گفتوگو با محمد محمدعلی درباره رمان تازهاش، «جهان زندگان»
وقتی دروغ را زرنگی به حساب میآوریم
علی شروقی
از محمد محمدعلی سالها بود که کار داستانی تازهای منتشر نشده بود و این در حالی بود که در دو، سه سال اخیر بسیاری از آثار او تجدید چاپ شدند. اینک «جهان زندگان» او از طرف نشر کتابسرای تندیس منتشر شده است و این، تازهترین رمان محمد محمدعلی است که هفت سال بعد از چاپ اول آخرین رمانی که پیش از این از او چاپ شده بود، یعنی «مشی و مشیانه»، به چاپ رسیده است. «جهان زندگان» را از لحاظ ساختار مبتنی بر معما و راز، بهنوعی میتوان در حالوهوای رمانهایی چون «برهنه در باد» و «نقش پنهان» بهشمار آورد، گرچه محمدعلی در جهان زندگان، حالوهوایی سورئال را وارد داستان کرده که در برهنه در باد و نقش پنهان وجود نداشت. راوی جهان زندگان بین جهان پس از مرگ و جهان زندگان در رفتوآمد است و داستان خود را از آن سوی مرگ باز میگوید. محمدعلی که پیش از این در «باورهای خیس یک مرده»، رفتوآمد بین دو زمان را به عنوان یک درونمایه داستانی، وارد رمان خود کرده بود، اینبار رفتوآمد بین دو جهان را بستر روایت خود قرار داده است. جهان زندگان، حول محور «راز» و حقیقتی لاپوشانیشده شکل گرفته است. تمام شخصیتهای رمان قربانی یک لاپوشانیاند، قربانی
کتمان و پوشیدهگوییها و تحریفهای گذشتگان که به صورت میراثی شوم برای آنها به جا مانده و سرنوشتی خونبار را برایشان رقم زده است. در این رمان، کتمان و لاپوشانی منشأ کینهتوزی و جدال میان دو خانواده است و حال، راوی که ظاهرا نویسندهای مرده است (شاید هم مرده در متنی که خود در حال نوشتن آن است) میکوشد با رفتوآمد میان دو جهان بر نقاط تاریک گذشتهای لاپوشانیشده نور بتاباند تا شاید خودش و دیگر کسانی که وارث این میراث شوم شدهاند، از دور باطل این کینتوزی خانوادگی نجات یابند. در خلال این رفتوبرگشتهای راوی و وررفتنهای او به گذشته، شخصیتهای داستان از قالبهای کلیشهای و آشنای خود بیرون میآیند و وجوهی از خود را آشکار میکنند که در آن روایت لاپوشانیشده، مخفی مانده بوده است. اینگونه است که مادر، که در ابتدای داستان ستمدیده مطلق مینماید، روی دیگر خود را نشان میدهد و پدر نیز که تا پیش از این منفور مطلق بوده، آن روی دیگرش هویدا میشود. اینک گفتوگو با محمد محمدعلی درباره این رمان.
در تازهترین رمانتان، «جهان زندگان»، رفتوآمد بین جهان مردگان و جهان زندگان، بستر روایت است؛ یعنی راوی داستان، مرده و از جهان مردگان به جهان زندگان بازگشته و میکوشد گذشته را بازنگری کند. پیش از این در رمان «باورهای خیس یک مرده» رفتوآمد بین دو زمان را بستر روایت قرار داده بودید، اما اینجا به رفتوآمد بین دو جهان پرداختهاید. این ایده چطور و براساس چه دغدغهای شکل گرفت؟
حق با شماست. در رمان «باورهای خیس یک مرده» رفتوآمد بین دو زمان قدیم و جدید بستر روایت بود تا ظهور شخصی نامیمون با افکار پوسیده و از قرنها پیش را در زمان معاصر به چالش بکشم و تناقص آشکار و دردسرساز را روایت کنم. اما در جهان زندگان، اجتماعی را در زمان معاصر به چالش کشیدم. مضمون و محتوا و بنمایهها برای من معمولا پایدارند، اما وسیله بیان آنها تغییر میکنند. شگردهای قالبهای بیانی تا جایی دغدغه ذهنی من هستند که مرا برای دستیابی به مضامین و محتواهای موردنظرم مددرسان باشند. من بیهیچ هراس و با هر وسیلهای جریانهای زشت و پلشت پیرامون خود را به چالش میکشم. اندکی شعاری شد با پوزش از خوانندگان...
در این رمان هم مثل بسیاری از آثار دیگرتان ازجمله «برهنه در باد» و «نقش پنهان»، معما و رازی خانوادگی هست که بهتدریج افشا میشود و البته آنچه افشا میشود، باز هم پاسخی قطعی به همه پرسشها نیست. اما آنچه من در این رمان، پررنگ دیدم نه خود «مرگ» به عنوان یک دغدغه اصلی که «مرگ» به عنوان امکانی است برای مرور گذشته و پردهبرداشتن از رازهای ناگشوده و نقاط تاریک آن. به نظرتان چه پیوندی هست بین مرگ و نورتاباندن بر نقطههای تاریک گذشته؟
نظر شما را تأیید میکنم، چون منطبق با نگرش من است به رمان و داستان بلند یا حتی داستان کوتاه. من خود را موظف میدانم از هر طریق و با هر تکنیک رازی را در داستان جاسازی و سپس آن را فاش کنم که انگیزه نوشتن من بوده است... بحث این است که اغلب رازهای گشوده شده، مسائل کاملا شخصی و خصوصی نیستند. وقتی راز و معمایی کاملا شخصی و خصوصی نباشد و خط و ربطی پیدا کند به مسائل اجتماعی، قطعا یکباره تمام زوایای آن آشکار نمیشود تا از قطعیتی برخوردار شود. این یک ساخت طبیعی است که وقتی دفتر زندگی واقعی کسی بسته میشود، دفتر زندگی مجازی او باز میشود. نگاه کنید به زندگی مجازی یا پس از مرگ مردان و زنانی که در زندگی حوادث پرشماری را پشت سر گذاشتهاند. آنان به محض فوت، زندگی دوم خود را در اذهان وراث و وابستگان شروع میکنند. بدهکارها و طلبکارها میآیند. برخی متوفی را آدم خوبی میدانند و برخی بیرحم و ظالم. حتی برملا میشود در جای دیگری زن و فرزندانی داشتهاند با همان نام
خانوادگی یا نامی دیگر. مرگ جسمانی مقطع مهمی است. درواقع دروازهای است که متوفی عینی و ذهنی از آن عبور میکند تا زندگی جدیدی را در اذهان دیگران ادامه دهد. بهعبارت دیگر صاحبان زندگی حادثهمحور تا وقتی که تکتک وارثان مادی و معنویشان نمیرند آنها هم نمیمیرند. به این معنا چه بسا بتوان گفت اساسا مرگی برای همیشه وجود ندارد.
