|

بهاء‌الدین خرمشاهی

حل این نکته بدین فکر خطا نتوان کرد

نشر کتاب در ایران پدیده‌ای تناقض‌آمیز است. از یک طرف بیش از سیزده هزار ناشر داریم و از طرف دیگر در قبال این همه ناشر، تیراژ میانگین کتاب، حتی هزار نسخه نیست. ناشر به بازار کتاب نگاه می‌کند. بازار هم باید کشش داشته باشد تا او هم تیراژ را بالا ببرد. واقعیت این است که فرصت کتاب‌خواندن از بین رفته است، چون مردم امنیت‌خاطر ندارند و مدام یا در فکر نوسان ارز و طلا هستند یا به توافق هسته‌ای فکر می‌کنند. روزگاری است که هم دولت فقیر است و هم مردم فقیر هستند. در عمر هفتاد‌ساله‌ام چنین وضعیتی ندیده‌ام و این بر فرهنگ کتاب‌خوانی تأثیر منفی می‌گذارد. البته اگر افزایش قیمت کتاب را با افزایش قیمت کالاهای دیگر مقایسه کنیم، می‌بینیم که از دهه پنجاه به این طرف، کتاب به‌نسبت کالاهای دیگر، کمترین افزایش قیمت را داشته است. از دیگر تناقض‌های عالم کتاب در ایران بالا‌بودن تعداد عناوین منتشرشده در سال و در مقابل، پایین‌بودن سرانه سالانه مطالعه است. درست است که بخشی از آنچه در طول یک‌سال چاپ می‌شود، حل‌المسائل و کتاب‌های کمک‌درسی است اما اگر این کتاب‌ها را هم در نظر نگیریم باز می‌بینیم که اینجا به‌اندازه فرانسه کتاب جدی چاپ می‌شود و به اندازه آنگولا کتاب خوانده می‌شود.
از طرفی ما امروزه به‌شدت رسانه‌زده شده‌ایم و برای همین وضع سینما از کتاب هم بدتر شده است. ماهواره، تلویزیون، سی‌دی و پی‌دی‌اف و... هم به تیراژ کتاب لطمه می‌زنند و هم سینما را از رونق می‌اندازند.
معضل بزرگ دیگر جامعه ما این است که مردم به آگاه‌کردن خود در وجوه مختلف بی‌توجه‌اند و به‌ روزآمد‌کردن خودشان علاقه‌ چندانی ندارند، در حالی که اگر کسی در کار خودش خبره نباشد به جامعه آسیب می‌زند. اما مردمِ این روزگار ابدا فکر نمی‌کنند کمبود دارند و می‌پندارند همان‌قدر که می‌دانند کافی است و از قضا، این از آن بارهای کجی است که به منزل می‌رسد! به‌قول سعدی «هرکس را عقل خود به کمال نماید و فرزند خود به جمال». قاعده همه‌‌چیز از بین رفته است. شاعران جوان عجله می‌کنند، با پول خود کتاب چاپ می‌کنند و بی‌آنکه قالب‌های شعری را بشناسند، غزل و شعر سپید می‌گویند درحالی‌که «سپید» دشوارترین قالب است و جز این اگر بود که همه شاملو می‌شدند. کم‌بودن تعداد کتابخانه‌ها در ایران هم از معضلاتی است که باید به آن توجه کرد. در کل ایران حدود چهار‌ هزار کتابخانه داریم و این به نسبت جمعیت ایران بسیار کم است. اما از طرفی می‌بینیم که همین اندک کتابخانه‌های موجود هم خالی است. گرانی کتاب را به‌عنوان یکی از دلایل کم‌شدن قشر کتاب‌خوان مطرح کرده‌اند، اما اگر کتاب گران است و مردم نمی‌توانند کتاب بخرند، چرا کتابخانه‌ها خالی است؟ اینجاست که می‌بینیم مسئله فقط گرانی کتاب نیست و معضلات مختلف و متعددی بر کم‌شدن قشر کتاب‌خوان و پایین‌آمدن تیراژ تأثیر می‌گذارند. سرانجام اینکه آنها که در حوزه علوم اجتماعی کار می‌کنند بهتر می‌توانند برخی از این معضلات را تحلیل کنند و به چرایی‌شان بپردازند و به قول حافظ «حل این نکته بدین فکر خطا نتوان کرد».

