محسن حکیمی
مهاجرت سرمایه
پیش از کوشش برای یافتن پاسخ این پرسش، توضیح دو نکته را لازم میدانم. نخست آنکه، موضوع این بحث کتابهای معمولی، غیردرسی، غیردولتی و غیرتزئینی است. بنابراین، کتابهای با تیراژ بالاتر از 3000 -که یا جنبه درسی دارند یا برای اهداف تبلیغاتی و با هزینههای گزاف دولتی یا مؤسسات خصوصیِ غیرانتشاراتی منتشر میشوند- و کتابهای گرانبها با تیراژ کمتر از 500، که بیشتر جنبه تزئینی دارند، از شمول این بحث خارجاند. دو دیگر آنکه، این بحث عواملی چون جمعیت کتابخوان، میزان سانسور کتاب و نظایر اینها را در جریان این کاهش تیراژ کتاب ثابت فرض میکند.
در بحث کاهش تیراژ کتاب پیش از هرچیز باید این واقعیت را در نظر گرفت که کاهش تیراژ کتاب همزادی به نام افزایش قیمت کتاب داشته است، البته این بدان معنا نیست که افزایش قیمت هر کالایی به کاهش تیراژ تولید آن کالا میانجامد، مثلا قیمت نان افزایش یافته بیآنکه میزان تولید آن کاهش یافته باشد؛ سهل است، تولید نان به علت افزایش جمعیت حتی افزایش هم داشته است. بنابراین، بسته به نوع کالا، افزایش قیمت کالا ممکن است باعث کاهش تولید آن کالا بشود یا نشود. کتاب کالایی است که، چنانکه میبینیم، افزایش قیمتش باعث کاهش تیراژ تولیدش شده است. بیتردید، مسائل سیاسی و بهطور مشخص سانسور نیز در این کاهش تیراژ دخیل است. نان، سانسورشدنی نیست، اما کتاب، سانسورشدنی است. بنابراین، بیگمان کاهش تیراژ کتاب معلول سانسور نیز هست، اما سانسور علت اصلی و تعیینکننده کاهش تیراژ کتاب نیست. علت اصلیِ کاهش تیراژ کتاب، اقتصادی است.
پس، در نگاه نخست، افزایش قیمت کتاب است که به کاهش تیراژ آن انجامیده است، اما چرا افزایش قیمت کتاب باعث کاهش تیراژ آن شده است؟ به این دلیل روشن که عمده خریداران کتاب درآمدشان کاهش یافته و نمیتوانند مثل سابق بخشی از درآمد خود را به خرید کتاب اختصاص دهند: کاهش تقاضا برای کتاب، عرضه آن را کاهش میدهد. ناشر کتاب را تولید میکند، آن را به توزیعکننده میفروشد (اگر خودش توزیعکننده نباشد)، توزیعکننده آن را به کتابفروش و او نیز آن را به خریدار کتاب میفروشد. حال اگر خریدار پولاش آنقدر نباشد که بتواند در کنار نیازهای اساسیاش کتاب نیز بخرد، طبعا فروش کتاب پایین میآید و نتیجه این کاهش فروش نیز، کاهش تولید کتاب است. ظاهرا در همین گام نخست پاسخ پرسش فوق را یافتیم: علت کاهش تیراژ کتاب از 3000 به 500، قانون عرضه و تقاضاست. اگر کسی بپرسد: چرا کاهش تقاضا برای کتاب، عرضه آن را کاهش میدهد؟ بیدرنگ جواب خواهیم داد: کتاب برای فروش در بازار تولید میشود؛ وقتی آن را نخرند یا کمتر بخرند، تولیدش پایین میآید. بسیار خوب؛ پس کتاب برای فروش تولید می شود. عجب کشف مهمی؟! مگر در دنیا چیزی وجود دارد که برای فروش تولید نشود؟ «از
کرامات او این است / شیره را خورد و گفت شیرین است»!! اما آیا بهراستی چنین است؟ آیا واقعا مسئله «تولید کتاب برای فروش»، یعنی کالابودنِ کتاب، بهوضوح شیرینیِ شیره است؟ فکر نمیکنم چنین باشد. وضوح شیرینیِ شیره از ماهیت طبیعیِ آن ناشی میشود، حال آنکه «تولید کتاب برای فروش» امری طبیعی نیست؛ اجتماعی است، و همین اجتماعیبودن آن را از رمزورازی آکنده میسازد که از منافع طبقه اقتصادیِ حاکم بر جامعه سرچشمه میگیرد. پس، بیایید پردههای این رمزوراز را از روی مقوله «تولید برای فروش»، یا «قانون عرضه و تقاضا»، کنار بزنیم.
