قدیمیهای ادبیات ایران در نمایشگاه بیستوهشتم
بازهم قدیمیها
علی شروقی
ردیف موتورها دمِ درهای مصلی، خودروهای شخصی، تاکسیها، راهی باز شده از میان فضای سبز، پلههای نفسگیر، پلاکاردهایی اغلب مالِ ناشران درسی و کمکدرسی، صداهایی که در بلندگوها میپیچند و به کتابخواندن تشویق میکنند. عابربانکها، سایهبانها، حیاط بزرگ که آفتابی داغ بر آن میتابد. مردم نشسته در خیمههایی که بهعنوان استراحتگاه افراشته شدهاند. دکههای ساندویچ و تنقلات و بوی غذا و میز و صندلیهای آهنی چیدهشده در زلِ آفتاب. اینجاوآنجا جرثقیلها و تیرآهنها و میلهگردها و خاکوخل، به نشانه اینکه ساخت قسمتهایی از این بنای وسیع هنوز تمام نشده است. بطریهای پلاستیکی خالی یا نیمخورده نوشابه و آبمعدنی، لب جدولها و چمنهایی که رویشان گُلهبهگُله آدم نشسته و کنار آدمها کیسههای کتاب، غوغای چند بچه که تاجهایی مقوایی بر سر گذاشتهاند، لابد مال غرفههای کتابهای کودکونوجوان. از این تاجها کمی آنطرفتر سر چند نوجوان هم هست. کارگرها در حال هلدادن چرخها، مردمی که دمِ درهای ورودی راهروهای شبستان نشستهاند به غذاخوردن یا کتاب ورقزدن و مردمی که روی پلهها و سکوهای داخل راهروها نشستهاند به استراحت و تماشای
جمعیت؛ اینها عمدتا و با اندکی تغییر و کموزیاد، تصاویر ثابت و هرساله نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران هستند؛ نمایشگاهی که چندسالی است با انتقال به مصلای تهران جمعوجورتر شده است و غرفههایش هم کوچکتر شدهاند. نمایشگاه کتاب بهصورتیکه در اینجا برگزار میشود، بیش از هرچیز کارکرد یک کتابفروشی بسیار بزرگ را دارد که با رفتن به آن میتوانی با اندک تخفیفی، کمبودهای طول یکسال را جبران کنی و جاهای خالی کتابخانه را پُر کنی. گرچه با هرچه کمترشدن تنوع در عنوانهای تازه، این اندکانگیزه هم هر سال اندکتر میشود. در افتتاح نمایشگاه کتاب امسال، رئیسجمهور از برخوردهای سختگیرانه و سوگیرانه در فرایند نظارت بر چاپ و نشر کتاب انتقاد کرد و از ضرورت نینداختن ناشران به زحمتِ ورود در کوچههای پُرپیچوخم سخن گفت. روحانی همچنین گفت: «اگر بنا باشد نظارتها سلیقهای شود، آنوقت چنان میشود که چاپِ اول مجاز، چاپِ دوم ممنوع و چاپِ سوم مستحب خواهد شد». این موضعگیری رئیسجمهور اگر به تغییر سازوکار ممیزی کتاب بینجامد، در سالهای آینده شاید بتوان به نمایشگاهی پُررونقتر بهلحاظ تعداد عناوینِ تازهچاپ، قدری امیدوارتر بود.
هنوز، اما چنین اتفاقی نیفتاده است، البته بعضی کتابها که قبلا اجازه چاپ نداشتند مجوز گرفتهاند، اما این بهقدری نیست که هنوز بتوان از تغییرات جدی و چشمگیر سخن گفت و بلاتکلیفی در راهروهای پُرپیچوخم وزارت ارشاد همچنان ادامه دارد و هنوز در همین حوزه ادبیات نویسندگان زیادی هستند که چاپ یا تجدیدِچاپ آثارشان با مشکل و مانع مواجه است و همین باعث میشود تعداد عنوانهای تازه در نمایشگاه کتاب زیاد نباشد. عجالتا رفتن به نمایشگاه کتاب بیشتر از سرِ عادت، وقتگذرانی یا انجاموظیفه است تا شوق خریدن کتابهای تازهچاپ، چون تعداد کتابهای تازهچاپ آنقدر نیست که مخاطبِ کتاب برای خریدنشان محنت بادیه را به سیم بخرد و تا نمایشگاه برود. تنها در حوزه ادبیات و بهطور مشخصتر داستان و شعر، اگر عنوانهای جدید را چه در زمینه ترجمه و چه تألیف، سردستی مرور کنیم، نتیجه، چیزِ آنچنان دندانگیری نیست که مخاطب ادبیات را به نمایشگاه بکشاند. در نمایشگاه امسال چشمگیرترین کتابها در زمینه ادبیات معاصر ایران، آثار تجدیدِچاپی نویسندگان قدیمی است؛ آثاری که سالها از آخرین چاپشان میگذرد، البته چند عنوان جدید چشمگیر هم بین آثار منتشرشده از
این نامهای قدیمی و معروف هست که به آنها خواهیم پرداخت. تعداد این آثار، اما در قیاس با آثار تجدیدِچاپشده از همین نویسندگان بسیار اندک است. بگذریم که آنچه همچنان به چشم میآید تنها آثار نویسندگان قدیمی است و خود معضلی است که جداگانه باید به آن پرداخت، البته داستان ایرانی جدید فراوان است و اگر تنها به کمیّت قناعت کنیم، میتوانیم قدری امیدوارانهتر به چشمانداز پیشِرو نگاه کنیم، اما... هیچ، بگذریم و پیش از پرداختن به آثار تازهچاپ و آثار تجدیدِچاپی مهم، از پاهای ثابت نمایشگاه شروع کنیم:
نفیسها و روانشدهها
