|

رازپوشی و خشونت

راوی رمان «جهان زندگان»، فرزند مقتول یک خانواده است که از جهان پس از مرگ به زمین آمده تا پرده از راز ناگشوده‌ای که به یک کینه‌کشی خون‌بار انجامیده است، بردارد. مسئله رمان اما تنها پرده برداشتن از راز نیست و اینجاست که جهان زندگان راهش را از رمان‌های قبلی محمدعلی که آنها هم ساختاری مبتنی بر راز و معما داشتند جدا می‌کند و در جاهایی از رمان، رازوار‌گی و لاپوشانی ریشه‌دار در یک فرهنگ را عامل ترس، کینه و جدالی معرفی می‌کند که برای قهرمانان رمان سرنوشتی تلخ را رقم زده است و دغدغه راوی نه فقط پرده برداشتن از رازی که به این سرنوشت خون‌بار انجامیده، که تغییر این سرنوشت نیز هست. در باب بحران خانوادگی راوی، روایتی جاافتاده و آشکار هست که مادر راوی و زن دوم پدر هر یک بخشی از آن را ساخته‌اند. بنا به روایت مادر راوی، پدر مردی عیاش و بی‌قید و بی‌مسئولیت بوده که بی‌اعتنا به احساسات زن و فرزندانش رفته و یک زن دیگر گرفته است. روابط سرد راوی با پدرش بر مبنای همین روایت سازماندهی شده است. از طرفی روایت زن دوم پدر هست که مدعی است پدر راوی گنجی را که متعلق به او بوده خودش به تنهایی بالا کشیده است. روابط خصمانه فرزندان این زن دوم با پدر راوی را نیز این روایت شکل داده. در واقع، هر دو زن روایتی از یک مرد ارائه داده‌اند که او را شر مجسم جلوه می‌دهد و هر دو زن را فرشتگانی خیانت‌دیده. راوی اما در پی روایتی دیگر است. روایتی که بازگفته نمی‌شود و به بیانی دیگر با نصفه‌نیمه بیان‌شدن روایت‌های حاضر، لاپوشانی شده است و همین لاپوشانی و رازوار‌گی منشأ سوءتفاهم و کین‌توزی شده است. جست‌وجوی راوی به‌عنوان کسی که خود نیز نویسنده است، به‌واقع تقابل رمان به‌عنوان ژانری مبتنی بر طیف‌های خاکستری و اسطوره به‌مثابه روایتی استوار بر خیر و شر و قطعیت‌های بی‌چون‌وچراست. اینجا پای دغدغه دیگر محمدعلی که به‌ویژه در سال‌های اخیر با «سه‌گانه اول عشق» جلوه‌ای آشکار یافته و البته در آثار قدیمی‌ترش، از جمله برهنه در باد، هم در لایه‌های پنهان نوشته‌های او حضور داشته، به میان می‌آید؛ دغدغه کندوکاو در اساطیر به عنوان جزئی از یک فرهنگ که همچنان در باورهای مردم، گیریم نه آنچنان آشکار، به بقای خود ادامه می‌دهد. ذهن اسطوره‌ساز و اسطوره‌باور یکی از موضوعاتی است که رمان محمدعلی آن را با نگاهی نقادانه هدف گرفته است.
محمدعلی در جهان زندگان، با ادغام دو جهان و هم‌زمان‌کردن مرگ و زندگی و برداشتن مرز میان این دو، بازی‌ای را طراحی کرده که طی آن، بازی قدیمی به هم می‌خورد و نقاب‌های آشنا می‌افتند. در این بازی برهم‌زننده، مادر کتاب‌خوانده و دلبسته فرهنگ، از روی الگوهای یک ساختار جزمی دیرین دست به عمل می‌زند و پدر، عملی نامتعارف انجام می‌دهد که آن ساختار دیرین، آن را هم‌سو با عرف تفسیر و معنا می‌کند. اینها همه با افشای ذره‌ذره راز لاپوشانی‌شده آشکار می‌شوند و تلاش راوی این است که با گشودن معما و روشن‌کردن نقاط تاریک گذشته، خود و دیگر قربانیان این ماجرای کین‌توزانه را از بار سنگین میراث گذشتگان خلاص کند. جهان زندگان، از ورای روایت داستان جدال دو خانواده، در پی پیش‌کشیدن مسئله‌ای عمومی‌تر است. در این رمان، از خلال روایت یک جدال خانوادگی رابطه «ترس»، «کینه» و «جنگ»، با یک ساختار قدیمی مبتنی بر«لاپوشانی» و «کتمان» مطرح شده است و می‌بینیم که این لاپوشانی و کتمان، سوءتفاهمی را برمی‌انگیزد و این سوءتفاهم را تا به جایی پیش می‌برد که به خشونت و قتل می‌انجامد. در جایی از رمان، راوی می‌گوید: «ما نه وارث شادی‌ها بلکه وارث دردسرهای پیشینیان خود هستیم. وارث لاپوشانی‌ها و کتمان‌ها...». از این‌رو می‌توان یکی از ایده‌های مرکزی رمان جهان زندگان را ترک مخاصمه و رسیدن به «صلح» و «تفاهم» از طریق روشن‌گویی دانست.
