه او با پدرش آشنا میشود. در این نمایشنامه ما از یکسو کافکا را بهعنوان نویسندهای میبینیم که میشناسیم و جدا از این نمایشنامه، آثارش را خواندهایم و با جهان او که جهان خاصی است، آشنایی داریم. کافکا نویسنده بزرگی است که سایهاش روی ادبیات مدرن اروپا گسترده است. باوجوداین، همیشه نوعی کنجکاوی درباره زندگی و موقعیت او در خانه و خانوادهاش و نزد دوستان و نویسندگان
دیگر، وجود دارد. «دام» نمایشنامهای است که کموبیش، ساختاری روایتی - داستانی دارد و چون درباره کافکا نوشته شده است مجذوبمان میکند، ما را با خود همراه میکند؛ میکشد و میبرد؛ اما جدا از مضمون داستانی، نمایشنامه «دام» اثری است که در آن، طنز و شوخی وجود دارد و از این نظر هم قابل توجه است؛ طنزی سرشار از شوخیهای بهاصطلاح روُژهویچی! گمانم بر این است که نمایشنامه «دام»، نهفقط برای جامعه نمایشنامهخوان ما، بلکه بهطورکلی برای همه افراد کتابخوانی که کافکا و آثارش را- از زمان هدایت- از اولین ترجمهها به اینسو، خواندهاند، جالبتوجه خواهد بود. این اثر میتواند «در چارچوب فضای نمایش» یا «جهانی تخیلی دراماتیک» بخشهایی از حقیقتِ زندگی کافکا را نمایان کند. روژهویچ با اطمینان بهسوی کافکا نرفته و همانگونه که خودش گفته، تردید زیادی برای نوشتن این نمایشنامه درباره او داشته است؛ اما سرانجام تصمیمش را گرفته و دام را نوشته است.
تاکنون به رابطه کافکا و پدرش زیاد پرداخته شده و روژهویچ نیز در «دام» به این موضوع پرداخته است. به نظرتان رابطه کافکا و پدرش چقدر در مضمون نمایشنامه روژهویچ اهمیت دارد؟
در «دام» رابطه دشوار کافکا با پدرش، موضوعی محوری است و اصولا پدر جایگاه مهمی در فرهنگ یهودی دارد. در سنت یهود، پدر دارای جایگاهی مافوق و پرقدرت است. پدر اتوریته کاملی دارد و فرزند، فقط نوعی تابع و اطاعتکننده تام است.
ما در نمایش دام، کافکا را از زاویه دید روُژهویچ میبینیم که شاید یکی از بهترین آدمهایی است که میتوانسته راجع به کافکا نمایشنامهای بنویسد؛ چون خودش میگوید: «سالهای سال، نوشتن درباره کافکا، تمام ذهن مرا به خود مشغول کرده بود؛ در حدی که نمیدانستم آیا شهامت آن را دارم که به طرفش بروم و نمایشنامهای دربارهاش بنویسم یا نه». روُژهویچ درباره کافکا و تأثیر او، از تعبیری استفاده میکند که فراتر از رابطه یا تأثیر کافکا بر خود اوست. او میگوید: «کافکا مثل چالههای کهکشانی است، همهچیز را در خودش فرو میکشد، میبلعد و محو میکند!» و این اشارهای است به جایگاه پراهمیت کافکا در ادبیات مدرن اروپا. یکی از مهمترین تماتیکهای این نمایش، داستان یا مسئله کافکا با پدر است؛ پدری که هرگز کافکا را بهعنوان آدمی بهدردبخور به رسمیت نمیشناسد. هرگز آثار او را نمیخواند. با وجود اینکه در نمایش اشاره میشود که کافکا همیشه نسخهای از آثارش را به پدر میدهد، اما کتابها همیشه، روی میز کنار تخت پدر، باقی میمانند، بیآنکه خوانده شوند.