کتاب مثل هر محصول دیگری که انسان تولید میکند، ارزش استفاده دارد. استفادهاش در خواندن آن است. تا اینجا، مسئله کاملا روشن است و هیچ رمزورازی در آن وجود ندارد. اما برای تولید کتاب، ناشر باید از یکسو ابزار تولید و مواد اولیه آن را داشته باشد و از سوی دیگر این مواد و ابزار را در اختیار کارگران عرصه کتاب بگذارد تا آنها آن را به کتاب تبدیل کنند و برای فروش به بازار ارائه دهند. بهاینترتیب، کتاب با سرمایه ناشر و کارِ کارگر تولید و وارد بازار میشود. پس از فروش کتاب در بازار است که سرمایه و سود تولید کتاب به ناشر بازمیگردد. اما چنانکه گفتم، برخورداری انسان از ارزش استفاده کتاب در گرو داشتنِ پول است. پول خود نماینده چیز دیگری است، چیزی معادل و همارز با آنچه صرف تولید کتاب شده است. بهعبارت دیگر، پولی که برای خرید کتاب صرف میشود، شکل چیز دیگری است که آن چیز ارزش مبادله کتاب است. پس، کتاب بهعنوان کالا علاوهبر ارزش استفاده، ارزش مبادله هم دارد، اما خودِ ارزش مبادله کتاب ما را به چیز دیگری میرساند و آن ارزش است، یعنی مقدار کاری که صرف تولید کتاب شده است. از عرصه تولید کتاب وارد عرصه فروش آن شدیم تا به پول
برسیم؛ پرده پول را کنار زدیم تا به ارزش مبادله برسیم؛ پرده ارزش مبادله را کنار زدیم تا به ارزش برسیم؛ و سرانجام، پرده ارزش را کنار زدیم تا در پس همه اینها به کار انسان برسیم، اما مقوله کار نیز خود به ایدئولوژیزدایی نیاز دارد. کارِ کیفیتا متمایزی که صرف تولید کتاب، بهعنوان محصول مورد استفاده انسان میشود، یک چیز است و کارِ کمیتا معادلسازی که صرف تولید کتاب، بهعنوان ارزش میشود، چیزی دیگر. بنابراین، کار نیز همچون کالا خصلتی دوگانه دارد: از یکسو کار مشخصِ تولید کتاب است که فعالیتی کیفی است و بهلحاظ کمّی قابلِ اندازهگیری نیست و از سوی دیگر، کار مجرد، کمّی و کیفیتزداییشدهای است مثل همه کارهای دیگر که با زمان اندازهگیری میشود. تا اینجا را داشته باشید، به آن برمیگردم.