در مجموع می‌توان گفت که «جهان زندگان» بین دو نیروی سرنوشت و تلاش برای تغییر آن شکل گرفته است. راوی می‌خواهد گذشته را تغییر دهد و با خصم، به صلح برسد. برای این کار باید زوایای پنهان و لاپوشانی‌شده گذشته آشکار شوند. شاید بتوان این عبارت نوشته‌شده در سرآغاز رمان را موتور محرک آن به‌شمار آورد؛ عبارتی که در جاهای مختلف رمان به شکل‌های مختلف تکرار می‌شود: «ما وارث سرنوشت درگذشتگان خویشیم، اما این به آن معنا نیست که گوشه‌ای بنشینیم و دست روی دست بگذاریم و چون وارث درگذشتگان خویشیم، در پی تغییر سرنوشت خود و اطرافیان خود نباشیم. یا حتی ندانیم چه بر سرمان آمده که نتیجه گرفته‌ایم، ما وارث سرنوشت درگذشتگان خویشیم». در جهان زندگان، با یک راوی مرده سروکار داریم، اما مرگ دغدغه اصلی این رمان نیست بلکه امکانی است برای برملاشدن رازهایی که در طول حیات مکتوم مانده‌اند. راز در طول رمان، مرحله‌به‌مرحله افشا می‌شود، به‌صورتی که تا صفحات پایانی رمان هنوز گرهی باز نشده، هست که خواننده را دنبال خود بکشاند.

راوی رمان «جهان زندگان»، فرزند مقتول یک خانواده است که از جهان پس از مرگ به زمین آمده تا پرده از راز ناگشوده‌ای که به یک کینه‌کشی خون‌بار انجامیده است، بردارد. مسئله رمان اما تنها پرده برداشتن از راز نیست و اینجاست که جهان زندگان راهش را از رمان‌های قبلی محمدعلی که آنها هم ساختاری مبتنی بر راز و معما داشتند جدا می‌کند و در جاهایی از رمان، رازوار‌گی و لاپوشانی ریشه‌دار در یک فرهنگ را عامل ترس، کینه و جدالی معرفی می‌کند که برای قهرمانان رمان سرنوشتی تلخ را رقم زده است و دغدغه راوی نه فقط پرده برداشتن از رازی که به این سرنوشت خون‌بار انجامیده، که تغییر این سرنوشت نیز هست. در باب بحران خانوادگی راوی، روایتی جاافتاده و آشکار هست که مادر راوی و زن دوم پدر هر یک بخشی از آن را ساخته‌اند. بنا به روایت مادر راوی، پدر مردی عیاش و بی‌قید و بی‌مسئولیت بوده که بی‌اعتنا به احساسات زن و فرزندانش رفته و یک زن دیگر گرفته است. روابط سرد راوی با پدرش بر مبنای همین روایت سازماندهی شده است. از طرفی روایت زن دوم پدر هست که مدعی است پدر راوی گنجی را که متعلق به او بوده خودش به تنهایی بالا کشیده است. روابط خصمانه فرزندان این زن دوم با پدر راوی را نیز این روایت شکل داده. در واقع، هر دو زن روایتی از یک مرد ارائه داده‌اند که او را شر مجسم جلوه می‌دهد و هر دو زن را فرشتگانی خیانت‌دیده. راوی اما در پی روایتی دیگر است. روایتی که بازگفته نمی‌شود و به بیانی دیگر با نصفه‌نیمه بیان‌شدن روایت‌های حاضر، لاپوشانی شده است و همین لاپوشانی و رازوار‌گی منشأ سوءتفاهم و کین‌توزی شده است. جست‌وجوی راوی به‌عنوان کسی که خود نیز نویسنده است، به‌واقع تقابل رمان به‌عنوان ژانری مبتنی بر طیف‌های خاکستری و اسطوره به‌مثابه روایتی استوار بر خیر و شر و قطعیت‌های بی‌چون‌وچراست. اینجا پای دغدغه دیگر محمدعلی که به‌ویژه در سال‌های اخیر با «سه‌گانه اول عشق» جلوه‌ای آشکار یافته و البته در آثار قدیمی‌ترش، از جمله برهنه در باد، هم در لایه‌های پنهان نوشته‌های او حضور داشته، به میان می‌آید؛ دغدغه کندوکاو در اساطیر به عنوان جزئی از یک فرهنگ که همچنان در باورهای مردم، گیریم نه آنچنان آشکار، به بقای خود ادامه می‌دهد. ذهن اسطوره‌ساز و اسطوره‌باور یکی از موضوعاتی است که رمان محمدعلی آن را با نگاهی نقادانه هدف گرفته است.