بهجز تصویری که از زندگی و روابط کافکا در این نمایشنامه وجود دارد، چقدر میتوان تصویری از دوران کافکا را در این نمایشنامه دید؟
ما در طول نمایش، موقعیتهایی را کشف میکنیم که اگر یک طرفش زندگی کافکاست، طرف دیگرش زمانه اوست؛ یعنی جهانی که او در آن میزیسته. بههمیندلیل در این نمایشنامه، فضاهای متعددی از فروشگاه مبلمان و اثاث خانه گرفته تا فضایِ دکان- خانۀ کفاشِ دونپایه دیده میشود؛ کفاشی که ماکس برود، دوست کافکا، به خانهاش میرود تا دخترش را برای کافکا خواستگاری کند. در اینجا، شگفتزده میشویم و میبینیم، کافکایی که بهعنوان نویسنده میتواند بیش از هرکس دیگری، به اعماق روح انسان برود و با نوشتار جادوییاش، و با جهان تخیلش ما را به گوشهکنارها، حفرهها، به سوراخها و به درون کشوهایی که وقتی باز میشوند، سوسکها و موشهایی از آنها بیرون میآیند، بکشاند؛ کافکایی که در رمانهایش به قویترین شکل ممکن از استحاله و مسخ انسانها پرده برمیدارد؛ چهره دیگری هم دارد که عجیب احساساتی و ترسوست. خیلی زود عاشق میشود و میتواند خیلی زود هم از عشقش دست بکشد؛ کافکایی که خیلی هم خجالتی است و معمولا برایش خیلی دشوار است حتی از زنی که دوستش دارد خواستگاری کند.
روژهویچ بهعنوان یکی از مهمترین شاعران معاصر جهان نیز شناخته میشود، رد شاعربودن او چقدر در نمایشنامههایش دیده میشود؟
بله، روُژهویچ، هم نمایشنامهنویس معاصرِ بزرگی است و هم شاعری مدرن و توانا؛ بههمینعلت، چه در نمایشنامه «دام» و چه در آثار نمایشی دیگرش، شعر جایگاه مهم و برجستهای دارد. همین نمایشنامه «دام» با قطعه شعر بلندی با نام «گفتوگوی قطع شده» شروع میشود. زبان این شعرِ بلند، ترکیبی است از لهستانی و آلمانی، و در حکم پرولوگ، یا مقدمهای است برای ورود به جهان نمایش. فهم این قطعه شعر، نقش مهمی در نمایشنامه دام دارد. این قطعه شعرِ زیبا و درعینحال پیچیده، بهشکلی ضمنی و شاعرانه، ما را وارد فضای نمایشنامه میکند. انگار این شعر بلند، بیآنکه بر آن تأکیدی شود، واگویهای است ضمنی از جهان کافکا، یا تخیلِ شاعرانهای است از انعکاس ذهن او در لحظاتِ آخر، در بستر مرگ؛ شعری که قطعهقطعه و ناپیوسته است. از یکسو با عبارتهای بسیار ساده آلمانی قطع میشود و از سوی دیگر، این گسستهای شعری، بیش از هرچیز پردازنده تصویرهایی کلامی است که به کلیت نمایش، معنایی مضاعف میدهد. کلامی شعری که برای مثال پنجرهای را بهتصویر میکشد و بعد مگسهایی را که در جستوجوی نور پرواز میکنند، به این پنجره میکوبند، و متلاشی میشوند و
میمیرند.
کافکا از مهمترین نویسندگان قرن بیستم است و جزء نویسندگانی است که نامههای زیادی از او بهجا مانده که میتوان جهان تمثیلها و داستانهایش را از طریق این نامهها بهتر درک کرد. شما در جایی از صحبتتان به تصویرکردن زندگی کافکا در «جهان تخیلی» اشاره کردید. چهره کافکا در «دام» چقدر واقعی است و چقدر تخیلی؟