تصور ناشر، کارگران نشر و بهطورکلی درک رایج در جامعه این است که ناشر بابت مواد اولیه تولید کتاب هزینه میکند و به کارگران شاغل در تولید آن پول میپردازد و حال پس از این پرداختها، نوبت دریافت اوست و این دریافت هم قاعدتا باید مبلغی باشد بیش از کل مبلغی که او هزینه کرده است. یعنی او علاوهبر سرمایه بهکارگرفتهشدهاش باید سود هم ببرد. به قول معروف: پول، پول میآورد. بنابراین، درک رایج در جامعه، سود را حق طبیعی و مسلم ناشر و لازمه تداوم تولید در چهارچوب شرایط موجود میداند. حقیقتی در این درک رایج وجود دارد و آن این است که ادامه کارِ کارگر نشر در گرو سودبری ناشر است و اگر ناشر سود نبرد مؤسسهاش تعطیل و کارگر نشر هم کارش را از دست میدهد، اما درک رایج، حقیقت مهمتری را در پردهای -باز هم از رمزوراز- میپوشاند. این حقیقت کدام است؟
چنانکه گفتم، کار ازجمله کارِ گارگرانِ عرصه کتاب، در کنار مشخص و کیفیبودن، مجرد، کمّی و قابلِ اندازهگیری است. چرا چنین است؟ برای آنکه تحقق آن مستلزم وجود رابطه خریدوفروش بین کارگر و کارفرماست، و نفس این رابطه وجود ملاک و میزانی بهنام زمان را برای سنجش کمّیِ کار الزامآور میکند. اما چه چیزی است که در این رابطه خریدوفروش میشود؟ بیگمان، آنچه که خریدوفروش میشود، خودِ کار نیست، زیرا کار فعالیتی است که قرار است پس از بستن قرارداد خریدوفروش انجام شود و این قرارداد برای تحقق آن بسته میشود. پس، چیز دیگری باید خریدوفروش شود تا کار بتواند بهمثابه پیامد آن، متحقق شود. چیزی که خریدوفروش میشود نه کار، بلکه نیروی کار است. بهعبارت دیگر، توان جسمی و فکری کارگر است که خریدوفروش میشود. این همان حقیقتی است که تصور رایج در جامعه روی آن پرده میکشد. تصور رایج این است که کارفرما کارِ کارگر را میخرد و به او مزد یا حقوق میدهد. براساساین تصور، مزد کارگر معادل کاری است که او برای کارفرما انجام میدهد و مبادله مزد و کارِ کارگر، مبادله ارزشهای برابر است، درست مثل مبادله یک شیشه شیر با دو هزار تومان پول.
چرا ایدئولوژی حاکم بر جامعه سرمایهداری خریدوفروش نیروی کار را بهشکل خریدوفروش کار نشان میدهد؟ برای آنکه منافع طبقه سرمایهدار ایجاب میکند که جامعه، او را بهعنوان یک طبقه استثمارگر نشناسد. خریدوفروش نیروی کار بدین معناست که موضوع این معامله یک کالای زنده است، و مصرف یک کالای زنده، یعنی مصرف توان جسمی و فکری انسان، برخلاف مصرف تمام کالاهای دیگر، ارزشی بیش از آنچه صرف آن شده است، تولید میکند. پردهپوشی تصور رایج در جامعه برای کتمان این حقیقت است که سرمایهدار با خرید نیروی کارِ کارگر، ارزشی اضافه بر آنچه کارگر صرف بازسازی این نیرو کرده است، از این نیرو بیرون میکشد، حقیقتی که نشان میدهد منشأ سود سرمایهدار همین ارزش اضافی است و نه شمّ اقتصادی یا زرنگی یا توان مدیریت سرمایهدار و مسائلی ازایندست.
اما این واقعیت اقتصادی چه ربطی به کاهش تیراژ کتاب دارد؟ هنگامی که اُسواساس و رکن رکین اقتصاد جامعه، نه تولید برای رفع نیازهای انسان، بلکه رابطه خریدوفروش نیروی کار برای کسب هرچهبیشتر ارزش اضافی باشد و این رابطه، یعنی سرمایه، همچون اختاپوس تمام عرصههای اقتصادی را در سیطره خود داشته باشد، حرکت آن از تعمیق کتابخوانی از طریق افزایش تیراژ کتاب، به تنوع سطحی و بیعمقی از عنوانهای کتاب، از عرصه تولید کتاب به عرصه تولید کالاهای زیانبار، اما سودآور، از عرصه تولید بهطورکلی به عرصه توزیع و دلالی و فروش کالاهای بُنجل، از عرصه دلالی به عرصههای گندیدهتر و ضدانسانیتر از آن، بهراحتی و آسانی صورت میگیرد. آنچه برای این رابطه مهم است فقطوفقط بیرونکشیدن ارزشِ اضافی هرچهبیشتر از جسموجان انسان کارگر برای انباشت هرچهبیشتر است. عرصه تولید کتاب در ایران، هم به دلایل اقتصادی و هم به علل فرهنگی، عرصهای است که در آن نرخ ارزشِ اضافی بهمراتب پایینتر از نرخ ارزشِ اضافی در عرصههای اقتصادی دیگر است و سرمایه بهراحتی از آنجا به جاهای دیگر نقلِ مکان میکند. از یاد نبردهایم که چندسال پیش، که کاغذ دو نرخ داشت،
تولید کتاب به چنان وضعیت فلاکتباری افتاد که برخی ناشران بهجای آنکه سهمیه کاغذ خود را صرف تولید کتاب کنند، آن را در بازار آزاد میفروختند، زیرا سود فروش کاغذ از سود تولید کتاب بیشتر بود. مهاجرت سرمایه از یک عرصه اقتصادی به عرصه دیگر برای کسب ارزشِ اضافیِ بیشتر، قانون بیچونوچرای تمام جوامع سرمایهداری است. اما سرمایهداری ایران را حدیثی دیگر است؛ این قانون در ایران بسی افسارگسیختهتر، بسیار بیپرواتر و بهمراتب شدیدتر از بسیاری جاهای دیگر عمل میکند و همین افسارگسیختگی، بیپروایی و شدتِ اصلاحناپذیر مهاجرت سرمایه از یکجا به جای دیگر است که تیراژ کتاب را در سالهای اخیر از 3000 به 500 رسانده است. آنچه بهعنوان قانون عرضه و تقاضا خود را به ما مینمایاند، فقط شکل و ظاهر این سرمایه ویرانگر و تمدنستیز است.