حافظ نفیس، سعدی نفیس، شاهنامه نفیس، مثنوی نفیس...، فرقی نمیکند، هرچه باشد، کتاب نفیس بیشتر از آنکه برای خواندن باشد، برای هدیهدادن است، آنهم وقتی از هدیه تصوری کلیشهای در ذهن داشته باشی؛ چیزی که در همان وهله اول چشم را خیره کند. پیش از پاگرفتن صنعت چاپ، در روزگار کتابهای خطی، سنت تذهیب و تزئین کتاب با مینیاتور و...، به دیوان شعرای کلاسیک جلوهای خاص میبخشید. این جلوه را اورهان پاموک در رمان «نام من سرخ»، بهخوبی با کلمات تصویر کرده است. حالا هم وقتی آدم کتابهای خطی را نگاه میکند، میبیند که واقعا هم چشمنوازند، اما در قیاس با آن کتابهای تزئینشده بهدست استادان تذهیب و مینیاتور، آنچه امروزه اغلب تحتعنوان کتابهای نفیس چاپ میشود، ملغمهای است از ابر و باد و خط نستعلیق و تصویرسازیهای زمخت و کلیشهای که در بهترین حالت، ادامه قبلیها هستند و البته به تمام اینها یک جعبه شیکومجلسی را هم باید اضافه کنیم. انواع زینتآلاتی که برای تزئین این کتابها بهکار رفته، بیشتر یادآور دکوراسیونهایی است که در آنها اشیای زینتی همینطور شلوغ و شلخته و بیهیچ قراروقاعدهای کنار هم ردیف شدهاند. یا مثلا همین
مجسمههایی که هر روز گوشهای از فضای سبز شهری را اشغال میکنند و معلوم نیست انتخابشان براساس چه مترومعیارِ زیباییشناختی است. بااینهمه، گویا ایندست کتابها کمطرفدار هم نیستند و مخصوصا برای هدایای فلهای بسیار بهکار میآیند. بررسی دلیل این پرطرفداربودن مجالی دیگر میطلبد، اما همین موضوع باعث شده در غرفههای نمایشگاه، یکدرمیان با انواع و اقسام این کتابهای به اصطلاح نفیس مواجه شویم که میان کتابهای موسوم به روانشناسی و آیین زندگی و آموزش لبخند و صلح و دوستی و موفقیت و تقویت حافظه و خواص خوراکیها و داروهای گیاهی و کتابهای آشپزی و آنچه زنها باید درباره مردها بدانند و بالعکس، جا خوش کردهاند. اینها کتابهایی عامالمنفعهاند که هرکس میتواند با چاپکردنشان به نانونوایی برسد. طبعا زندهنگهداشتن میراث کلاسیک نه با اینگونه چاپکردن دیوان شعرای قدیم و بازاریکردن این میراث، که با امروزیکردن آن بهدست میآید و این کاری است دشوار و البته ناهمخوان با خواست یکشبه به سودهای کلان رسیدن از این میراث. ضمن اینکه اگر شکل و شمایل را هم بخواهیم درنظر بگیریم، تلقی دستاندرکاران چاپ کتابهای مزبور از
کتاب «نفیس»، مسلما زمین تا آسمان متفاوت است با تلقی ناشر خوشذوقی مثل زندهیاد محمد زهرایی که «حافظ به سعی سایه» را در نشر کارنامه با سروشکلی واقعا آبرومند چاپ کرد، بیآنکه سراغ تزئینات کلیشهای و دستمالیشده برود، اما از این متون کلاسیک نفیس که بگذریم، در کنار همین کتابها و لابهلای انواع کتابهای موفقیت و زندگی بهتر و خوردوخوراک و غلبه بر ترس و سردرد و...، به انواع و اقسام نسخههای ساده و روانشده متون کلاسیک هم برمیخوریم که هیچ معلوم نیست این روانشدگی براساس چه اسلوبی و با چه متر و معیاری صورت گرفته است. خلاصه بر سر میراث کلاسیک، انواع بلاها را میآورند و هرچه هم جلوتر میرویم، هراس مخاطبان کتاب از این متون بیشتروبیشتر میشود و این متون در پستو میمانند و کسی سراغشان نمیرود.
ترجمههای مجدد
اما علاوهبر متون کلاسیک ادبیات ایران، با نگاهی سرسری به غرفههای نمایشگاه میبینیم که اتفاقی کموبیش مشابه برای ادبیات کلاسیک جهان هم افتاده است، با این تفاوت که اگر رمانها و داستانهایکوتاه نویسندگان کلاسیک غرب را مثل حافظ و سعدی با تذهیب و مینیاتور و خط نستعلیق چاپ نمیکنند، در عوض انواع ترجمهها از این آثار در غرفههای نمایشگاه کتاب موجود است که اعتبار بسیاری از آنها هم سخت مشکوک است، ضمن اینکه آیا چاپ ترجمه یک داستان کوتاه از یک نویسنده بهصورت یک کتاب و متورمکردن آن با افزودن نوشتهای تحتعنوان نقدوتفسیر به آخر کتاب، که بیشتر هم بهقول هوشنگ گلمکانی فرآورده چسب و قیچی است و انباشته از نقلقول از اینوآن، به چه ضرورتی صورت میگیرد؟ بعید به نظر میرسد مقصود از چاپ چنین ترجمههایی ارائه ترجمهای بهتر از ترجمههای قبلی باشد. در نمایشگاه ازایندست ترجمهها که اغلب هم توسط مترجمانی بینامونشان انجام شدهاند، کم نیستند، البته خب هر مترجم معروفی هم یکزمانی بینامونشان بوده، اما ادبیات کلاسیک عرصه آزمونوخطا نیست.
کوچه، حرف «چ»
اما برویم بر سرِ تازهچاپهای مهم و از احمد شاملو شروع کنیم که یکی از اتفاقهای مهم نمایشگاه کتاب امسال در حوزه ادبیات را او رقم زده است و این اتفاق، درآمدن حرف «چ» کتاب کوچه از طرف انتشارات مازیار، بعد از سالها کشوقوس است. پیش از «چ»، آخرین مجلد کتاب کوچه، یعنی حرف «ج» سالها پیش منتشر شده بود. آنها که در سال 77 نمایشگاهبرو بودند و پیگیر کتاب کوچه، شاید به یاد بیاورند که در آن سال، بعد از یک دوره طولانی توقف در انتشار این فرهنگ اصطلاحات عامیانه، آخرین دفتر حرف «الف» منتشر شد و این در حالی بود که پنج سال از چاپ دفتر قبلی، یعنی دفتر چهارم حرف «الف» میگذشت. آن زمان کتاب کوچه با جلد شومیز درمیآمد، اما بعد از تکمیل حرف «الف» در سال 77 و رویِ دورِتندافتادن چاپ مجلدات بعدی، شکل و شمایل کتاب هم تغییر کرد و از آن به بعد با جلد گالینگور چاپ شد، اما یکبار دیگر در چاپ این کتاب وقفه افتاد و این وقفه تا همین اواخر سال گذشته به طول انجامید و حالا امیدواریم که چاپ بقیه مجلدهای این کتاب باز رویِ دورِ تند بیفتد.