و دغدغه دیگر، خود راز و پردهپوشی افراطی است که بهعنوان یک عارضه فرهنگی به آن پرداخته شده است. در واقع کشمکش اصلی رمان و مصیبتی که بر سر این دو خانواده آمده گویا ناشی از پوشیدهگویی و روشنحرفنزدن آدمهاست که سوءتفاهم انگیخته و منجر به کینه شده است. نگفتن و بهجای آن نیش و کنایهزدن؛ این دغدغه به شکلهای مختلف در جایجای رمان مطرح میشود.
من روی یکی از ضعفها و نقائص یا حتی میتوان گفت ویژگیهای مردم انگشت گذاشتهام و شما بهدرستی به آن اشاره کردید. بحث حجاب و پردهپوشی بهمعنای چادرپوشیدن زنان یا بلند و کوتاهبودن آستین پیراهن مردان، مطرح نیست. بحث در پرده و حجاب زندگیکردن است تا مثلا آبروی یک فرهنگ یا یک شخص حفظ شود. حالا اینکه آبروی شخصی و عمومی در جامعه ما چگونه تعبیر میشود، خود یکی از معضلات جدی پیش روست که خیلیها گرفتارش شدهاند. همه ما تجربه نوع رفتار و کردار و گفتار خودمان را در داخل خانه با مادر و خواهر و همسر و فرزندان و بیرون از خانه در محل کار با رؤسا و دیگر دوستان داریم. دروغ پشت دروغ بهدلیل ترسهای آشکار و پنهان جزء خصیصههای ثانوی ما شده است. نیروی بسیاری صرف میشود تا مردم را بین مردم موجه جلوه دهیم. حالا تعریف و تمجید موجه در جامعه به چه معناست که این همه بیراهه و کجراهه میرویم تا نشان دهیم راهی صراط مستقیم هستیم، خدا میداند. اغلب فروتن نیستیم اما اصرار به تواضع داریم. زن
و مرد هم ندارد. حاصل پذیرش این همه دغلبازی عادیسازیشده چیزی نیست جز انباشت دروغهای کوچک و بزرگ و سپس انحرافهای اخلاقی بیشتر در خانوادهها و سپس اجتماع.
این عارضه لاپوشانی، میبینیم که به بروز یک جور ترس و هراس دائمی در آدمهای داستان منجر شده است. یک ترس و اضطراب ابدی که در سراسر رمان هست و منشأ آن هم پوشیدهبودن تکههایی از گذشته و بهارثرسیدن آنها بهصورت یک «راز» هراسناک به نسلهای بعدی است.
شما رمان جهان زندگان را از زاویه دلخواه خود خوب خواندهاید. عارضه لاپوشانی و حفظ ظاهر آراسته با نوع نگاه ما به آسمان و زمین و دست تقدیر تشدید شده است. از دیربازِ تاریخ به ما نصیحت کردهاند دروغ نگویید، اما لاپوشانی و حفظ آبرو را توصیه کردهاند. خب این خود یعنی تشویق به دروغگویی از نوع دیگر و فاجعهآمیزتر. از نظر من دروغگویی و لاپوشانی با منشأ ترس از حوادث زمینی و آسمانی چنان به هم نزدیک شده است که قابل تفکیک نیست. مشکل صرفا دروغگویی برای امری مهم و حفظ جان نیست، بلکه دروغگویی است تا مشکلات جزئی و پیشپاافتاده را حل کنیم. در ادارههای دروغپذیر از ترس جریمهشدن و شانهخالیکردن از مالیات به دروغ متوسل میشویم و حتی در قانون دست میبریم. انحراف فاجعهآمیز آنجاست که از ترس جان دروغ نمیگوییم حتی آن را نوعی شیرینکاری و زرنگی به حساب میآوریم. وقتی در جامعهای دروغگویی و لاپوشانی فضیلت شمرده میشود مثل این میماند که در ستون یک خانه بهجای
تیرآهن و بتونهای سیمانی، کاغذ و پوشال قرار بدهیم. این همان ارثی است که بزرگان و درگذشتگان ما نه صرفا در کلام بلکه در عمل برای نسل بعد خود به ارث گذاشتهاند. حفظ رازهای بیمقدار خانوادگی همان ستونهای سست است در ساختمانی که قرار است نسل بعد از خود را در آن پناه بدهیم.
در رابطه با این موضوع «راز»، آیا از طرفی نمیتوان گفت که اگر تمام رازها افشا شوند دیگر هنر و ادبیاتی در کار نخواهد بود و آیا لاپوشانی در مواردی یک امر ناگزیر نیست؟
حضور راز و رازگونگی در هنر و ادبیا ت چیزی نیست که منکر آن بشویم. بحث آنجاست که نگهداشتن آن رازها در ادبیات داستانی که آیینه اجتماع است چه میزان ارزش دارد و چه قفلی را میگشاید و چه رهنمودی میدهد؟ چه میزان به خود و دیگری لطمه میزند؟ چه میزان صاحب راز را بلندمرتبه یا فرودست میکند؟ هیچکس منکر کارکرد راز نیست. منتها نگهداری بعضی رازها سر هیچوپوچ است و لطمهزن. اهمیت حفظ راز اگر برای حفظ جان نباشد مبنای سستی دارد و بدآهنگ است. مثل گرایش ما به خرافات است. من منکر اهمیت شخصیبودن راز و عوارض سوء گرایش به خرافات نیستم. اما خودم تا وقتی آن خرافات باعث شادی و خندهام شود به آن گوش میکنم و بهمحض سوقدادن من بهسوی اندوه رهایش میکنم. در اینجا بحث اهمیت راز است نزد آدمبزرگهای عاقل و بالغ و نه بچهها و مهجورین. بعضی رازها و لاپوشانیها اصلا قابلیت راز و رازگونگی ندارند. یک کسی بهدلیل ضعف شخصیتی یک مسئلهای را عمده میکند تا در یک پروسه حفظ آبرو، مقام و منزلتی بیابد و دیگران
را به مهلکهای هولآور میاندازد. بحث بر سر رازهایی است که در یک جامعه سالم یا نسبتا سالم اصلا راز شمرده نمیشود. یادمان باشد راز موضوع و مطلبی جدی است که از دیگران پوشیده و پنهان نگه داشته میشود، اما لاپوشانی عملی است که با زیرکی و نیرنگ، عیب و خطایی را مخفی نگه میدارد. بهعبارت دیگر ماهیت راز جدیتر از لاپوشانی است و فاجعه آنجاست که این دو جایش عوض شود.