بهطورکلی جهان رُمان و نمایشنامه جهانِ تخیل است و بههرحال، پرسوناژ فرانتس در نمایشنامه «دام»، پرسوناژ خاصی است؛ پرسوناژی است که همه فکر میکنیم، کموبیش، میشناسیمش! ازهمینرو، مسئله کمی تأملبرانگیز میشود. بهنظر من روُژهویچ در «دام»، دریافتها و تصورات خودش را از کافکا به ما میدهد و ما میتوانیم بخشی از این دریافتها را در این نمایشنامه ببینیم، با کافکای تخیل او همراه شویم، یا از او فاصله بگیریم و تصور کنیم کافکایی که ما میشناسیم، این نیست. به گمان من، روژهویچ به خوبی به فضای زندگی و جهان کافکا نزدیک میشود و بههیچوجه هم سعی نمیکند از کافکا موجودی خاص و برجسته بسازد. او خیلی راحت و بیتکلف وارد فضای فرضی زندگی کافکا میشود؛ بنابراین ما کافکایی را میبینیم که درعینحالی که نویسنده نامآوری است، در زندگی و در روزمرگیهایش، دغدغههای همه آدمها را دارد. در جایی از نمایش، کافکا به ماکس برود، دوست نویسندهاش، میگوید: دوست عزیزم این چرتوپرتهایی که ما مینویسم به هیچ دردی نمیخورد! یا هروقت این دو کنار هم هستند، کافکا میگوید: پدرم فکر میکند ما دوتا بچه مزلف نشستهایم و در حال انجام کارهای
بیهودهای هستیم. کار روژهویچ از این نظر ارزشمند است که نمیخواهد از کافکا نویسندهای اسطورهای و قهرمان بسازد؛ بلکه چهرهای از کافکا بهدست میدهد که در خانوادهای که قرار گرفته کسی او را نمیشناسد. کافکای «دام»، در جهانی قرار گرفته که غرق در تنهایی و بیارتباطی است. اگرچه در زندگیاش جستوجوگر راههای گریز از این تنهایی بوده است. یکی از مسائل مهم «دام»، ارتباط کافکا با آدمهای اطرافش است. با خواندن «دام» درمییابیم که احتمالا کافکا هرگز نتوانسته به همراهی پایدار با زوجی از جنس مخالف دسترسی پیدا کند. همانطورکه اشاره کردید، به واسطه نامهها، میتوان به درکی نسبی از جهان واقعی کافکا رسید. روژهویچ قطعا این نامهها را خوانده و از آنها مطلع بوده و سعی کرده با شناختی که از زندگی کافکا و اروپای پیش از جنگ داشته، «دام» را بنویسد. روژهویچ یکی از نمایشنامهنویسانی است که به شکلی برجسته، مسئله جنگ و اثرات آن را مطرح کرده است. درد و وحشت حاصل از جنگ در آثارش موج میزند. از بسیاری از زنانی که با کافکا آشنا بودند یا از خواهرهای او، کسی باقی نماند. در کورههای آدمسوزی از بین میرفتند و به درستی نمیدانیم چه
تعداد از آثار کافکا در حملهها و بازرسیهای دوستان یا خانه خواهرانش از بین برده شده است. مسئله بغرنجی است.
روژهویچ میگوید «دام» را برای رهایی از کافکا نوشته است، رهایی از کافکا به چه معناست و آیا روژهویج با نوشتن «دام» توانسته از کافکا خلاص شود؟
بله، روژهویچ از رهاشدن از سیطره کافکا حرف میزند و عنوان نمایشنامهاش را هم «دام» میگذارد؛ دامیکه سالها درگیرش بوده و درواقع، «دام»، همان رفتن به طرف کافکاست. بههرحال او نمایشنامهاش را نوشته و پس از پایان نمایش هم، قطعه کوتاهی آورده با این مضمون که حالا دیگر از دست این موش کوری که در حفرههای ذهنم خانه کرده بود، رها شدم و بالاخره، تمامش کردم! بیگمان، رهاشدن در خود نوشتن است؛ حال نوشتن میتواند شعر باشد یا رمان و نمایشنامه. در عملِ نوشتن، چیزی در ذهن نویسنده شکل میگیرد، ایدهای بهوجود میآید، مثل نوعی بارورشدن، نوعی آبستنی! بهعبارتی نویسنده آبستن یک ایده میشود و بارورکردن این ایده، زمان میخواهد. بهنظر میرسد روژهویچ خیلی سال، درگیر این ایده بوده، شاید چیزی قریب به 20 سال. انگار رهایی روُژهویچ در نقطه پایانی نمایشنامه اتفاق افتاده، و او حالا تصور و ذهنیت خودش را، تصویری را که دلش میخواسته از «کافکای روژهویچ» بنویسد، به دست داده. به نظرم نوشتن، رهایی است و فکر میکنم روژهویچ با نوشتن «دام»، از دام کافکا رها شده است و موفق به بیان این نکته شده که رهایی در نوشتن است. برای نویسنده، آزادی