شاملوی رماننویس و چند شاملوی دیگر
اینکه احمد شاملو، بهعنوان نویسنده و شاعری از نسل اول شاعران پس از نیما، امسال و درحالیکه حدود 16 سال از درگذشتش میگذرد، سه کتاب تازهچاپ در نمایشگاه کتاب دارد، شاید با توجه به گستردگی حوزه فعالیت شاملو زیاد هم شگفتانگیز نباشد. امسال با انتشار رمان و فیلمنامه «میراث» از احمد شاملو، که در یک کتاب از طرف نشر نگاه منتشر شده، باید شاملوی رماننویس و شاملوی فیلمنامهنویس را هم به شاملوهای دیگری که میشناسیم اضافه کنیم. رمان میراث، البته ناقص و ناتمام است و اکنون هر آنچه از این رمان بهجا مانده، از طرف نشر نگاه منتشر شده است و در ادامه آن هم فیلمنامهای چاپ شده که شاملو براساس این رمان نوشته بوده است. وقایع میراث در سالهای پیش از انقلاب میگذرد و در جایی از این داستان، پایی از مقطعی از تاریخ معاصر ایران، یعنی ماجرای فرقه دموکرات آذربایجان هم بهمیان آمده است. چنانکه خود شاملو در گفتوگو با محمد محمدعلی گفته، پیشنویس این رمان را شخصی از او گرفته و دیگر پس نداده است و آنچه اکنون منتشر شده بخشهایی از این رمان است که در نشریات منتشر شده بوده است، اما دیگر کتاب تازهچاپ شاملو در نمایشگاه امسال، کتاب
«روزنامه سفر میمنت اثر ایالات متفرقه امریغ» است که سفرنامهای است خیالی و طنزآمیز به سبک سفرنامههای شاهان قاجار و با تقلیدی تمسخرآمیز از نثر این سفرنامهها. این کتاب را هم مثل کتاب کوچه، انتشارات مازیار منتشر کرده است. به این دو کتاب تازهچاپ، باید تجدیدِچاپ ترجمههای شاملو از چند نمایشنامه را هم افزود. این نمایشنامهها، پیشازاین بهصورت تککتاب منتشر شده بودند و اکنون نشر نگاه آنها را در قالب یک کتاب، که در واقع دفتر چهارم مجموعه آثار شاملو است، منتشر کرده است. نمایشنامهها عبارتند از: «مفتخورها» از گرگهئی چیکی، «درخت سیزدهم» از آندره ژید، «سیزیف و مرگ» از روبر مرل، «نصف شب است دیگر دکتر شوایتزر» از ژیلبر سسبُرن و «عروسی خون»، «یرما» و «خانه برنارد آلبا» از فدریکو گارسیا لورکا.
دولتآبادی همچنان بدون کلنل
امسال درحالیکه رمان «کلنل» همچنان اجازه انتشار نگرفته است، محمود دولتآبادی با دو کتاب اخیرش در نمایشگاه کتاب حضور دارد: یکی کتاب «وزیری امیرحسنک» که شامل متن حکایتِ «بردارکردن حسنک وزیر» از تاریخ بیهقی و مقالهای است که دولتآبادی درباره این حکایت نوشته و دیگری کتابی تازه از دولتآبادی که آن هم پیرامون ادبیات کلاسیک ایران است و نامش هست «از سر زلف عروسان سخن»؛ این کتاب شامل قطعههایی از متون نثر کلاسیک فارسی به انتخاب و با مقدمه دولتآبادی است. تاریخ بیهقی، تاریخ بلعمی، تاریخ طبری و گلستان سعدی، ازجمله متونی هستند که دولتآبادی تکههایی از آنها را انتخاب و در این کتاب آورده است. «وزیری امیرحسنک» را انتشارات فیروزی و «از سر زلف عروسان سخن» را نشر چشمه منتشر کرده است.
امیرحسن چهلتن و چند واقعیت باورنکردنی
اگر امسال و سال گذشته با تجدیدِچاپ آثار برخی نویسندگان مهم نسلهای گذشته روبهرو بودیم، نویسندگانی هم از نسلهای گذشته هستند که خیلی وقت است آثارشان تجدیدِچاپ نشده است؛ یکی از این نویسندگان امیرحسن چهلتن است که علاوهبر بهمشکلخوردن تجدیدِچاپ آثارش، دو رمان تاکنون منتشرنشدهاش -خیابان انقلاب و آمریکاییکشی- هم سالهاست بلاتکلیف و منتظر مجوز ارشاد ماندهاند. این دو کتاب، دو بخش باقیمانده تریلوژیِ تهرانِ چهلتن هستند. از این تریلوژی تنها «تهران شهر بیآسمان» منتشر شده است. اما اواخر سال گذشته، مجموعه داستان تازهای از چهلتن با عنوان «چند واقعیت باورنکردنی» از طرف نشر نگاه به چاپ رسید؛ این کتاب شامل شش داستان کوتاه است که چهارتایشان حول شخصیتهای تاریخ معاصر ایران شکل گرفتهاند. چهلتن در این قصهها به سیاق بسیاری از آثار دیگرش، به سراغ گوشههای پنهان و تاریک تاریخ رفته است؛ گوشههایی که تنها از خلال ادبیات، مرئی میشوند و به بیان درمیآیند.
محمد محمدعلی و جهان زندگان
امسال از محمد محمدعلی هم پس از سالها رمان تازهای منتشر شده است؛ رمانی با عنوان «جهان زندگان» که وقایع آن در رفتوآمد شخصیتها بین جهان زندگان و جهان مردگان روایت میشود. محمدعلی در این رمان داستان یک کینهکشی میان دو خانواده را بازمیگوید و تلاش راوی را برای کشف نقاط تاریک این ماجرا و برملا کردن رازی خانوادگی مینمایاند.