محمدعلی در جهان زندگان، با ادغام دو جهان و هم‌زمان‌کردن مرگ و زندگی و برداشتن مرز میان این دو، بازی‌ای را طراحی کرده که طی آن، بازی قدیمی به هم می‌خورد و نقاب‌های آشنا می‌افتند. در این بازی برهم‌زننده، مادر کتاب‌خوانده و دلبسته فرهنگ، از روی الگوهای یک ساختار جزمی دیرین دست به عمل می‌زند و پدر، عملی نامتعارف انجام می‌دهد که آن ساختار دیرین، آن را هم‌سو با عرف تفسیر و معنا می‌کند. اینها همه با افشای ذره‌ذره راز لاپوشانی‌شده آشکار می‌شوند و تلاش راوی این است که با گشودن معما و روشن‌کردن نقاط تاریک گذشته، خود و دیگر قربانیان این ماجرای کین‌توزانه را از بار سنگین میراث گذشتگان خلاص کند. جهان زندگان، از ورای روایت داستان جدال دو خانواده، در پی پیش‌کشیدن مسئله‌ای عمومی‌تر است. در این رمان، از خلال روایت یک جدال خانوادگی رابطه «ترس»، «کینه» و «جنگ»، با یک ساختار قدیمی مبتنی بر«لاپوشانی» و «کتمان» مطرح شده است و می‌بینیم که این لاپوشانی و کتمان، سوءتفاهمی را برمی‌انگیزد و این سوءتفاهم را تا به جایی پیش می‌برد که به خشونت و قتل می‌انجامد. در جایی از رمان، راوی می‌گوید: «ما نه وارث شادی‌ها بلکه وارث دردسرهای پیشینیان خود هستیم. وارث لاپوشانی‌ها و کتمان‌ها...». از این‌رو می‌توان یکی از ایده‌های مرکزی رمان جهان زندگان را ترک مخاصمه و رسیدن به «صلح» و «تفاهم» از طریق روشن‌گویی دانست.
در مجموع می‌توان گفت که «جهان زندگان» بین دو نیروی سرنوشت و تلاش برای تغییر آن شکل گرفته است. راوی می‌خواهد گذشته را تغییر دهد و با خصم، به صلح برسد. برای این کار باید زوایای پنهان و لاپوشانی‌شده گذشته آشکار شوند. شاید بتوان این عبارت نوشته‌شده در سرآغاز رمان را موتور محرک آن به‌شمار آورد؛ عبارتی که در جاهای مختلف رمان به شکل‌های مختلف تکرار می‌شود: «ما وارث سرنوشت درگذشتگان خویشیم، اما این به آن معنا نیست که گوشه‌ای بنشینیم و دست روی دست بگذاریم و چون وارث درگذشتگان خویشیم، در پی تغییر سرنوشت خود و اطرافیان خود نباشیم. یا حتی ندانیم چه بر سرمان آمده که نتیجه گرفته‌ایم، ما وارث سرنوشت درگذشتگان خویشیم». در جهان زندگان، با یک راوی مرده سروکار داریم، اما مرگ دغدغه اصلی این رمان نیست بلکه امکانی است برای برملاشدن رازهایی که در طول حیات مکتوم مانده‌اند. راز در طول رمان، مرحله‌به‌مرحله افشا می‌شود، به‌صورتی که تا صفحات پایانی رمان هنوز گرهی باز نشده، هست که خواننده را دنبال خود بکشاند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.