از هر چیزی، در نوشتن از آن چیز، امکانپذیر میشود. به این دلیل است که رمان، شعر و نمایشنامه نوعی «حافظه» و بهخاطرسپردن جمعی است. حافظه نویسنده حافظه جهان و زمانِ نویسنده است. کافکا و آثار او راهشان را میروند و هر روز، از نو خوانده و تأویل و تفسیر جدید میشوند. روژهویچ اما، در نمایشنامه «دام»، قصدش تأویل و تفسیر کافکا نیست؛ بلکه میخواهد به کسی به عنوان سوژه نگاه کند که زمانهای زیادی فکر و ذهن او را به خود مشغول کرده بوده است. او در اینجا نمیخواهد به نوع و جنس ادبیات و خواستهها و امیال ادبی کافکا پاسخ دهد. برعکس، او میخواهد به زندگی و به کودکی تا مرگ کسی بپردازد که بعدها کافکا شد؛ کافکایی که سایهاش به عنوان یکی از مهمترین نویسندگان قرن بیستم، بر سر ادبیات جهان گسترده شده و آثارش همچنان خوانده و بازخوانده میشوند. بههمیندلیل میتوان گفت روژهویچ با نوشتن «دام» اگرچه خودش را از دست کافکا نجات داده، ولی درعینحال، دامی در مقابل همه آدمهایی که بعد از خواندن آثار کافکا، درگیر او میشوند گسترده. اگرچه وجه ادبی «دام» مهم است، اما برای من که رشتهام تئاتر است، وجه اجرائی این اثر نیز حائز اهمیت
زیادی است. اینکه چگونه کارگردانهایی که علاقهمند به اجرای این نمایش میشوند، میتوانند از طریق آن، در مورد کافکایی که روُژهویچ طراحی کرده، تخیل کنند و به آن واقعیت صحنهای ببخشند و با کارگردانی و اجرای دام، جهان نویسنده را با جهان تخیلی تماشاگران، متصل کنند.
در بین ترجمههای شما، مروژک جزء اولین کسانی است که سالها پیش به سراغش رفتید و «خیاط» هم تازهترین نمایشنامهای است که از او ترجمه کردهاید. چه ویژگیهایی در نمایشنامههای مروژک شما را به سمت ترجمه آثارش کشیده و به طورخاص چرا «خیاط» را انتخاب کردید؟
«خیاط» مروژک حکایت دیگری است. مروژک به معنای واقعی، یعنی خالق بیبدیل تئاتر ساتیریک و علاقه من به او به دوران نوجوانیام برمیگردد. مروژک یعنی خنده؛ خندههای تلخ، شادیبخش، گزنده و دوباره تلخ. خندهای که آدم را به مکث وامیدارد و تأملبرانگیز است. خندهای که ساکن نیست، نمیخواهد یکجا بماند و مدام ریتم عوض میکند و تغییرشکل میدهد. من به عنوان کسی که تئاتر خواندهام و سالهاست تئاتر تدریس میکنم و گهگاهی هم، بهعنوان کارگردان، نمایشی روی صحنه میبرم، سلیقه تئاتری خودم را دارم و دراینمیان، آثار مروژک جایگاهی ویژه برایم دارد. نمایشنامههایش را میپسندم. بعضی از آنها را واقعا دوست دارم. در بین آندسته از آثار او که هنوز به فارسی ترجمه نشدهاند، نمایشنامه «خیاط» نمایشنامهای است که به لحاظ موضوع و مضمون، جذابتر است. «خیاط» از چنان طنز و شادابی و درعینحال چندلایهبودنی برخوردار است که وقتی اولینبار خواندمش تمایل پیدا کردم، چندبار دیگر هم آن را بخوانم. جالب هم اینکه با هر خوانش مجدد، متوجه لایههای جدیدی از طنز او میشدم. «خیاط» بیش از هرچیز، بهدلیل جنبه طنزآمیزش و نیز قدرت شوخیکردنی که در خود دارد، مرا
واداشت تا ترجمهاش کنم.