براهنی و مقدمهای دیگر بر قصهنویسی
میرسیم به تجدیدِچاپیها. از رضا براهنی آغاز کنیم که چهار کتاب قصهنویسی، تاریخ مذکر، آواز کشتگان و چاهبهچاهاش از طرف نشر نگاه، تجدیدِچاپ شدهاند و در نمایشگاه امسال حضور دارند و این درحالی است که از چاپهای قبلی همه این کتابها، سالها میگذرد. «قصهنویسی» را براهنی نخستینبار در سالهای 45 تا 47، بهصورت سلسلهمقاله در مجله فردوسی چاپ کرد. بعد از آن، توسط انتشارات اشرفی و نشر نو، بهصورت کتاب منتشر شد و حالا نشر نگاه چاپ چهارم آن را همراه با مقدمهای تازه و مفصل از براهنی منتشر کرده است. «تاریخ مذکر»، دیگر کتاب نظری براهنی است که پس از سالها از طرف نشر نگاه تجدیدِچاپ شده است. امید که انتشار دوباره این دو کتاب، فتحِ بابی باشد برای تجدیدِچاپ دیگر کتابهای نظری براهنی که آنها هم سالهاست تجدیدِچاپ نشدهاند؛ کتابهایی مثل «رویای بیدار»، «طلا در مس»، «گزارش به نسل بیسن فردا» و «کیمیا و خاک». براهنی همچنین سالهاست، شاید از همان دوران که چاپ دوم یا سوم قصهنویسی منتشر شد، از کتابی با عنوان «بوطیقای قصهنویسی» سخن میگوید؛ کتابی که هنوز منتشر نشده است. از براهنی سال گذشته دو رمان «چاه به چاه» و «آواز
کشتگان» هم پس از سالها از طرف نشر نگاه، تجدیدِچاپ شدند که هر دو رمانهایی بودند با پسزمینه زندانهای زمان شاه.
مرئیشدن ناگهانی غ. داوود، در غیاب نویسنده
اگر احمد شاملو، درحالیکه خودش دیگر میان ما نیست، حضور پُررنگ و زنده و فعالش در ادبیات معاصر ایران، نه فقط با آثار قدیمی و پیشازاین چاپشده که با آثاری تازهچاپ، همچنان بر دوام است، امسال سالی است که ناگهان نام یک نویسنده قدیمیِ سالها غایب هم روی پیشخان کتابفروشیها مرئی شده است و افسوس که این وقتی اتفاق افتاده که خود او چند سالی است که درگذشته و دیگر میان ما نیست؛ منوچهر صفا، با اسم مستعار «غ. داوود»، طنزنویس دهههای 30 و 40 بود؛ طنزنویسی که آنها که از درِ «بازآفرینی واقعیت» محمدعلی سپانلو وارد ادبیات داستانی معاصر ایران شدهاند، احتمالا نامش را بهیاد میآورند. در آن کتاب، از غ. داوود داستانی بهنام «پوکر روباز» چاپ شده است. منوچهر صفا در سال1387 درگذشت و حالا ناگهان تککتابش یعنی «اندر آداب و احوال» پس از سالها تجدیدِچاپ شده است. این کتاب اولینبار در سال 57، توسط انتشارات رواق -ناشری که در سالهای اول انقلاب کتابهای آلِاحمد را هم چاپ میکرد- منتشر شد و اکنون با شکل و شمایلی متفاوت و افزودههایی شامل دیگر نوشتههای طنزآمیز منوچهر صفا که در آن کتاب نیامده بودند، از طرف نشر فرهنگِ جاوید تجدیدِچاپ
شده است. طنزهای منوچهر صفا در دهههای 30 و 40 در مجلههایی مثل علم و زندگی، کتاب هفته و فردوسی چاپ شده بود. برخی نوشتههای طنزآمیز او بعدها در کتابهای گزیدهآثار طنزنویسان معاصر، ازجمله «طنزآوران امروز ایران» عمران صلاحی، چاپ شدند. چاپ تازه «اندر آداب و احوال»، شامل 12 نوشتار طنزآمیز از منوچهر صفا است.
در حضور ساعدی
کلاته گل، دیکته و زاویه، عزاداران بیل، ترس و لرز، شبنشینی با شکوه، جانشین و آی بیکلاه آی باکلاه، ازجمله آثار تجدیدِچاپی از غلامحسین ساعدی هستند که از چاپهای قبلی بعضی از آنها سالها میگذرد. حالا چاپهای تازهتمام این کتابها از طرف انتشارات نگاه منتشر شده است. علاوهبراین، امسال کتابی هم از آسیه جوادی با عنوان «تکه قبل از تکهشدن» درباره ساعدی و آثارش از طرف نشر افراز منتشر شده است و نشر هرمس هم چندیپیش کتابی را با عنوان «شهر گمشده» درباره آثار ساعدی منتشر کرد که نویسنده آن محمدحسن حبیبی است. انتشار دوباره آثار ساعدی و کتابهایی پیرامون زندگی و آثار او فرصتی است برای بازخوانی دقیقتر یکی از مهمترین نویسندگان ادبیات معاصر ایران که توانست جهان خاص خود را در داستان معاصر ایرانی خلق کند.
محمود، قصه آشنا و حکایت حال
از دیگر نویسندگان قدیمی که اخیرا کتابهایی از آنها تجدیدِچاپ شده، یکی هم احمد محمود است که از او دو کتاب «قصه آشنا» و گفتوگوی مفصلش با لیلی گلستان با عنوان «حکایت حال»، هر دو از طرف انتشارات معین تجدیدِچاپ شدهاند. محمود زیاد اهل مصاحبه نبود و برای همین «حکایت حال»، از معدود کتابهایی است که در آن میتوانیم با دیدگاههای او درباره ادبیات و دیگر چیزهایی که مستقیم یا غیرمستقیم به ادبیات مربوط هستند، آشنا و به جهانی که او در آثارش خلق کرده نزدیکتر شویم.
و 2 کتاب هم از محمد مختاری
در نمایشگاه کتاب امسال، دو کتاب اخیرا تجدیدِچاپشده از محمد مختاری هم هست: یکی «اسطوره زال» که انتشارات توس آن را تجدیدِچاپ کرده و دیگری «هفتاد سال عاشقانه» که از طرف نشر بوتیمار تجدیدِچاپ شده است. این هر دو کتاب هم سالها بود که تجدیدِچاپ نشده بودند. موضوع هر دو کتاب، ادبیات ایران است. «اسطوره زال»، چنانکه از عنوانش پیداست، کتابی است درباره اسطوره و با محوریت داستان زال و «هفتاد سال عاشقانه»، گزینش مختاری است از شعرهای عاشقانه ادبیات معاصر ایران بههمراه مقدمهای مفصل درباره مفهوم عشق در ادبیات کهن و ادبیات معاصر.