موضوع دیگری که در رمان به آن پرداخته شده و البته با آن دغدغههای دیگری که از آنها حرف زدیم پیوند دارد، مسئله تقدیر و سرنوشت و تغییر آن است. در سرآغاز رمان میخوانیم که: «ما وارث سرنوشت درگذشتگان خویشیم، اما این به آن معنا نیست که گوشهای بنشینیم، و دست روی دست بگذاریم، و چون وارث درگذشتگان خویشیم، در پی تغییر سرنوشت خود و اطرافیان خود نباشیم. یا حتی ندانیم چه بر سرمان آمده که نتیجه گرفتهایم، ما وارث سرنوشت درگذشتگان خویشیم.» در واقع آنچه در رمان «جهان زندگان» با آن روبهرو هستیم نه صرفا یادآوری گذشته که تلاش برای تغییر آن است. در پیوند با این موضوع و با توجه به زمینه روایت و موقعیت راوی، رمان را میتوان دو جور خواند: اگر فرض بگیریم که راوی واقعا مرده و حالا دارد از ورای این جهان به گذشته نگاه و آن را دستکاری میکند، آن وقت به این نتیجه میرسیم که تغییر سرنوشت تنها با مرگ امکانپذیر است. اما از طرفی در این رمان، ما با لایه دیگری هم سروکار داریم که خود ادبیات و نوشتار است. راوی رمان، یک نویسنده است و برای همین میتوانیم کل این داستان را بهصورت متنی که او نوشته، بخوانیم. با این نگاه شاید راوی واقعا
نمرده باشد و تنها مرگ را بستری برای کندوکاو در گوشههای تاریک و پنهان گذشته قرار داده تا از این طریق سرنوشت را تغییر دهد. نظر شما در این باره چیست؟
باز هم گفته شما را درباره خوانشهای متفاوت رمان جهان زندگان تصدیق میکنم. یکی از خوانشها پیشکشیدن بحث رئالیسم است و مقابله با ناتورالیسم در بخش ارثیبودن شوربختیها و بیماریها از نسلی به نسلی دیگر که گاه به تقدیر محتوم نزدیک میشود. در پاسخهای قبلی به شوربختی بزرگ دروغگویی و میراث شوم گذشتگان اشاره کردیم که راوی به صراحت میگوید این نگاه تقدیرگرایی هر چند صدای غالب است، اما قبولش ندارد و توصیه میکند به خود آییم و نوعی دعوت به خودآگاهی و مقابله جمعی با آن دروغ بزرگ است. اشاره به شأن و منزلت انسان دارد که وسیله و دستآموز تقدیر محتوم نیست. خوانش دیگر بر فرض مردهبودن راوی است که برمیگردد به تأثیر مراوده با روح در زندگی هر یک از ما. نگاه غالب طی قرنها این بوده است که ارواح یا خبیث و زشتکار بودهاند یا خوب و رستگار و در هر دو صورت صاحب قدرت فوقالعاده، در حالی که شق سومی هم هست و آن اینکه او با ما زندگی میکند. در همدلی با ما یادآور
میشود که ما قادریم با انتخابهای درست سرنوشت خود را تغییر دهیم یا حداقل اصلاح کنیم. به واقع ما با یک متن سروکار داریم که نویسندهای از همه امکانات روایتی دیروزی و امروزی خود بهره برده است تا خود و اطرافیان خود را از خمودگی و دلمردگی برهاند. هیچ چیز به اندازه خود متن مهم نیست. متن، حاکم بر سرنوشت نویسنده و راوی و شخصیتهای داستانی و حتی خواننده است.
در مرکز رمان، جدال دو خانواده قرار دارد. اما در پسزمینه، جنگی بزرگتر در جریان است و بمباران و عوارض فاجعهبار جنگ. این دو جنگ به نوعی در داستان، در کنار هم قرار میگیرند. آنچه نزاع خانوادگی از آن تغذیه میکند، توهم وجود یک گنج و همچنین توهم خیانت پدر خانواده است و کینهای که این توهم برانگیخته؛ کینهای ناشی از یک سوءتفاهم. به نظرتان منشاء جنگهای بزرگ نیز همینها یا عواملی مشابه اینها هستند و آیا با توهمزدایی از طریق روشنگویی و پرهیز از پنهانکاری و لاپوشانی، آنگونه که شخصیتهای داستان میگویند، میتوان از بروز جنگهای بزرگ هم جلوگیری کرد؟
اگر پاسخ را از سطر آخر پرسش شما شروع کنم باید بگویم خیلی از جنگها ناشی از کجفهمی از وضعیت اقتصادی و سیاسی و قدرت نظامی کشورهاست نسبت به توانایی یکدیگر. توهم درباره قدرت خود و ضعف کشور همسایه، ریشه اصلی خیلی از جنگها در اروپا و خاورمیانه بوده است؛ توهمهایی که بزرگ و بزرگتر شدهاند تا به واقعیتی مجسم تبدیل شدهاند. به نکته خوبی اشاره کردید و بد نیست گریزی بزنیم به رمان جهان زندگان. در این رمان منصور ظروفچی در مسیر کینهورزی دوستش با ناپدری خلافکار خود قرار میگیرد و به قصد کمک به او و مشارکت در یک دستبرد معمولی وارد خانهای میشود. همزمان زلزلهای رخ میدهد. ناپدری خلافکار و دوست منصور ظروفچی بر اثر زلزله میمیرند. منصور ظروفچی دستپاچه گنج را بر میدارد و میگریزد غافل از آنکه سکهها قلابی هستند و شاهدی هم (خواهر دوستش - ملیحه شاهسونی) وجود دارد که میتواند او را به عنوان قاتل ناپدری خود معرفی کند. اما زلزلهای میآید و رازی مدفون میشود و
شاهد قادر است او را به عنوان قاتل ناپدری خود معرفی کند. منصور هر چه تلاش میکند به شاهد بقبولاند سکهها قلابی بوده و از ترس، آنها را معدوم کرده، شاهد نمیپذیرد و در توهم خود،خود را طلبکار از میراثی عظیم و شوم میداند و منصور همسری دارد که به هیچ روی حاضر به شنیدن حرفهای ملیحه شاهسونی نیست. منصور مایل است به ملیحه شاهسونی کمک کند تا از منجلاب نجات یابد، اما با مخالفت همسرش روبهرو و از اینجا لاپوشانیها شروع میشود و توهم روی توهم تلمبار میگردد و ناگهان انفجار بزرگ صورت میگیرد و باعث قتلها میشود. آیا این یک ساخت طبیعی است در منازعات کشدار توهمزا؟ در کشمکش بین دو خانواده هیچ یک منطقی رفتار نمیکنند؛ چراکه لاپوشانی و حفظ اسرار جزء خصیصههای آنها شده است و همگی در یک گنگی و ناآگاهی به سر میبرند. نگاه کنید به رفتار ترسخورده و در عین حال آبرومندانه منصور ظروفچی؛ کافی بود در جهان واقعیت و در یک فضای عاری از دروغ و لاپوشانی منصور ظروفچی در پی آبروداری و
ظاهرسازی نبود و میرفت دادگا ه صالحه و در مقابل قاضی و قانون قرار میگرفت و شرح ماوقع را میگفت و احیانا مجازات مشارکت در یک سرقت را تحمل میکرد و آن زن را هم به شهادت میطلبید و گرهای روی گرههای دیگر نمیزد.