جهان نمایشنامههای مروژک جهانی خاص و آمیخته با طنز است، طنز مروژک چه ویژگیهایی دارد و چه چیزی طنز آثار او را متمایز کرده است؟
راستش فکر میکنم جهانی که مروژک تصویر میکند، از خیلی لحاظ با جهان ما شباهتها و نزدیکیهایی دارد. هروقت نمایشنامهای از او خواندهام احساس نکردهام چیزی عجیب و با فاصله زیاد از خودمان، خواندهام! همواره این احساس را داشتهام که مروژک نویسندهای است همزمان، طناز و بسیار جدی، که میشود وارد جهان طنز و شوخیاش شد. مروژک بههیچوجه ساده نمینویسد و برای فهم تئاترش باید مکث و تأمل کرد و نمایشنامهاش را چندبار خواند تا به لایههای درونیاش رسید. فرم و سبک نمایشنامههای مروژک نرم و لطیف و درعینحال تعجببرانگیز و گیجکننده است. او ما را وارد فضاهایی از «نمایش» میکند که خیلی وقتها، ظاهرا، آن فضاها هیچ نسبتی با واقعیت عینی و بیرونی ندارد؛ اما به محض اینکه درگیر آنها میشویم و متنهایش را میخوانیم یا اجرائی از نمایشهایش را میبینیم، مجذوب میشویم. انگار دلمان میخواهد یک بار دیگر آن نمایشنامه را بخوانیم یا اجرایش را دوباره ببینیم. آثارش سهل و ممتنع است.
میتوان نوعی شباهت هم میان طنز روژهویچ و مروژک دید، نظرتان درباره ویژگیهای طنز این دو چیست؟
بله، طنز در آثار روژهویچ و مروژک شباهتهایی به هم دارند با این تفاوت که روژهویچ شاعر و مروژک کاریکاتوریست است. در توضیح صحنهای نمایشهای مروژک، میتوان وجه طنز کارتونی را به عنوان نوعی چیدمان صحنهای، بازشناخت. پرسوناژهایی که او طراحی میکند و برای مثال در همین نمایشنامه خیاط، در تصویری که از پرسوناژهای خیاط و عالیجناب که در موقعیت دشوار سیاسی قرار گرفتهاند به دست میدهد؛ بلافاصله، فضای ذهنی ما را بهگونهای باز میکند و با خود همراه میکند که میتوانیم مجموعهای از پرسوناژهای مشابه را تصور کنیم و مابازاهای طنزآلود و جذابی از آنها را روی صحنه قرار بدهیم. طنز بزرگی که در این نمایش بهطورخاص وجود دارد، طنزی است واقعا برجسته و «خیاط» به معنای واقعی کلمه، نمایشی جهانی است که اتفاقا طوری نوشته شده که در محدوده زمانی خاصی هم نمیگنجد.
خیاط بهجز طنز قابلتوجهاش، به لحاظ مضمونی نیز حائز اهمیت است و مروژک با نگاه خاص خودش به تناقضهای جهان معاصر پرداخته است. اینطور نیست؟
بله، مسئله ظاهر و باطن و اصل و بدل، از تماتیکهای محوری «خیاط» است؛ البته این تِم بهعنوان تِمی تئاتری، چندان تازه نیست و از زمان شکسپیر شروع میشود. شکسپیر در خیلی از آثارش مسئله اصل و بدل را مطرح کرده، بهویژه در کمدیهایش. در شاهکار بزرگش «هملت» نیز همهچیز در حالهای از ابهام فرو رفته، ظاهر و باطن را به سختی میتوان از هم تمییز داد و فقط در آن هنگام که نمایشگران مشغول اجرای نمایش تلهموش میشوند، یکی از پردههایِ حقیقت جنایتِ بزرگ که در لایههای پنهان نهفته است، بهکنار میرود. مروژک اما در «خیاط»، وجه دیگری از این مسئله را مطرح میکند، او مسئله حقیقت فرهنگ و تمدن را، بهعنوان یکی از پرسشهای جهان امروز، پیش میکشد: کیست که تمدن را میسازد؟ کیست که فرهنگ را میسازد؟ آیا فرهنگ و تمدن، محصول کار شاعر و نویسنده و آرتیست و هنرمند است؟ یا نه، محصول تفکر و برنامهریزی نظامهای سیاسی است؟ مسئله قابلتأملی است. پرسشی است که همیشه میشود دربارهاش فکر کرد؛ اما از این منظر، در نهایت، تصویر ترسانندهای از «خیاط» مدعی هنرآفرینی، در پایان نمایشنامه ارائه میشود؛ زیرا خیاط نمایش، آخرسر میخواهد در نهایتِ ظرافت،
و با دقت، پوست یکی را بکند و با آن لباسی بدوزد و بر تن آدمهای دیگر بپوشاند! او به چنان سطحی از باور به هنرش رسیده که امیدوار است روزی بتواند با این پوست آدمی، برای درخت و سنگ و هرچیز دیگر، لباس بدوزد؛ بنابراین در نمایش خیاط جهانی که مروژک تصویر میکند، یکدفعه، به جهان ترسناکی مبدل میشود. اما پرسش این است که آیا ما هم در جهان معاصر، با پوست یا جلد عوضکردنهایی که مدام در اینسو و آنسوی دنیا اتفاق میافتد، روبهرو نیستیم؟ میپرسیم، معماران و خیاطان و مشاطههای این شرایطی که در آن هزاران نفر، هر روزه، به دلیل خودخواهیها، تفکرهای سیاسی، دشواریها و تعارضهای سیاسی و جهانی میمیرند و از دست میروند، چه کسانیاند؟ در جهانی پرشتاب و گیچکننده زیست میکنیم. سیر وقایع و رویدادها در رسانهها هم آنقدر سریع است که موضوع 24ساعت گذشته، قدیمی بهنظر میرسد و بهراحتی به فراموشی سپرده میشود.