ردیف موتورها دمِ درهای مصلی، خودروهای شخصی، تاکسیها، راهی باز شده از میان فضای سبز، پلههای نفسگیر، پلاکاردهایی اغلب مالِ ناشران درسی و کمکدرسی، صداهایی که در بلندگوها میپیچند و به کتابخواندن تشویق میکنند. عابربانکها، سایهبانها، حیاط بزرگ که آفتابی داغ بر آن میتابد. مردم نشسته در خیمههایی که بهعنوان استراحتگاه افراشته شدهاند. دکههای ساندویچ و تنقلات و بوی غذا و میز و صندلیهای آهنی چیدهشده در زلِ آفتاب. اینجاوآنجا جرثقیلها و تیرآهنها و میلهگردها و خاکوخل، به نشانه اینکه ساخت قسمتهایی از این بنای وسیع هنوز تمام نشده است. بطریهای پلاستیکی خالی یا نیمخورده نوشابه و آبمعدنی، لب جدولها و چمنهایی که رویشان گُلهبهگُله آدم نشسته و کنار آدمها کیسههای کتاب، غوغای چند بچه که تاجهایی مقوایی بر سر گذاشتهاند، لابد مال غرفههای کتابهای کودکونوجوان. از این تاجها کمی آنطرفتر سر چند نوجوان هم هست. کارگرها در حال هلدادن چرخها، مردمی که دمِ درهای ورودی راهروهای شبستان نشستهاند به غذاخوردن یا کتاب ورقزدن و مردمی که روی پلهها و سکوهای داخل راهروها نشستهاند به استراحت و تماشای
جمعیت؛ اینها عمدتا و با اندکی تغییر و کموزیاد، تصاویر ثابت و هرساله نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران هستند؛ نمایشگاهی که چندسالی است با انتقال به مصلای تهران جمعوجورتر شده است و غرفههایش هم کوچکتر شدهاند. نمایشگاه کتاب بهصورتیکه در اینجا برگزار میشود، بیش از هرچیز کارکرد یک کتابفروشی بسیار بزرگ را دارد که با رفتن به آن میتوانی با اندک تخفیفی، کمبودهای طول یکسال را جبران کنی و جاهای خالی کتابخانه را پُر کنی. گرچه با هرچه کمترشدن تنوع در عنوانهای تازه، این اندکانگیزه هم هر سال اندکتر میشود. در افتتاح نمایشگاه کتاب امسال، رئیسجمهور از برخوردهای سختگیرانه و سوگیرانه در فرایند نظارت بر چاپ و نشر کتاب انتقاد کرد و از ضرورت نینداختن ناشران به زحمتِ ورود در کوچههای پُرپیچوخم سخن گفت. روحانی همچنین گفت: «اگر بنا باشد نظارتها سلیقهای شود، آنوقت چنان میشود که چاپِ اول مجاز، چاپِ دوم ممنوع و چاپِ سوم مستحب خواهد شد». این موضعگیری رئیسجمهور اگر به تغییر سازوکار ممیزی کتاب بینجامد، در سالهای آینده شاید بتوان به نمایشگاهی پُررونقتر بهلحاظ تعداد عناوینِ تازهچاپ، قدری امیدوارتر بود.
هنوز، اما چنین اتفاقی نیفتاده است، البته بعضی کتابها که قبلا اجازه چاپ نداشتند مجوز گرفتهاند، اما این بهقدری نیست که هنوز بتوان از تغییرات جدی و چشمگیر سخن گفت و بلاتکلیفی در راهروهای پُرپیچوخم وزارت ارشاد همچنان ادامه دارد و هنوز در همین حوزه ادبیات نویسندگان زیادی هستند که چاپ یا تجدیدِچاپ آثارشان با مشکل و مانع مواجه است و همین باعث میشود تعداد عنوانهای تازه در نمایشگاه کتاب زیاد نباشد. عجالتا رفتن به نمایشگاه کتاب بیشتر از سرِ عادت، وقتگذرانی یا انجاموظیفه است تا شوق خریدن کتابهای تازهچاپ، چون تعداد کتابهای تازهچاپ آنقدر نیست که مخاطبِ کتاب برای خریدنشان محنت بادیه را به سیم بخرد و تا نمایشگاه برود. تنها در حوزه ادبیات و بهطور مشخصتر داستان و شعر، اگر عنوانهای جدید را چه در زمینه ترجمه و چه تألیف، سردستی مرور کنیم، نتیجه، چیزِ آنچنان دندانگیری نیست که مخاطب ادبیات را به نمایشگاه بکشاند. در نمایشگاه امسال چشمگیرترین کتابها در زمینه ادبیات معاصر ایران، آثار تجدیدِچاپی نویسندگان قدیمی است؛ آثاری که سالها از آخرین چاپشان میگذرد، البته چند عنوان جدید چشمگیر هم بین آثار منتشرشده از
این نامهای قدیمی و معروف هست که به آنها خواهیم پرداخت. تعداد این آثار، اما در قیاس با آثار تجدیدِچاپشده از همین نویسندگان بسیار اندک است. بگذریم که آنچه همچنان به چشم میآید تنها آثار نویسندگان قدیمی است و خود معضلی است که جداگانه باید به آن پرداخت، البته داستان ایرانی جدید فراوان است و اگر تنها به کمیّت قناعت کنیم، میتوانیم قدری امیدوارانهتر به چشمانداز پیشِرو نگاه کنیم، اما... هیچ، بگذریم و پیش از پرداختن به آثار تازهچاپ و آثار تجدیدِچاپی مهم، از پاهای ثابت نمایشگاه شروع کنیم:
نفیسها و روانشدهها
حافظ نفیس، سعدی نفیس، شاهنامه نفیس، مثنوی نفیس...، فرقی نمیکند، هرچه باشد، کتاب نفیس بیشتر از آنکه برای خواندن باشد، برای هدیهدادن است، آنهم وقتی از هدیه تصوری کلیشهای در ذهن داشته باشی؛ چیزی که در همان وهله اول چشم را خیره کند. پیش از پاگرفتن صنعت چاپ، در روزگار کتابهای خطی، سنت تذهیب و تزئین کتاب با مینیاتور و...، به دیوان شعرای کلاسیک جلوهای خاص میبخشید. این جلوه را اورهان پاموک در رمان «نام من سرخ»، بهخوبی با کلمات تصویر کرده است. حالا هم وقتی آدم کتابهای خطی را نگاه میکند، میبیند که واقعا هم چشمنوازند، اما در قیاس با آن کتابهای تزئینشده بهدست استادان تذهیب و مینیاتور، آنچه امروزه اغلب تحتعنوان کتابهای نفیس چاپ میشود، ملغمهای است از ابر و باد و خط نستعلیق و تصویرسازیهای زمخت و کلیشهای که در بهترین حالت، ادامه قبلیها هستند و البته به تمام اینها یک جعبه شیکومجلسی را هم باید اضافه کنیم. انواع زینتآلاتی که برای تزئین این کتابها بهکار رفته، بیشتر یادآور دکوراسیونهایی است که در آنها اشیای زینتی همینطور شلوغ و شلخته و بیهیچ قراروقاعدهای کنار هم ردیف شدهاند. یا مثلا همین