پیش از کوشش برای یافتن پاسخ این پرسش، توضیح دو نکته را لازم میدانم. نخست آنکه، موضوع این بحث کتابهای معمولی، غیردرسی، غیردولتی و غیرتزئینی است. بنابراین، کتابهای با تیراژ بالاتر از 3000 -که یا جنبه درسی دارند یا برای اهداف تبلیغاتی و با هزینههای گزاف دولتی یا مؤسسات خصوصیِ غیرانتشاراتی منتشر میشوند- و کتابهای گرانبها با تیراژ کمتر از 500، که بیشتر جنبه تزئینی دارند، از شمول این بحث خارجاند. دو دیگر آنکه، این بحث عواملی چون جمعیت کتابخوان، میزان سانسور کتاب و نظایر اینها را در جریان این کاهش تیراژ کتاب ثابت فرض میکند.
در بحث کاهش تیراژ کتاب پیش از هرچیز باید این واقعیت را در نظر گرفت که کاهش تیراژ کتاب همزادی به نام افزایش قیمت کتاب داشته است، البته این بدان معنا نیست که افزایش قیمت هر کالایی به کاهش تیراژ تولید آن کالا میانجامد، مثلا قیمت نان افزایش یافته بیآنکه میزان تولید آن کاهش یافته باشد؛ سهل است، تولید نان به علت افزایش جمعیت حتی افزایش هم داشته است. بنابراین، بسته به نوع کالا، افزایش قیمت کالا ممکن است باعث کاهش تولید آن کالا بشود یا نشود. کتاب کالایی است که، چنانکه میبینیم، افزایش قیمتش باعث کاهش تیراژ تولیدش شده است. بیتردید، مسائل سیاسی و بهطور مشخص سانسور نیز در این کاهش تیراژ دخیل است. نان، سانسورشدنی نیست، اما کتاب، سانسورشدنی است. بنابراین، بیگمان کاهش تیراژ کتاب معلول سانسور نیز هست، اما سانسور علت اصلی و تعیینکننده کاهش تیراژ کتاب نیست. علت اصلیِ کاهش تیراژ کتاب، اقتصادی است.