گویا مروژک برای نوشتن «خیاط» داستان «جامههای جدید امپراطور» هانسکریستینآندرسن را در نظر داشته و از ایننظر آیا میتوان این نمایشنامه را اثری اقتباسی دانست؟
در پاسخ به این پرسش میتوان گفت بله و خیر. مروژک برای نوشتن «خیاط» نوعی دریافت از داستان کریستین آندرسن داشته است. متأسفانه دستکم در ذهنیت منتقدان جامعه تئاتری ما این تصور وجود دارد که اثر اورجینال یعنی اثری که تا پیش از آن هیچ سابقه و نمودی از آن وجود نداشته است؛ درحالیکه اصلا اینگونه نیست. وقتی به تاریخ و سیر تحول هنرها نگاه کنیم، میبینیم که نویسنده، آدمی جداافتاده از جهان نیست؛ بلکه با جهان خودش و نیز فرهنگ و هنر دورانش در ارتباط است و از آن الهام میگیرد و میآموزد. او از این طریق چیزی را میآموزد و گسترش میدهد. اصلا خاصیت ذهن مدرن اینگونه است و ادبیات مدرن هم در وضعیتی جدا از این عمل نمیکند. نویسنده امروزی میتواند «مادام بوواری» فلوبر را بخواند و از آن الهام بگیرد برای اینکه رمان خودش را بنویسد. این یک سیر و مسیر دائمی است؛ سیری تحولی که قدمبهقدم دامنه تخیل را از نویسندهای به نویسنده دیگر و از اثری به اثر دیگر وسعت میبخشد و شاید اگر جذابیتی در کار هست، در همین ویژگی نهفته باشد.
هر نویسندهای مثل منشور کاتالیزوری است که تمام دریافتها و خواندهها و دیدههایش را از منشور ذهن خود میگذراند و شعاع دیگری میپراکند و همراه با آن، خیلی از تأثیرها بهوجود میآید و از قضا، چه خوب که ما هر روز میتوانیم از زاویهای دیگر؛ از زاویه نویسنده، شاعر، نقاش یا موسیقیدان جدیدی دوباره به جهانی که جهان هنر و فرهنگ است، نگاه کنیم و با آن همراه شویم و سهمی از حیات خودمان را با این آثار پر کنیم. وگرنه زندگی چیزی جز تکرار هرروزه نیست و به قول فروغ همان خیابان درازی است که زنی هرروز صبح با زنبیلش از آن میگذرد. ما هم همین کار را میکنیم. به گمان من چیزی که به زندگی رونق میدهد، همان چیزهایی است که میشود در رمان، موسیقی، نمایشنامه و تئاتر یافت.