مجسمههایی که هر روز گوشهای از فضای سبز شهری را اشغال میکنند و معلوم نیست انتخابشان براساس چه مترومعیارِ زیباییشناختی است. بااینهمه، گویا ایندست کتابها کمطرفدار هم نیستند و مخصوصا برای هدایای فلهای بسیار بهکار میآیند. بررسی دلیل این پرطرفداربودن مجالی دیگر میطلبد، اما همین موضوع باعث شده در غرفههای نمایشگاه، یکدرمیان با انواع و اقسام این کتابهای به اصطلاح نفیس مواجه شویم که میان کتابهای موسوم به روانشناسی و آیین زندگی و آموزش لبخند و صلح و دوستی و موفقیت و تقویت حافظه و خواص خوراکیها و داروهای گیاهی و کتابهای آشپزی و آنچه زنها باید درباره مردها بدانند و بالعکس، جا خوش کردهاند. اینها کتابهایی عامالمنفعهاند که هرکس میتواند با چاپکردنشان به نانونوایی برسد. طبعا زندهنگهداشتن میراث کلاسیک نه با اینگونه چاپکردن دیوان شعرای قدیم و بازاریکردن این میراث، که با امروزیکردن آن بهدست میآید و این کاری است دشوار و البته ناهمخوان با خواست یکشبه به سودهای کلان رسیدن از این میراث. ضمن اینکه اگر شکل و شمایل را هم بخواهیم درنظر بگیریم، تلقی دستاندرکاران چاپ کتابهای مزبور از
کتاب «نفیس»، مسلما زمین تا آسمان متفاوت است با تلقی ناشر خوشذوقی مثل زندهیاد محمد زهرایی که «حافظ به سعی سایه» را در نشر کارنامه با سروشکلی واقعا آبرومند چاپ کرد، بیآنکه سراغ تزئینات کلیشهای و دستمالیشده برود، اما از این متون کلاسیک نفیس که بگذریم، در کنار همین کتابها و لابهلای انواع کتابهای موفقیت و زندگی بهتر و خوردوخوراک و غلبه بر ترس و سردرد و...، به انواع و اقسام نسخههای ساده و روانشده متون کلاسیک هم برمیخوریم که هیچ معلوم نیست این روانشدگی براساس چه اسلوبی و با چه متر و معیاری صورت گرفته است. خلاصه بر سر میراث کلاسیک، انواع بلاها را میآورند و هرچه هم جلوتر میرویم، هراس مخاطبان کتاب از این متون بیشتروبیشتر میشود و این متون در پستو میمانند و کسی سراغشان نمیرود.
ترجمههای مجدد
اما علاوهبر متون کلاسیک ادبیات ایران، با نگاهی سرسری به غرفههای نمایشگاه میبینیم که اتفاقی کموبیش مشابه برای ادبیات کلاسیک جهان هم افتاده است، با این تفاوت که اگر رمانها و داستانهایکوتاه نویسندگان کلاسیک غرب را مثل حافظ و سعدی با تذهیب و مینیاتور و خط نستعلیق چاپ نمیکنند، در عوض انواع ترجمهها از این آثار در غرفههای نمایشگاه کتاب موجود است که اعتبار بسیاری از آنها هم سخت مشکوک است، ضمن اینکه آیا چاپ ترجمه یک داستان کوتاه از یک نویسنده بهصورت یک کتاب و متورمکردن آن با افزودن نوشتهای تحتعنوان نقدوتفسیر به آخر کتاب، که بیشتر هم بهقول هوشنگ گلمکانی فرآورده چسب و قیچی است و انباشته از نقلقول از اینوآن، به چه ضرورتی صورت میگیرد؟ بعید به نظر میرسد مقصود از چاپ چنین ترجمههایی ارائه ترجمهای بهتر از ترجمههای قبلی باشد. در نمایشگاه ازایندست ترجمهها که اغلب هم توسط مترجمانی بینامونشان انجام شدهاند، کم نیستند، البته خب هر مترجم معروفی هم یکزمانی بینامونشان بوده، اما ادبیات کلاسیک عرصه آزمونوخطا نیست.
کوچه، حرف «چ»
اما برویم بر سرِ تازهچاپهای مهم و از احمد شاملو شروع کنیم که یکی از اتفاقهای مهم نمایشگاه کتاب امسال در حوزه ادبیات را او رقم زده است و این اتفاق، درآمدن حرف «چ» کتاب کوچه از طرف انتشارات مازیار، بعد از سالها کشوقوس است. پیش از «چ»، آخرین مجلد کتاب کوچه، یعنی حرف «ج» سالها پیش منتشر شده بود. آنها که در سال 77 نمایشگاهبرو بودند و پیگیر کتاب کوچه، شاید به یاد بیاورند که در آن سال، بعد از یک دوره طولانی توقف در انتشار این فرهنگ اصطلاحات عامیانه، آخرین دفتر حرف «الف» منتشر شد و این در حالی بود که پنج سال از چاپ دفتر قبلی، یعنی دفتر چهارم حرف «الف» میگذشت. آن زمان کتاب کوچه با جلد شومیز درمیآمد، اما بعد از تکمیل حرف «الف» در سال 77 و رویِ دورِتندافتادن چاپ مجلدات بعدی، شکل و شمایل کتاب هم تغییر کرد و از آن به بعد با جلد گالینگور چاپ شد، اما یکبار دیگر در چاپ این کتاب وقفه افتاد و این وقفه تا همین اواخر سال گذشته به طول انجامید و حالا امیدواریم که چاپ بقیه مجلدهای این کتاب باز رویِ دورِ تند بیفتد.