حالا از این لاپوشانی افراطی که در این رمان به عنوان منشأ ترس و کینه به آن پرداخته شده، میخواهم نقبی بزنم به خود هنر رمان. فکر نمیکنید رماننویسی ما هم در مواردی از همین لاپوشانی افراطی و لکنتی که از آن ناشی شده، آسیب دیده است؟
دقیقا همینطور است. کافی است عوارض جنبههای گوناگون ترسهای افراطی و لاپوشانیهای افراطی در مراحل مختلف زندگی بررسی شود و به اجتماع هم، نظری کاوشگرانه بیندازیم. حیرتآور است از فرط تکلم ناقص، همه ما بخشهایی از کلمات را تکرار میکنیم، صداها را کش میدهیم یا بین عبارات مکثهای طولانی میکنیم. سراسر ادبیات و هنر ما مشحون از صداهای ناهموار و سازهای ناکوک است که از بیرون به ما تحمیل شده است. شما از لاپوشانی در هنر گفتید بهواقع باید پرسید کدام راز و کدام لاپوشانی باعث اعتلای هنر میشود؟ شما خوب میدانید که اگر نویسنده با دل قرار و فراغ بال و آزادی به طرف ارتباط ارگانیک این مقولهها برود بحث دیگری است تا اینکه خود دچار این بلیه باشد. شما فکر میکنید علت اقبال و استقبال بخش عظیمی از نویسندگان جهان سومی به نگارش شتابزده داستانهای بیپیرنگ، بیمضمون و محتوا و با توهم بهکارگیری تکنیکهای شبهمدرن و پستمدرن چیست جز گفتن حرف و پیامی اساسی که از ترس دچار لکنت
شده است.
در این رمان هم مثل بسیاری از رمانهای دیگرتان، به اساطیر گریزی زدهاید. منظورم بهخصوص آنجاست که نور و ظلمت متولد میشوند و «طیف خاکستری» دراینمیان، دیده نمیشود.
قرنهاست جهان هنر و تفکر از حالت مجادله نور و ظلمت و ستیز بیامان و دائمی سفیدی و سیاهی، اهورایی و اهریمنی صرف بهدر آمده است. نمیخواهم بگویم چنین جدالی وجود ندارد و دیگر خوب و بد مقابل همدیگر قرار نمیگیرند و ترک مخاصمه شده است. بلکه میخواهم اضافه کنم قضیه به همین سادگی و پیشپاافتادگی نیست. جهان رمان و تفکر پس از انتشار رمان دن کیشوت سروانتس اسپانیایی در قرن شانزدهم یا هفدهم، دیگر آن دنیا و اتوپیای صاف و ساده قبلی نیست. صورت مثالی که من از زوروان یا زروان ذکر کردم و در آن دست بردم، حکایت این دگرگونی عظیم است در نگرش آدمهای معاصر به جهان هستی و اتفاقا طیف خاکستری در آن دیده میشود که به متن ارجاع میدهد.
به نظرم رسید که در تقابل با آن نور و ظلمت مطلق، رمان شما روی همان طیف خاکستری پنهان و نادیده انگاشته است که متمرکز میشود که این، اساسا کارکرد رمان است در مقابل اسطوره.
همینطور است که میفرمایید. خیلی نکتهها نیاز نیست به صراحت بیان شود. یک یا چندتصویر در عمل کافی است. کدام خواننده است که به شخصیتهای رمان جهان زندگان نگاه کند و به طیف خاکستری وجود آنها نرسد. همهشان از راوی گرفته تا خواهر و مادرش، حتی قاتلها و مقتولها و دیگر شخصیتها در طیف خاکستری جا دارند. اغلبشان هم حسن دارند و هم عیب. هم شجاع هستند و هم ترسو. هم متواضع هستند و هم مغرور و البته با درصدهای متفاوت و این به زندگی شبیهتر است تا همواره به سبک قدیم چند شخصیت خوب خوب باشند و چند شخصیت بد بد. به باور خود من این داستان گاه به تراژدی نزدیک میشود. گویی هیچکس در چارچوبی که قرار گرفته گناهکار نیست، اما قتلی صورت میگیرد.
آیا «جهان زندگان» را از آغاز بر اساس ایدهای از پیشاندیشیده نوشتید یا آن چیزهایی که در پرسشهای قبلی به عنوان دغدغههای اصلی رمان مطرح شدند، حین نوشتن بهتدریج شکل گرفتند و گسترش پیدا کردند. یعنی مثلا از آغاز در نظر داشتید رمانی بنویسید که در آن مسئله لاپوشانی و میراث معیوب گذشتگان و نقد تقدیرباوری و خود را بهتقدیرسپردن مطرح شود یا در آغاز، تنها طرح داستان جدال این دو خانواده در ذهنتان بود و معناهای ضمنی این جدال بهتدریج و حین نوشتن شکل گرفتند؟
واقعیت این است که سالها بود این مضامین و درونمایهها مثل دروغگویی و لاپوشانی و رفتوآمد روح و... در ذهن من بود و هر از گاه به صورت داستانی کوتاه بروزش دادهام. نشانههایش در مجله آدینه سالهای 76 و 1377 مشهود است، تا آنکه فراغتی دست داد و با دل قرار نشستم و تمام کارهای چاپشده و نشده با این مضامین و درونمایهها را جمعوجور کردم و تمایل خود را (تبدیل داستانهای کوتاه همخوان، به داستان بلند و رمان) نشان دادم و بهصورت یک کار بلند نگاهش کردم و آرام آرام حوادثی را از جنس غالب یعنی حضور مردگان در جهان زندگان و حضور زندگان در جهان مردگان با ویژگیهای لاپوشانی و میراث معیوب و نقد تقدیر در آن گنجاندم و به داستان جدال این دو خانواده بیشتر پرداختم و معناهای ضمنی هم البته در حین بازبینیها و ویرایشها شکل گرفتند. بد نیست خوانندگان رمانهای نقش پنهان، رعدوبرق بیباران و برهنه در باد، بدانند هر سه این رمانها نخست مجموعهای از داستانهای کوتاه
ناهماهنگ بودهاند که بعد از پیوستگی و نگارش خردهروایتها به هماهنگی کامل رسیده است.
آیا رمان بعدیتان هم در حال و هوای «جهان زندگان» خواهد بود یا قرار است در آینده رمانی با حالوهوای متفاوت با این رمان از شما بخوانیم؟
آنچه که حالا میتوانم، دستبهنقد به شما عزیز مهربان وعده بدهم یک رمان است از جنس افسانههای کهن ایرانی که نزدیک شده است به قصههای فولکلوریک، و یک مجموعه داستانی که دوتا از داستانهایش سال 1380 در مجله کارنامه و شهروند کانادا چاپ شده و دوتایش هم سال 1393 در روزنامه «شرق» به چاپ رسید که بعید نیست با یک چرخش دورانی چنان بچرخد و بچرخد و ورز بیاید که یکباره به رمان تبدیل شود؛ مجموعه داستان یا رمانی به نام «خطابههای راه راه». البته اینمیان کار دیگری هم انجام دادهام و آن بازخوانی نیمی از شاهنامه فردوسی است به اسم «از کیومرث تا همای» که بدون حرف پیش تا ماه دیگر به دست ناشر خواهد رسید.