پیش از «دام» و «خیاط»، کتاب دیگری به کوشش شما با عنوان «دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟» منتشر شده بود. این کتاب مجموعهمقالاتی است درباره دراماتورژی و میتواند در پیشبرد نظریه تئاتر در ایران گام مهمی تلقی شود. ایده شکلگیری این کتاب از کجا پا گرفت؟
این کتاب محصول دوران کوتاهی بود که من مسئولیت سردبیری فصلنامههای تئاتر را برعهده داشتم. در آن دوره، ما به این فکر افتادیم که با توجه به نیازهای واقعی و ضروری تئاتر کشور، بهویژه در حوزههای تکنیکی و اجرائی (کارگردانی، بازیگری، ادبیات نمایشی) برنامهریزی کنیم؛ البته در انجام این کار، من تنها نبودم و دوستان خیلی خوبی همراهم بودند، بهخصوص همراهی منصور براهیمی، محبتی بزرگ بود. سه شماره از فصلنامهها منتشر شد و با استقبال فراوانی از طرف استادان، دانشجویان و قشر اهل مطالعه تئاتری هم روبهرو شد؛ اما خیلیها این کار را برنتافتند و از هر تلاشی که میتوانستند کوتاهی نکردند تا حضور ما در این فصلنامه ادامه پیدا نکند. به گمان من اگر آن روند در نطفه خفه نمیشد و ادامه مییافت، تاکنون مجموعه بسیار ارزشمندی از مطالبی که نیاز واقعی تئاتر امروزمان بود، در قالب آن فصلنامه منتشر میشدند و به کسی هم ضرری نمیرسید. خیلی از مطالب همان سه شمارهای از فصلنامه تئاتر که منتشر شد به عنوان منبع و رفرنس مورد استفاده دانشجویان قرار گرفت و در پایاننامهها وارد شد. استقبال خوبی از آن شمارهها شد و خیلی زود نایاب شدند.
بههمیندلیل، به پیشنهاد نشر بیدگل که علاقهمند به چاپ مقالات دراماتورژی این فصلنامهها در قالب یک کتاب بود؛ پاسخ مثبت داده شد و مقالههای دراماتورژی آن فصلنامهها، همراه با تعدادی مقاله جدیدتر، در قالب یک کتاب با عنوان «دراماتورژی چیست؟ دراماتورژ کیست؟» منتشر شد، که خوشبختانه کتاب نیز با استقبال خوبی از طرف خوانندگان روبهرو شده است و تعداد قابلتوجهی از آن، در همان روزهای نخست به فروش رفته است.
به نظرتان ادبیات و خاصه ادبیات نمایشی امروز ما چقدر میتواند از آثار کلاسیک فارسی استفاده کند و چه امکاناتی در سنت ادبی ما برای خلق آثار نمایشی وجود دارد؟
پاسخ من کاملا تناقضآمیز است: نه اصلا نمیتواند و بله خیلی میتواند! نمیتواند به این خاطر که فردوسی و نظامی و عطار و جامی و... شعرایی بودند که در منظومههای شعریشان داستانسرایی کردهاند. آنها آثارشان را برای جهان و زمانه خودشان نوشتهاند و کارشان را انجام دادهاند. اما تئاتر و نمایشنامهنویسی اصلا مقوله دیگری است. تئاتر هنری است که ریشه در تفکر یونان باستان دارد و در مغربزمین رشد و توسعه یافته است. با آنکه کمی بیشتر از یک قرن است که با آن آشنایی پیدا کردهایم، اما برای ما همچنان پدیدهای نوظهور است. هنوز نتوانستهایم بهصورت یکپارچه، آثار کلاسیک تئاتر جهان را ترجمه کنیم. تجربههای نمایشنامهنویسی ما هنوز محدود است و دراینزمینه نیازمند آموزش و یادگیری هستیم. به گمان من، پیششرط دستمایه قراردادن آثار کلاسیک فارسی، پیش از هرچیز، نیازمند آموختن قواعد و تکنیکهای نمایشنامهنویسی و داشتن تسلط به دانش مدرن تئاتر است. نمایشنامهنویسی که میخواهد به سراغ آثار کلاسیک فارسی برود، اول باید ادبیات نمایشی مدرن را بشناسد و پس از کسب دانش لازم، دست به کار نمایشنامه نویسی براساس آثار کلاسیک ادب فارسی شود؛
در غیر این صورت رونوشت دستوپاشکستهای بیرون میدهد مثل بسیاری ازایندست آثار که در این سالها اجرا و منتشر شدهاند. فراموش نکنیم که این داستان خوب نیست که نمایشنامه خوب ایجاد میکند. داستان فقط یکی از عناصر شکلگیری یک نمایشنامه است. بههمیندلیل باید بدانیم که به چه دلیلی میخواهیم بهسوی ادبیات کلاسیک و پرسوناژ تاریخی یا اساطیری برویم. این نکتهای است که کمتر به آن توجه میشود. بهتر است به ادبیات معاصر غرب نگاه کنیم و از آن بیاموزیم. سارتر از اساطیر، ایدههای زیادی گرفته؛ اما در کارش اساطیر را تکرار نکرده. او از این آشنایی اولیه استفاده کرده تا بتواند تفکر و اندیشه فلسفی خودش را در قالب یک نمایش بیان کند؛ اما امروز ما به سراغ شاهنامه فردوسی میرویم و مثلا داستان رستم و سهراب را میگیریم و تنها کاری که با آن میکنیم نوعی مونتاژ شعری است و بعد فکر میکنیم نمایشنامه و تئاتر درست کردهایم! چنین رویکردی در تئاتر، حداکثر میتواند ترکیبی از شعرخوانی و حرکات موزون، به اضافه مقداری نور و رنگ و چرخیدن و بیان اغراقآمیز عهد بوقی، تولید کند.