شاملوی رماننویس و چند شاملوی دیگر
اینکه احمد شاملو، بهعنوان نویسنده و شاعری از نسل اول شاعران پس از نیما، امسال و درحالیکه حدود 16 سال از درگذشتش میگذرد، سه کتاب تازهچاپ در نمایشگاه کتاب دارد، شاید با توجه به گستردگی حوزه فعالیت شاملو زیاد هم شگفتانگیز نباشد. امسال با انتشار رمان و فیلمنامه «میراث» از احمد شاملو، که در یک کتاب از طرف نشر نگاه منتشر شده، باید شاملوی رماننویس و شاملوی فیلمنامهنویس را هم به شاملوهای دیگری که میشناسیم اضافه کنیم. رمان میراث، البته ناقص و ناتمام است و اکنون هر آنچه از این رمان بهجا مانده، از طرف نشر نگاه منتشر شده است و در ادامه آن هم فیلمنامهای چاپ شده که شاملو براساس این رمان نوشته بوده است. وقایع میراث در سالهای پیش از انقلاب میگذرد و در جایی از این داستان، پایی از مقطعی از تاریخ معاصر ایران، یعنی ماجرای فرقه دموکرات آذربایجان هم بهمیان آمده است. چنانکه خود شاملو در گفتوگو با محمد محمدعلی گفته، پیشنویس این رمان را شخصی از او گرفته و دیگر پس نداده است و آنچه اکنون منتشر شده بخشهایی از این رمان است که در نشریات منتشر شده بوده است، اما دیگر کتاب تازهچاپ شاملو در نمایشگاه امسال، کتاب
«روزنامه سفر میمنت اثر ایالات متفرقه امریغ» است که سفرنامهای است خیالی و طنزآمیز به سبک سفرنامههای شاهان قاجار و با تقلیدی تمسخرآمیز از نثر این سفرنامهها. این کتاب را هم مثل کتاب کوچه، انتشارات مازیار منتشر کرده است. به این دو کتاب تازهچاپ، باید تجدیدِچاپ ترجمههای شاملو از چند نمایشنامه را هم افزود. این نمایشنامهها، پیشازاین بهصورت تککتاب منتشر شده بودند و اکنون نشر نگاه آنها را در قالب یک کتاب، که در واقع دفتر چهارم مجموعه آثار شاملو است، منتشر کرده است. نمایشنامهها عبارتند از: «مفتخورها» از گرگهئی چیکی، «درخت سیزدهم» از آندره ژید، «سیزیف و مرگ» از روبر مرل، «نصف شب است دیگر دکتر شوایتزر» از ژیلبر سسبُرن و «عروسی خون»، «یرما» و «خانه برنارد آلبا» از فدریکو گارسیا لورکا.
دولتآبادی همچنان بدون کلنل
امسال درحالیکه رمان «کلنل» همچنان اجازه انتشار نگرفته است، محمود دولتآبادی با دو کتاب اخیرش در نمایشگاه کتاب حضور دارد: یکی کتاب «وزیری امیرحسنک» که شامل متن حکایتِ «بردارکردن حسنک وزیر» از تاریخ بیهقی و مقالهای است که دولتآبادی درباره این حکایت نوشته و دیگری کتابی تازه از دولتآبادی که آن هم پیرامون ادبیات کلاسیک ایران است و نامش هست «از سر زلف عروسان سخن»؛ این کتاب شامل قطعههایی از متون نثر کلاسیک فارسی به انتخاب و با مقدمه دولتآبادی است. تاریخ بیهقی، تاریخ بلعمی، تاریخ طبری و گلستان سعدی، ازجمله متونی هستند که دولتآبادی تکههایی از آنها را انتخاب و در این کتاب آورده است. «وزیری امیرحسنک» را انتشارات فیروزی و «از سر زلف عروسان سخن» را نشر چشمه منتشر کرده است.
امیرحسن چهلتن و چند واقعیت باورنکردنی
اگر امسال و سال گذشته با تجدیدِچاپ آثار برخی نویسندگان مهم نسلهای گذشته روبهرو بودیم، نویسندگانی هم از نسلهای گذشته هستند که خیلی وقت است آثارشان تجدیدِچاپ نشده است؛ یکی از این نویسندگان امیرحسن چهلتن است که علاوهبر بهمشکلخوردن تجدیدِچاپ آثارش، دو رمان تاکنون منتشرنشدهاش -خیابان انقلاب و آمریکاییکشی- هم سالهاست بلاتکلیف و منتظر مجوز ارشاد ماندهاند. این دو کتاب، دو بخش باقیمانده تریلوژیِ تهرانِ چهلتن هستند. از این تریلوژی تنها «تهران شهر بیآسمان» منتشر شده است. اما اواخر سال گذشته، مجموعه داستان تازهای از چهلتن با عنوان «چند واقعیت باورنکردنی» از طرف نشر نگاه به چاپ رسید؛ این کتاب شامل شش داستان کوتاه است که چهارتایشان حول شخصیتهای تاریخ معاصر ایران شکل گرفتهاند. چهلتن در این قصهها به سیاق بسیاری از آثار دیگرش، به سراغ گوشههای پنهان و تاریک تاریخ رفته است؛ گوشههایی که تنها از خلال ادبیات، مرئی میشوند و به بیان درمیآیند.
محمد محمدعلی و جهان زندگان
امسال از محمد محمدعلی هم پس از سالها رمان تازهای منتشر شده است؛ رمانی با عنوان «جهان زندگان» که وقایع آن در رفتوآمد شخصیتها بین جهان زندگان و جهان مردگان روایت میشود. محمدعلی در این رمان داستان یک کینهکشی میان دو خانواده را بازمیگوید و تلاش راوی را برای کشف نقاط تاریک این ماجرا و برملا کردن رازی خانوادگی مینمایاند.