از محمد محمدعلی سالها بود که کار داستانی تازهای منتشر نشده بود و این در حالی بود که در دو، سه سال اخیر بسیاری از آثار او تجدید چاپ شدند. اینک «جهان زندگان» او از طرف نشر کتابسرای تندیس منتشر شده است و این، تازهترین رمان محمد محمدعلی است که هفت سال بعد از چاپ اول آخرین رمانی که پیش از این از او چاپ شده بود، یعنی «مشی و مشیانه»، به چاپ رسیده است. «جهان زندگان» را از لحاظ ساختار مبتنی بر معما و راز، بهنوعی میتوان در حالوهوای رمانهایی چون «برهنه در باد» و «نقش پنهان» بهشمار آورد، گرچه محمدعلی در جهان زندگان، حالوهوایی سورئال را وارد داستان کرده که در برهنه در باد و نقش پنهان وجود نداشت. راوی جهان زندگان بین جهان پس از مرگ و جهان زندگان در رفتوآمد است و داستان خود را از آن سوی مرگ باز میگوید. محمدعلی که پیش از این در «باورهای خیس یک مرده»، رفتوآمد بین دو زمان را به عنوان یک درونمایه داستانی، وارد رمان خود کرده بود، اینبار رفتوآمد بین دو جهان را بستر روایت خود قرار داده است. جهان زندگان، حول محور «راز» و حقیقتی لاپوشانیشده شکل گرفته است. تمام شخصیتهای رمان قربانی یک لاپوشانیاند، قربانی
کتمان و پوشیدهگوییها و تحریفهای گذشتگان که به صورت میراثی شوم برای آنها به جا مانده و سرنوشتی خونبار را برایشان رقم زده است. در این رمان، کتمان و لاپوشانی منشأ کینهتوزی و جدال میان دو خانواده است و حال، راوی که ظاهرا نویسندهای مرده است (شاید هم مرده در متنی که خود در حال نوشتن آن است) میکوشد با رفتوآمد میان دو جهان بر نقاط تاریک گذشتهای لاپوشانیشده نور بتاباند تا شاید خودش و دیگر کسانی که وارث این میراث شوم شدهاند، از دور باطل این کینتوزی خانوادگی نجات یابند. در خلال این رفتوبرگشتهای راوی و وررفتنهای او به گذشته، شخصیتهای داستان از قالبهای کلیشهای و آشنای خود بیرون میآیند و وجوهی از خود را آشکار میکنند که در آن روایت لاپوشانیشده، مخفی مانده بوده است. اینگونه است که مادر، که در ابتدای داستان ستمدیده مطلق مینماید، روی دیگر خود را نشان میدهد و پدر نیز که تا پیش از این منفور مطلق بوده، آن روی دیگرش هویدا میشود. اینک گفتوگو با محمد محمدعلی درباره این رمان.
در تازهترین رمانتان، «جهان زندگان»، رفتوآمد بین جهان مردگان و جهان زندگان، بستر روایت است؛ یعنی راوی داستان، مرده و از جهان مردگان به جهان زندگان بازگشته و میکوشد گذشته را بازنگری کند. پیش از این در رمان «باورهای خیس یک مرده» رفتوآمد بین دو زمان را بستر روایت قرار داده بودید، اما اینجا به رفتوآمد بین دو جهان پرداختهاید. این ایده چطور و براساس چه دغدغهای شکل گرفت؟
حق با شماست. در رمان «باورهای خیس یک مرده» رفتوآمد بین دو زمان قدیم و جدید بستر روایت بود تا ظهور شخصی نامیمون با افکار پوسیده و از قرنها پیش را در زمان معاصر به چالش بکشم و تناقص آشکار و دردسرساز را روایت کنم. اما در جهان زندگان، اجتماعی را در زمان معاصر به چالش کشیدم. مضمون و محتوا و بنمایهها برای من معمولا پایدارند، اما وسیله بیان آنها تغییر میکنند. شگردهای قالبهای بیانی تا جایی دغدغه ذهنی من هستند که مرا برای دستیابی به مضامین و محتواهای موردنظرم مددرسان باشند. من بیهیچ هراس و با هر وسیلهای جریانهای زشت و پلشت پیرامون خود را به چالش میکشم. اندکی شعاری شد با پوزش از خوانندگان...
در این رمان هم مثل بسیاری از آثار دیگرتان ازجمله «برهنه در باد» و «نقش پنهان»، معما و رازی خانوادگی هست که بهتدریج افشا میشود و البته آنچه افشا میشود، باز هم پاسخی قطعی به همه پرسشها نیست. اما آنچه من در این رمان، پررنگ دیدم نه خود «مرگ» به عنوان یک دغدغه اصلی که «مرگ» به عنوان امکانی است برای مرور گذشته و پردهبرداشتن از رازهای ناگشوده و نقاط تاریک آن. به نظرتان چه پیوندی هست بین مرگ و نورتاباندن بر نقطههای تاریک گذشته؟
نظر شما را تأیید میکنم، چون منطبق با نگرش من است به رمان و داستان بلند یا حتی داستان کوتاه. من خود را موظف میدانم از هر طریق و با هر تکنیک رازی را در داستان جاسازی و سپس آن را فاش کنم که انگیزه نوشتن من بوده است... بحث این است که اغلب رازهای گشوده شده، مسائل کاملا شخصی و خصوصی نیستند. وقتی راز و معمایی کاملا شخصی و خصوصی نباشد و خط و ربطی پیدا کند به مسائل اجتماعی، قطعا یکباره تمام زوایای آن آشکار نمیشود تا از قطعیتی برخوردار شود. این یک ساخت طبیعی است که وقتی دفتر زندگی واقعی کسی بسته میشود، دفتر زندگی مجازی او باز میشود. نگاه کنید به زندگی مجازی یا پس از مرگ مردان و زنانی که در زندگی حوادث پرشماری را پشت سر گذاشتهاند. آنان به محض فوت، زندگی دوم خود را در اذهان وراث و وابستگان شروع میکنند. بدهکارها و طلبکارها میآیند. برخی متوفی را آدم خوبی میدانند و برخی بیرحم و ظالم. حتی برملا میشود در جای دیگری زن و فرزندانی داشتهاند با همان نام
خانوادگی یا نامی دیگر. مرگ جسمانی مقطع مهمی است. درواقع دروازهای است که متوفی عینی و ذهنی از آن عبور میکند تا زندگی جدیدی را در اذهان دیگران ادامه دهد. بهعبارت دیگر صاحبان زندگی حادثهمحور تا وقتی که تکتک وارثان مادی و معنویشان نمیرند آنها هم نمیمیرند. به این معنا چه بسا بتوان گفت اساسا مرگی برای همیشه وجود ندارد.