پس، در نگاه نخست، افزایش قیمت کتاب است که به کاهش تیراژ آن انجامیده است، اما چرا افزایش قیمت کتاب باعث کاهش تیراژ آن شده است؟ به این دلیل روشن که عمده خریداران کتاب درآمدشان کاهش یافته و نمیتوانند مثل سابق بخشی از درآمد خود را به خرید کتاب اختصاص دهند: کاهش تقاضا برای کتاب، عرضه آن را کاهش میدهد. ناشر کتاب را تولید میکند، آن را به توزیعکننده میفروشد (اگر خودش توزیعکننده نباشد)، توزیعکننده آن را به کتابفروش و او نیز آن را به خریدار کتاب میفروشد. حال اگر خریدار پولاش آنقدر نباشد که بتواند در کنار نیازهای اساسیاش کتاب نیز بخرد، طبعا فروش کتاب پایین میآید و نتیجه این کاهش فروش نیز، کاهش تولید کتاب است. ظاهرا در همین گام نخست پاسخ پرسش فوق را یافتیم: علت کاهش تیراژ کتاب از 3000 به 500، قانون عرضه و تقاضاست. اگر کسی بپرسد: چرا کاهش تقاضا برای کتاب، عرضه آن را کاهش میدهد؟ بیدرنگ جواب خواهیم داد: کتاب برای فروش در بازار تولید میشود؛ وقتی آن را نخرند یا کمتر بخرند، تولیدش پایین میآید. بسیار خوب؛ پس کتاب برای فروش تولید می شود. عجب کشف مهمی؟! مگر در دنیا چیزی وجود دارد که برای فروش تولید نشود؟ «از
کرامات او این است / شیره را خورد و گفت شیرین است»!! اما آیا بهراستی چنین است؟ آیا واقعا مسئله «تولید کتاب برای فروش»، یعنی کالابودنِ کتاب، بهوضوح شیرینیِ شیره است؟ فکر نمیکنم چنین باشد. وضوح شیرینیِ شیره از ماهیت طبیعیِ آن ناشی میشود، حال آنکه «تولید کتاب برای فروش» امری طبیعی نیست؛ اجتماعی است، و همین اجتماعیبودن آن را از رمزورازی آکنده میسازد که از منافع طبقه اقتصادیِ حاکم بر جامعه سرچشمه میگیرد. پس، بیایید پردههای این رمزوراز را از روی مقوله «تولید برای فروش»، یا «قانون عرضه و تقاضا»، کنار بزنیم.
کتاب مثل هر محصول دیگری که انسان تولید میکند، ارزش استفاده دارد. استفادهاش در خواندن آن است. تا اینجا، مسئله کاملا روشن است و هیچ رمزورازی در آن وجود ندارد. اما برای تولید کتاب، ناشر باید از یکسو ابزار تولید و مواد اولیه آن را داشته باشد و از سوی دیگر این مواد و ابزار را در اختیار کارگران عرصه کتاب بگذارد تا آنها آن را به کتاب تبدیل کنند و برای فروش به بازار ارائه دهند. بهاینترتیب، کتاب با سرمایه ناشر و کارِ کارگر تولید و وارد بازار میشود. پس از فروش کتاب در بازار است که سرمایه و سود تولید کتاب به ناشر بازمیگردد. اما چنانکه گفتم، برخورداری انسان از ارزش استفاده کتاب در گرو داشتنِ پول است. پول خود نماینده چیز دیگری است، چیزی معادل و همارز با آنچه صرف تولید کتاب شده است. بهعبارت دیگر، پولی که برای خرید کتاب صرف میشود، شکل چیز دیگری است که آن چیز ارزش مبادله کتاب است. پس، کتاب بهعنوان کالا علاوهبر ارزش استفاده، ارزش مبادله هم دارد، اما خودِ ارزش مبادله کتاب ما را به چیز دیگری میرساند و آن ارزش است، یعنی مقدار کاری که صرف تولید کتاب شده است. از عرصه تولید کتاب وارد عرصه فروش آن شدیم تا به پول
برسیم؛ پرده پول را کنار زدیم تا به ارزش مبادله برسیم؛ پرده ارزش مبادله را کنار زدیم تا به ارزش برسیم؛ و سرانجام، پرده ارزش را کنار زدیم تا در پس همه اینها به کار انسان برسیم، اما مقوله کار نیز خود به ایدئولوژیزدایی نیاز دارد. کارِ کیفیتا متمایزی که صرف تولید کتاب، بهعنوان محصول مورد استفاده انسان میشود، یک چیز است و کارِ کمیتا معادلسازی که صرف تولید کتاب، بهعنوان ارزش میشود، چیزی دیگر. بنابراین، کار نیز همچون کالا خصلتی دوگانه دارد: از یکسو کار مشخصِ تولید کتاب است که فعالیتی کیفی است و بهلحاظ کمّی قابلِ اندازهگیری نیست و از سوی دیگر، کار مجرد، کمّی و کیفیتزداییشدهای است مثل همه کارهای دیگر که با زمان اندازهگیری میشود. تا اینجا را داشته باشید، به آن برمیگردم.