براهنی و مقدمهای دیگر بر قصهنویسی
میرسیم به تجدیدِچاپیها. از رضا براهنی آغاز کنیم که چهار کتاب قصهنویسی، تاریخ مذکر، آواز کشتگان و چاهبهچاهاش از طرف نشر نگاه، تجدیدِچاپ شدهاند و در نمایشگاه امسال حضور دارند و این درحالی است که از چاپهای قبلی همه این کتابها، سالها میگذرد. «قصهنویسی» را براهنی نخستینبار در سالهای 45 تا 47، بهصورت سلسلهمقاله در مجله فردوسی چاپ کرد. بعد از آن، توسط انتشارات اشرفی و نشر نو، بهصورت کتاب منتشر شد و حالا نشر نگاه چاپ چهارم آن را همراه با مقدمهای تازه و مفصل از براهنی منتشر کرده است. «تاریخ مذکر»، دیگر کتاب نظری براهنی است که پس از سالها از طرف نشر نگاه تجدیدِچاپ شده است. امید که انتشار دوباره این دو کتاب، فتحِ بابی باشد برای تجدیدِچاپ دیگر کتابهای نظری براهنی که آنها هم سالهاست تجدیدِچاپ نشدهاند؛ کتابهایی مثل «رویای بیدار»، «طلا در مس»، «گزارش به نسل بیسن فردا» و «کیمیا و خاک». براهنی همچنین سالهاست، شاید از همان دوران که چاپ دوم یا سوم قصهنویسی منتشر شد، از کتابی با عنوان «بوطیقای قصهنویسی» سخن میگوید؛ کتابی که هنوز منتشر نشده است. از براهنی سال گذشته دو رمان «چاه به چاه» و «آواز
کشتگان» هم پس از سالها از طرف نشر نگاه، تجدیدِچاپ شدند که هر دو رمانهایی بودند با پسزمینه زندانهای زمان شاه.
مرئیشدن ناگهانی غ. داوود، در غیاب نویسنده
اگر احمد شاملو، درحالیکه خودش دیگر میان ما نیست، حضور پُررنگ و زنده و فعالش در ادبیات معاصر ایران، نه فقط با آثار قدیمی و پیشازاین چاپشده که با آثاری تازهچاپ، همچنان بر دوام است، امسال سالی است که ناگهان نام یک نویسنده قدیمیِ سالها غایب هم روی پیشخان کتابفروشیها مرئی شده است و افسوس که این وقتی اتفاق افتاده که خود او چند سالی است که درگذشته و دیگر میان ما نیست؛ منوچهر صفا، با اسم مستعار «غ. داوود»، طنزنویس دهههای 30 و 40 بود؛ طنزنویسی که آنها که از درِ «بازآفرینی واقعیت» محمدعلی سپانلو وارد ادبیات داستانی معاصر ایران شدهاند، احتمالا نامش را بهیاد میآورند. در آن کتاب، از غ. داوود داستانی بهنام «پوکر روباز» چاپ شده است. منوچهر صفا در سال1387 درگذشت و حالا ناگهان تککتابش یعنی «اندر آداب و احوال» پس از سالها تجدیدِچاپ شده است. این کتاب اولینبار در سال 57، توسط انتشارات رواق -ناشری که در سالهای اول انقلاب کتابهای آلِاحمد را هم چاپ میکرد- منتشر شد و اکنون با شکل و شمایلی متفاوت و افزودههایی شامل دیگر نوشتههای طنزآمیز منوچهر صفا که در آن کتاب نیامده بودند، از طرف نشر فرهنگِ جاوید تجدیدِچاپ
شده است. طنزهای منوچهر صفا در دهههای 30 و 40 در مجلههایی مثل علم و زندگی، کتاب هفته و فردوسی چاپ شده بود. برخی نوشتههای طنزآمیز او بعدها در کتابهای گزیدهآثار طنزنویسان معاصر، ازجمله «طنزآوران امروز ایران» عمران صلاحی، چاپ شدند. چاپ تازه «اندر آداب و احوال»، شامل 12 نوشتار طنزآمیز از منوچهر صفا است.
در حضور ساعدی
کلاته گل، دیکته و زاویه، عزاداران بیل، ترس و لرز، شبنشینی با شکوه، جانشین و آی بیکلاه آی باکلاه، ازجمله آثار تجدیدِچاپی از غلامحسین ساعدی هستند که از چاپهای قبلی بعضی از آنها سالها میگذرد. حالا چاپهای تازهتمام این کتابها از طرف انتشارات نگاه منتشر شده است. علاوهبراین، امسال کتابی هم از آسیه جوادی با عنوان «تکه قبل از تکهشدن» درباره ساعدی و آثارش از طرف نشر افراز منتشر شده است و نشر هرمس هم چندیپیش کتابی را با عنوان «شهر گمشده» درباره آثار ساعدی منتشر کرد که نویسنده آن محمدحسن حبیبی است. انتشار دوباره آثار ساعدی و کتابهایی پیرامون زندگی و آثار او فرصتی است برای بازخوانی دقیقتر یکی از مهمترین نویسندگان ادبیات معاصر ایران که توانست جهان خاص خود را در داستان معاصر ایرانی خلق کند.
محمود، قصه آشنا و حکایت حال
از دیگر نویسندگان قدیمی که اخیرا کتابهایی از آنها تجدیدِچاپ شده، یکی هم احمد محمود است که از او دو کتاب «قصه آشنا» و گفتوگوی مفصلش با لیلی گلستان با عنوان «حکایت حال»، هر دو از طرف انتشارات معین تجدیدِچاپ شدهاند. محمود زیاد اهل مصاحبه نبود و برای همین «حکایت حال»، از معدود کتابهایی است که در آن میتوانیم با دیدگاههای او درباره ادبیات و دیگر چیزهایی که مستقیم یا غیرمستقیم به ادبیات مربوط هستند، آشنا و به جهانی که او در آثارش خلق کرده نزدیکتر شویم.
و 2 کتاب هم از محمد مختاری
در نمایشگاه کتاب امسال، دو کتاب اخیرا تجدیدِچاپشده از محمد مختاری هم هست: یکی «اسطوره زال» که انتشارات توس آن را تجدیدِچاپ کرده و دیگری «هفتاد سال عاشقانه» که از طرف نشر بوتیمار تجدیدِچاپ شده است. این هر دو کتاب هم سالها بود که تجدیدِچاپ نشده بودند. موضوع هر دو کتاب، ادبیات ایران است. «اسطوره زال»، چنانکه از عنوانش پیداست، کتابی است درباره اسطوره و با محوریت داستان زال و «هفتاد سال عاشقانه»، گزینش مختاری است از شعرهای عاشقانه ادبیات معاصر ایران بههمراه مقدمهای مفصل درباره مفهوم عشق در ادبیات کهن و ادبیات معاصر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.