و دغدغه دیگر، خود راز و پردهپوشی افراطی است که بهعنوان یک عارضه فرهنگی به آن پرداخته شده است. در واقع کشمکش اصلی رمان و مصیبتی که بر سر این دو خانواده آمده گویا ناشی از پوشیدهگویی و روشنحرفنزدن آدمهاست که سوءتفاهم انگیخته و منجر به کینه شده است. نگفتن و بهجای آن نیش و کنایهزدن؛ این دغدغه به شکلهای مختلف در جایجای رمان مطرح میشود.
من روی یکی از ضعفها و نقائص یا حتی میتوان گفت ویژگیهای مردم انگشت گذاشتهام و شما بهدرستی به آن اشاره کردید. بحث حجاب و پردهپوشی بهمعنای چادرپوشیدن زنان یا بلند و کوتاهبودن آستین پیراهن مردان، مطرح نیست. بحث در پرده و حجاب زندگیکردن است تا مثلا آبروی یک فرهنگ یا یک شخص حفظ شود. حالا اینکه آبروی شخصی و عمومی در جامعه ما چگونه تعبیر میشود، خود یکی از معضلات جدی پیش روست که خیلیها گرفتارش شدهاند. همه ما تجربه نوع رفتار و کردار و گفتار خودمان را در داخل خانه با مادر و خواهر و همسر و فرزندان و بیرون از خانه در محل کار با رؤسا و دیگر دوستان داریم. دروغ پشت دروغ بهدلیل ترسهای آشکار و پنهان جزء خصیصههای ثانوی ما شده است. نیروی بسیاری صرف میشود تا مردم را بین مردم موجه جلوه دهیم. حالا تعریف و تمجید موجه در جامعه به چه معناست که این همه بیراهه و کجراهه میرویم تا نشان دهیم راهی صراط مستقیم هستیم، خدا میداند. اغلب فروتن نیستیم اما اصرار به تواضع داریم. زن
و مرد هم ندارد. حاصل پذیرش این همه دغلبازی عادیسازیشده چیزی نیست جز انباشت دروغهای کوچک و بزرگ و سپس انحرافهای اخلاقی بیشتر در خانوادهها و سپس اجتماع.
این عارضه لاپوشانی، میبینیم که به بروز یک جور ترس و هراس دائمی در آدمهای داستان منجر شده است. یک ترس و اضطراب ابدی که در سراسر رمان هست و منشأ آن هم پوشیدهبودن تکههایی از گذشته و بهارثرسیدن آنها بهصورت یک «راز» هراسناک به نسلهای بعدی است.
شما رمان جهان زندگان را از زاویه دلخواه خود خوب خواندهاید. عارضه لاپوشانی و حفظ ظاهر آراسته با نوع نگاه ما به آسمان و زمین و دست تقدیر تشدید شده است. از دیربازِ تاریخ به ما نصیحت کردهاند دروغ نگویید، اما لاپوشانی و حفظ آبرو را توصیه کردهاند. خب این خود یعنی تشویق به دروغگویی از نوع دیگر و فاجعهآمیزتر. از نظر من دروغگویی و لاپوشانی با منشأ ترس از حوادث زمینی و آسمانی چنان به هم نزدیک شده است که قابل تفکیک نیست. مشکل صرفا دروغگویی برای امری مهم و حفظ جان نیست، بلکه دروغگویی است تا مشکلات جزئی و پیشپاافتاده را حل کنیم. در ادارههای دروغپذیر از ترس جریمهشدن و شانهخالیکردن از مالیات به دروغ متوسل میشویم و حتی در قانون دست میبریم. انحراف فاجعهآمیز آنجاست که از ترس جان دروغ نمیگوییم حتی آن را نوعی شیرینکاری و زرنگی به حساب میآوریم. وقتی در جامعهای دروغگویی و لاپوشانی فضیلت شمرده میشود مثل این میماند که در ستون یک خانه بهجای
تیرآهن و بتونهای سیمانی، کاغذ و پوشال قرار بدهیم. این همان ارثی است که بزرگان و درگذشتگان ما نه صرفا در کلام بلکه در عمل برای نسل بعد خود به ارث گذاشتهاند. حفظ رازهای بیمقدار خانوادگی همان ستونهای سست است در ساختمانی که قرار است نسل بعد از خود را در آن پناه بدهیم.
در رابطه با این موضوع «راز»، آیا از طرفی نمیتوان گفت که اگر تمام رازها افشا شوند دیگر هنر و ادبیاتی در کار نخواهد بود و آیا لاپوشانی در مواردی یک امر ناگزیر نیست؟
حضور راز و رازگونگی در هنر و ادبیا ت چیزی نیست که منکر آن بشویم. بحث آنجاست که نگهداشتن آن رازها در ادبیات داستانی که آیینه اجتماع است چه میزان ارزش دارد و چه قفلی را میگشاید و چه رهنمودی میدهد؟ چه میزان به خود و دیگری لطمه میزند؟ چه میزان صاحب راز را بلندمرتبه یا فرودست میکند؟ هیچکس منکر کارکرد راز نیست. منتها نگهداری بعضی رازها سر هیچوپوچ است و لطمهزن. اهمیت حفظ راز اگر برای حفظ جان نباشد مبنای سستی دارد و بدآهنگ است. مثل گرایش ما به خرافات است. من منکر اهمیت شخصیبودن راز و عوارض سوء گرایش به خرافات نیستم. اما خودم تا وقتی آن خرافات باعث شادی و خندهام شود به آن گوش میکنم و بهمحض سوقدادن من بهسوی اندوه رهایش میکنم. در اینجا بحث اهمیت راز است نزد آدمبزرگهای عاقل و بالغ و نه بچهها و مهجورین. بعضی رازها و لاپوشانیها اصلا قابلیت راز و رازگونگی ندارند. یک کسی بهدلیل ضعف شخصیتی یک مسئلهای را عمده میکند تا در یک پروسه حفظ آبرو، مقام و منزلتی بیابد و دیگران
را به مهلکهای هولآور میاندازد. بحث بر سر رازهایی است که در یک جامعه سالم یا نسبتا سالم اصلا راز شمرده نمیشود. یادمان باشد راز موضوع و مطلبی جدی است که از دیگران پوشیده و پنهان نگه داشته میشود، اما لاپوشانی عملی است که با زیرکی و نیرنگ، عیب و خطایی را مخفی نگه میدارد. بهعبارت دیگر ماهیت راز جدیتر از لاپوشانی است و فاجعه آنجاست که این دو جایش عوض شود.