نشر کتاب در ایران پدیده‌ای تناقض‌آمیز است. از یک طرف بیش از سیزده هزار ناشر داریم و از طرف دیگر در قبال این همه ناشر، تیراژ میانگین کتاب، حتی هزار نسخه نیست. ناشر به بازار کتاب نگاه می‌کند. بازار هم باید کشش داشته باشد تا او هم تیراژ را بالا ببرد. واقعیت این است که فرصت کتاب‌خواندن از بین رفته است، چون مردم امنیت‌خاطر ندارند و مدام یا در فکر نوسان ارز و طلا هستند یا به توافق هسته‌ای فکر می‌کنند. روزگاری است که هم دولت فقیر است و هم مردم فقیر هستند. در عمر هفتاد‌ساله‌ام چنین وضعیتی ندیده‌ام و این بر فرهنگ کتاب‌خوانی تأثیر منفی می‌گذارد. البته اگر افزایش قیمت کتاب را با افزایش قیمت کالاهای دیگر مقایسه کنیم، می‌بینیم که از دهه پنجاه به این طرف، کتاب به‌نسبت کالاهای دیگر، کمترین افزایش قیمت را داشته است. از دیگر تناقض‌های عالم کتاب در ایران بالا‌بودن تعداد عناوین منتشرشده در سال و در مقابل، پایین‌بودن سرانه سالانه مطالعه است. درست است که بخشی از آنچه در طول یک‌سال چاپ می‌شود، حل‌المسائل و کتاب‌های کمک‌درسی است اما اگر این کتاب‌ها را هم در نظر نگیریم باز می‌بینیم که اینجا به‌اندازه فرانسه کتاب جدی چاپ می‌شود و به اندازه آنگولا کتاب خوانده می‌شود.
از طرفی ما امروزه به‌شدت رسانه‌زده شده‌ایم و برای همین وضع سینما از کتاب هم بدتر شده است. ماهواره، تلویزیون، سی‌دی و پی‌دی‌اف و... هم به تیراژ کتاب لطمه می‌زنند و هم سینما را از رونق می‌اندازند.
معضل بزرگ دیگر جامعه ما این است که مردم به آگاه‌کردن خود در وجوه مختلف بی‌توجه‌اند و به‌ روزآمد‌کردن خودشان علاقه‌ چندانی ندارند، در حالی که اگر کسی در کار خودش خبره نباشد به جامعه آسیب می‌زند. اما مردمِ این روزگار ابدا فکر نمی‌کنند کمبود دارند و می‌پندارند همان‌قدر که می‌دانند کافی است و از قضا، این از آن بارهای کجی است که به منزل می‌رسد! به‌قول سعدی «هرکس را عقل خود به کمال نماید و فرزند خود به جمال». قاعده همه‌‌چیز از بین رفته است. شاعران جوان عجله می‌کنند، با پول خود کتاب چاپ می‌کنند و بی‌آنکه قالب‌های شعری را بشناسند، غزل و شعر سپید می‌گویند درحالی‌که «سپید» دشوارترین قالب است و جز این اگر بود که همه شاملو می‌شدند. کم‌بودن تعداد کتابخانه‌ها در ایران هم از معضلاتی است که باید به آن توجه کرد. در کل ایران حدود چهار‌ هزار کتابخانه داریم و این به نسبت جمعیت ایران بسیار کم است. اما از طرفی می‌بینیم که همین اندک کتابخانه‌های موجود هم خالی است. گرانی کتاب را به‌عنوان یکی از دلایل کم‌شدن قشر کتاب‌خوان مطرح کرده‌اند، اما اگر کتاب گران است و مردم نمی‌توانند کتاب بخرند، چرا کتابخانه‌ها خالی است؟ اینجاست که می‌بینیم مسئله فقط گرانی کتاب نیست و معضلات مختلف و متعددی بر کم‌شدن قشر کتاب‌خوان و پایین‌آمدن تیراژ تأثیر می‌گذارند. سرانجام اینکه آنها که در حوزه علوم اجتماعی کار می‌کنند بهتر می‌توانند برخی از این معضلات را تحلیل کنند و به چرایی‌شان بپردازند و به قول حافظ «حل این نکته بدین فکر خطا نتوان کرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.