به لزوم آشنایی با ادبیات مدرن غربی اشاره کردید و این عدم آشنایی، فقدانی است که دامنگیر بخشی از آثار امروزی ماست؛ اما دستکم ادبیات داستانی این سالهای ما از فقدانی دیگر هم در رنج است و آن عدم آشنایی با ادبیات کلاسیک خودمان است. نظرتان در این مورد چیست؟
همینطور است. قبل از الگوبرداری از آثار کلاسیک فارسی و استفاده از آنها برای نوشتن نمایشنامه یا داستان، باید آن آثار را خوب مطالعه کرد، فهمید و به آنها تسلط پیدا کرد. لازم است بدانیم که این داستانها و این پرسوناژها، برایند چه دورهها و فرایند چه اندیشههایی هستند. پس از این مراحل است که میتوانیم به عنوان دستمایههایی برای نمایشنامهنویسی به آنها بنگریم و از ادبیات گذشته الهام بگیریم. در تئاتر معاصر اروپا، مدام آثار کلاسیک اجرا میشوند، از آثار یونان باستان مثل تراژدیهای سوفوکل و اشیل بگیرید تا آثار قرون شانزدهم و هفدهم و بعد از آن. ولی هیچ کارگردان یا نویسندهای نمیخواهد آنها را بازتولید و تکرار کند؛ بلکه میخواهند با درکی تازه و رویکردی نو از آنها الهامی متناسب با جهان امروز بگیرند؛ الهامی که حاصل اندیشه یک کارگردان «اندیشمند معاصر» است.
ادبیات نمایشی و تئاتر ما چقدر با دراماتورژی یا روشها و تکنیکهای مدرن غربی آشناست؟
متأسفم که این را میگویم، اخیرا خیلیها نخوانده و ندانسته دراماتورژ شدهاند. نوشتن نام کسی به نام دراماتورژ در بروشور بسیاری از نمایشها رایج شده است. نمیدانم این دراماتورژهای عزیز ما، دراماتورژی را چگونه و در کجا آموختهاند. توجه داشته باشید که هنوز در دانشگاههای ما حتی دو واحد درسی برای دراماتورژی وجود ندارد! بههرحال، امیدوارم تلاشهایی که مبتنی بر فکر است کمکی به این وضعیت کند. موضوعهای زیادی وجود دارد که جامعه تئاتری ما نیازمند شناخت آنهاست. بخش اعظمی از جامعه تئاتری ما را جوانان تشکیل میدهند و متأسفانه اکثر آنها هم زبان خارجی نمیدانند. امروز ما نمیتوانیم مدام تکرار کنیم؛ کتاب «نمایش در ایران» استاد بهرام بیضایی صدها بار به عنوان پایاننامه رونویس شده است. راهها بستهاند و باید راه جدیدی باز کرد. ادبیات و تئاتر، میراثی معنوی، انسانی و جهانی است. ما چگونه میتوانیم بیآنکه ترجمه کنیم و روشهای جدید را بیاموزیم، دانشمان را گسترش دهیم؟ طبیعی است وقتی این اتفاق نمیافتد، دراماتورژی یا هر نوع تکنیک و روش دیگری تبدیل به امری خلقالساعه میشود. تئاتر ما نیازمند واردشدن به عرصههای نوین در نظریه و در
اجراست؛ خوشبختانه هستند کسانی که در این عرصهها تلاش میکنند. اگر در این صحنه چراغی میسوزد، حاصل تلاش همه کسانی است که صادقانه تئاتر را دوست دارند و در جهت بالندگیاش کار میکنند و میکوشند تا از فضای مسموم باندبازیها، که متأسفانه امروز بسیار رواج دارد، فاصله بگیرند. انتشار هر کتاب تازهای در حوزه تئاتر، مانند گشودن پنجرهای بسته، به روی روشنایی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.