موضوع دیگری که در رمان به آن پرداخته شده و البته با آن دغدغههای دیگری که از آنها حرف زدیم پیوند دارد، مسئله تقدیر و سرنوشت و تغییر آن است. در سرآغاز رمان میخوانیم که: «ما وارث سرنوشت درگذشتگان خویشیم، اما این به آن معنا نیست که گوشهای بنشینیم، و دست روی دست بگذاریم، و چون وارث درگذشتگان خویشیم، در پی تغییر سرنوشت خود و اطرافیان خود نباشیم. یا حتی ندانیم چه بر سرمان آمده که نتیجه گرفتهایم، ما وارث سرنوشت درگذشتگان خویشیم.» در واقع آنچه در رمان «جهان زندگان» با آن روبهرو هستیم نه صرفا یادآوری گذشته که تلاش برای تغییر آن است. در پیوند با این موضوع و با توجه به زمینه روایت و موقعیت راوی، رمان را میتوان دو جور خواند: اگر فرض بگیریم که راوی واقعا مرده و حالا دارد از ورای این جهان به گذشته نگاه و آن را دستکاری میکند، آن وقت به این نتیجه میرسیم که تغییر سرنوشت تنها با مرگ امکانپذیر است. اما از طرفی در این رمان، ما با لایه دیگری هم سروکار داریم که خود ادبیات و نوشتار است. راوی رمان، یک نویسنده است و برای همین میتوانیم کل این داستان را بهصورت متنی که او نوشته، بخوانیم. با این نگاه شاید راوی واقعا
نمرده باشد و تنها مرگ را بستری برای کندوکاو در گوشههای تاریک و پنهان گذشته قرار داده تا از این طریق سرنوشت را تغییر دهد. نظر شما در این باره چیست؟
باز هم گفته شما را درباره خوانشهای متفاوت رمان جهان زندگان تصدیق میکنم. یکی از خوانشها پیشکشیدن بحث رئالیسم است و مقابله با ناتورالیسم در بخش ارثیبودن شوربختیها و بیماریها از نسلی به نسلی دیگر که گاه به تقدیر محتوم نزدیک میشود. در پاسخهای قبلی به شوربختی بزرگ دروغگویی و میراث شوم گذشتگان اشاره کردیم که راوی به صراحت میگوید این نگاه تقدیرگرایی هر چند صدای غالب است، اما قبولش ندارد و توصیه میکند به خود آییم و نوعی دعوت به خودآگاهی و مقابله جمعی با آن دروغ بزرگ است. اشاره به شأن و منزلت انسان دارد که وسیله و دستآموز تقدیر محتوم نیست. خوانش دیگر بر فرض مردهبودن راوی است که برمیگردد به تأثیر مراوده با روح در زندگی هر یک از ما. نگاه غالب طی قرنها این بوده است که ارواح یا خبیث و زشتکار بودهاند یا خوب و رستگار و در هر دو صورت صاحب قدرت فوقالعاده، در حالی که شق سومی هم هست و آن اینکه او با ما زندگی میکند. در همدلی با ما یادآور
میشود که ما قادریم با انتخابهای درست سرنوشت خود را تغییر دهیم یا حداقل اصلاح کنیم. به واقع ما با یک متن سروکار داریم که نویسندهای از همه امکانات روایتی دیروزی و امروزی خود بهره برده است تا خود و اطرافیان خود را از خمودگی و دلمردگی برهاند. هیچ چیز به اندازه خود متن مهم نیست. متن، حاکم بر سرنوشت نویسنده و راوی و شخصیتهای داستانی و حتی خواننده است.
در مرکز رمان، جدال دو خانواده قرار دارد. اما در پسزمینه، جنگی بزرگتر در جریان است و بمباران و عوارض فاجعهبار جنگ. این دو جنگ به نوعی در داستان، در کنار هم قرار میگیرند. آنچه نزاع خانوادگی از آن تغذیه میکند، توهم وجود یک گنج و همچنین توهم خیانت پدر خانواده است و کینهای که این توهم برانگیخته؛ کینهای ناشی از یک سوءتفاهم. به نظرتان منشاء جنگهای بزرگ نیز همینها یا عواملی مشابه اینها هستند و آیا با توهمزدایی از طریق روشنگویی و پرهیز از پنهانکاری و لاپوشانی، آنگونه که شخصیتهای داستان میگویند، میتوان از بروز جنگهای بزرگ هم جلوگیری کرد؟
اگر پاسخ را از سطر آخر پرسش شما شروع کنم باید بگویم خیلی از جنگها ناشی از کجفهمی از وضعیت اقتصادی و سیاسی و قدرت نظامی کشورهاست نسبت به توانایی یکدیگر. توهم درباره قدرت خود و ضعف کشور همسایه، ریشه اصلی خیلی از جنگها در اروپا و خاورمیانه بوده است؛ توهمهایی که بزرگ و بزرگتر شدهاند تا به واقعیتی مجسم تبدیل شدهاند. به نکته خوبی اشاره کردید و بد نیست گریزی بزنیم به رمان جهان زندگان. در این رمان منصور ظروفچی در مسیر کینهورزی دوستش با ناپدری خلافکار خود قرار میگیرد و به قصد کمک به او و مشارکت در یک دستبرد معمولی وارد خانهای میشود. همزمان زلزلهای رخ میدهد. ناپدری خلافکار و دوست منصور ظروفچی بر اثر زلزله میمیرند. منصور ظروفچی دستپاچه گنج را بر میدارد و میگریزد غافل از آنکه سکهها قلابی هستند و شاهدی هم (خواهر دوستش - ملیحه شاهسونی) وجود دارد که میتواند او را به عنوان قاتل ناپدری خود معرفی کند. اما زلزلهای میآید و رازی مدفون میشود و
شاهد قادر است او را به عنوان قاتل ناپدری خود معرفی کند. منصور هر چه تلاش میکند به شاهد بقبولاند سکهها قلابی بوده و از ترس، آنها را معدوم کرده، شاهد نمیپذیرد و در توهم خود،خود را طلبکار از میراثی عظیم و شوم میداند و منصور همسری دارد که به هیچ روی حاضر به شنیدن حرفهای ملیحه شاهسونی نیست. منصور مایل است به ملیحه شاهسونی کمک کند تا از منجلاب نجات یابد، اما با مخالفت همسرش روبهرو و از اینجا لاپوشانیها شروع میشود و توهم روی توهم تلمبار میگردد و ناگهان انفجار بزرگ صورت میگیرد و باعث قتلها میشود. آیا این یک ساخت طبیعی است در منازعات کشدار توهمزا؟ در کشمکش بین دو خانواده هیچ یک منطقی رفتار نمیکنند؛ چراکه لاپوشانی و حفظ اسرار جزء خصیصههای آنها شده است و همگی در یک گنگی و ناآگاهی به سر میبرند. نگاه کنید به رفتار ترسخورده و در عین حال آبرومندانه منصور ظروفچی؛ کافی بود در جهان واقعیت و در یک فضای عاری از دروغ و لاپوشانی منصور ظروفچی در پی آبروداری و
ظاهرسازی نبود و میرفت دادگا ه صالحه و در مقابل قاضی و قانون قرار میگرفت و شرح ماوقع را میگفت و احیانا مجازات مشارکت در یک سرقت را تحمل میکرد و آن زن را هم به شهادت میطلبید و گرهای روی گرههای دیگر نمیزد.
حالا از این لاپوشانی افراطی که در این رمان به عنوان منشأ ترس و کینه به آن پرداخته شده، میخواهم نقبی بزنم به خود هنر رمان. فکر نمیکنید رماننویسی ما هم در مواردی از همین لاپوشانی افراطی و لکنتی که از آن ناشی شده، آسیب دیده است؟
دقیقا همینطور است. کافی است عوارض جنبههای گوناگون ترسهای افراطی و لاپوشانیهای افراطی در مراحل مختلف زندگی بررسی شود و به اجتماع هم، نظری کاوشگرانه بیندازیم. حیرتآور است از فرط تکلم ناقص، همه ما بخشهایی از کلمات را تکرار میکنیم، صداها را کش میدهیم یا بین عبارات مکثهای طولانی میکنیم. سراسر ادبیات و هنر ما مشحون از صداهای ناهموار و سازهای ناکوک است که از بیرون به ما تحمیل شده است. شما از لاپوشانی در هنر گفتید بهواقع باید پرسید کدام راز و کدام لاپوشانی باعث اعتلای هنر میشود؟ شما خوب میدانید که اگر نویسنده با دل قرار و فراغ بال و آزادی به طرف ارتباط ارگانیک این مقولهها برود بحث دیگری است تا اینکه خود دچار این بلیه باشد. شما فکر میکنید علت اقبال و استقبال بخش عظیمی از نویسندگان جهان سومی به نگارش شتابزده داستانهای بیپیرنگ، بیمضمون و محتوا و با توهم بهکارگیری تکنیکهای شبهمدرن و پستمدرن چیست جز گفتن حرف و پیامی اساسی که از ترس دچار لکنت
شده است.
در این رمان هم مثل بسیاری از رمانهای دیگرتان، به اساطیر گریزی زدهاید. منظورم بهخصوص آنجاست که نور و ظلمت متولد میشوند و «طیف خاکستری» دراینمیان، دیده نمیشود.
قرنهاست جهان هنر و تفکر از حالت مجادله نور و ظلمت و ستیز بیامان و دائمی سفیدی و سیاهی، اهورایی و اهریمنی صرف بهدر آمده است. نمیخواهم بگویم چنین جدالی وجود ندارد و دیگر خوب و بد مقابل همدیگر قرار نمیگیرند و ترک مخاصمه شده است. بلکه میخواهم اضافه کنم قضیه به همین سادگی و پیشپاافتادگی نیست. جهان رمان و تفکر پس از انتشار رمان دن کیشوت سروانتس اسپانیایی در قرن شانزدهم یا هفدهم، دیگر آن دنیا و اتوپیای صاف و ساده قبلی نیست. صورت مثالی که من از زوروان یا زروان ذکر کردم و در آن دست بردم، حکایت این دگرگونی عظیم است در نگرش آدمهای معاصر به جهان هستی و اتفاقا طیف خاکستری در آن دیده میشود که به متن ارجاع میدهد.
به نظرم رسید که در تقابل با آن نور و ظلمت مطلق، رمان شما روی همان طیف خاکستری پنهان و نادیده انگاشته است که متمرکز میشود که این، اساسا کارکرد رمان است در مقابل اسطوره.
همینطور است که میفرمایید. خیلی نکتهها نیاز نیست به صراحت بیان شود. یک یا چندتصویر در عمل کافی است. کدام خواننده است که به شخصیتهای رمان جهان زندگان نگاه کند و به طیف خاکستری وجود آنها نرسد. همهشان از راوی گرفته تا خواهر و مادرش، حتی قاتلها و مقتولها و دیگر شخصیتها در طیف خاکستری جا دارند. اغلبشان هم حسن دارند و هم عیب. هم شجاع هستند و هم ترسو. هم متواضع هستند و هم مغرور و البته با درصدهای متفاوت و این به زندگی شبیهتر است تا همواره به سبک قدیم چند شخصیت خوب خوب باشند و چند شخصیت بد بد. به باور خود من این داستان گاه به تراژدی نزدیک میشود. گویی هیچکس در چارچوبی که قرار گرفته گناهکار نیست، اما قتلی صورت میگیرد.
آیا «جهان زندگان» را از آغاز بر اساس ایدهای از پیشاندیشیده نوشتید یا آن چیزهایی که در پرسشهای قبلی به عنوان دغدغههای اصلی رمان مطرح شدند، حین نوشتن بهتدریج شکل گرفتند و گسترش پیدا کردند. یعنی مثلا از آغاز در نظر داشتید رمانی بنویسید که در آن مسئله لاپوشانی و میراث معیوب گذشتگان و نقد تقدیرباوری و خود را بهتقدیرسپردن مطرح شود یا در آغاز، تنها طرح داستان جدال این دو خانواده در ذهنتان بود و معناهای ضمنی این جدال بهتدریج و حین نوشتن شکل گرفتند؟
واقعیت این است که سالها بود این مضامین و درونمایهها مثل دروغگویی و لاپوشانی و رفتوآمد روح و... در ذهن من بود و هر از گاه به صورت داستانی کوتاه بروزش دادهام. نشانههایش در مجله آدینه سالهای 76 و 1377 مشهود است، تا آنکه فراغتی دست داد و با دل قرار نشستم و تمام کارهای چاپشده و نشده با این مضامین و درونمایهها را جمعوجور کردم و تمایل خود را (تبدیل داستانهای کوتاه همخوان، به داستان بلند و رمان) نشان دادم و بهصورت یک کار بلند نگاهش کردم و آرام آرام حوادثی را از جنس غالب یعنی حضور مردگان در جهان زندگان و حضور زندگان در جهان مردگان با ویژگیهای لاپوشانی و میراث معیوب و نقد تقدیر در آن گنجاندم و به داستان جدال این دو خانواده بیشتر پرداختم و معناهای ضمنی هم البته در حین بازبینیها و ویرایشها شکل گرفتند. بد نیست خوانندگان رمانهای نقش پنهان، رعدوبرق بیباران و برهنه در باد، بدانند هر سه این رمانها نخست مجموعهای از داستانهای کوتاه
ناهماهنگ بودهاند که بعد از پیوستگی و نگارش خردهروایتها به هماهنگی کامل رسیده است.
آیا رمان بعدیتان هم در حال و هوای «جهان زندگان» خواهد بود یا قرار است در آینده رمانی با حالوهوای متفاوت با این رمان از شما بخوانیم؟
آنچه که حالا میتوانم، دستبهنقد به شما عزیز مهربان وعده بدهم یک رمان است از جنس افسانههای کهن ایرانی که نزدیک شده است به قصههای فولکلوریک، و یک مجموعه داستانی که دوتا از داستانهایش سال 1380 در مجله کارنامه و شهروند کانادا چاپ شده و دوتایش هم سال 1393 در روزنامه «شرق» به چاپ رسید که بعید نیست با یک چرخش دورانی چنان بچرخد و بچرخد و ورز بیاید که یکباره به رمان تبدیل شود؛ مجموعه داستان یا رمانی به نام «خطابههای راه راه». البته اینمیان کار دیگری هم انجام دادهام و آن بازخوانی نیمی از شاهنامه فردوسی است به اسم «از کیومرث تا همای» که بدون حرف پیش تا ماه دیگر به دست ناشر خواهد رسید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.