تصور ناشر، کارگران نشر و بهطورکلی درک رایج در جامعه این است که ناشر بابت مواد اولیه تولید کتاب هزینه میکند و به کارگران شاغل در تولید آن پول میپردازد و حال پس از این پرداختها، نوبت دریافت اوست و این دریافت هم قاعدتا باید مبلغی باشد بیش از کل مبلغی که او هزینه کرده است. یعنی او علاوهبر سرمایه بهکارگرفتهشدهاش باید سود هم ببرد. به قول معروف: پول، پول میآورد. بنابراین، درک رایج در جامعه، سود را حق طبیعی و مسلم ناشر و لازمه تداوم تولید در چهارچوب شرایط موجود میداند. حقیقتی در این درک رایج وجود دارد و آن این است که ادامه کارِ کارگر نشر در گرو سودبری ناشر است و اگر ناشر سود نبرد مؤسسهاش تعطیل و کارگر نشر هم کارش را از دست میدهد، اما درک رایج، حقیقت مهمتری را در پردهای -باز هم از رمزوراز- میپوشاند. این حقیقت کدام است؟
چنانکه گفتم، کار ازجمله کارِ گارگرانِ عرصه کتاب، در کنار مشخص و کیفیبودن، مجرد، کمّی و قابلِ اندازهگیری است. چرا چنین است؟ برای آنکه تحقق آن مستلزم وجود رابطه خریدوفروش بین کارگر و کارفرماست، و نفس این رابطه وجود ملاک و میزانی بهنام زمان را برای سنجش کمّیِ کار الزامآور میکند. اما چه چیزی است که در این رابطه خریدوفروش میشود؟ بیگمان، آنچه که خریدوفروش میشود، خودِ کار نیست، زیرا کار فعالیتی است که قرار است پس از بستن قرارداد خریدوفروش انجام شود و این قرارداد برای تحقق آن بسته میشود. پس، چیز دیگری باید خریدوفروش شود تا کار بتواند بهمثابه پیامد آن، متحقق شود. چیزی که خریدوفروش میشود نه کار، بلکه نیروی کار است. بهعبارت دیگر، توان جسمی و فکری کارگر است که خریدوفروش میشود. این همان حقیقتی است که تصور رایج در جامعه روی آن پرده میکشد. تصور رایج این است که کارفرما کارِ کارگر را میخرد و به او مزد یا حقوق میدهد. براساساین تصور، مزد کارگر معادل کاری است که او برای کارفرما انجام میدهد و مبادله مزد و کارِ کارگر، مبادله ارزشهای برابر است، درست مثل مبادله یک شیشه شیر با دو هزار تومان پول.
چرا ایدئولوژی حاکم بر جامعه سرمایهداری خریدوفروش نیروی کار را بهشکل خریدوفروش کار نشان میدهد؟ برای آنکه منافع طبقه سرمایهدار ایجاب میکند که جامعه، او را بهعنوان یک طبقه استثمارگر نشناسد. خریدوفروش نیروی کار بدین معناست که موضوع این معامله یک کالای زنده است، و مصرف یک کالای زنده، یعنی مصرف توان جسمی و فکری انسان، برخلاف مصرف تمام کالاهای دیگر، ارزشی بیش از آنچه صرف آن شده است، تولید میکند. پردهپوشی تصور رایج در جامعه برای کتمان این حقیقت است که سرمایهدار با خرید نیروی کارِ کارگر، ارزشی اضافه بر آنچه کارگر صرف بازسازی این نیرو کرده است، از این نیرو بیرون میکشد، حقیقتی که نشان میدهد منشأ سود سرمایهدار همین ارزش اضافی است و نه شمّ اقتصادی یا زرنگی یا توان مدیریت سرمایهدار و مسائلی ازایندست.
اما این واقعیت اقتصادی چه ربطی به کاهش تیراژ کتاب دارد؟ هنگامی که اُسواساس و رکن رکین اقتصاد جامعه، نه تولید برای رفع نیازهای انسان، بلکه رابطه خریدوفروش نیروی کار برای کسب هرچهبیشتر ارزش اضافی باشد و این رابطه، یعنی سرمایه، همچون اختاپوس تمام عرصههای اقتصادی را در سیطره خود داشته باشد، حرکت آن از تعمیق کتابخوانی از طریق افزایش تیراژ کتاب، به تنوع سطحی و بیعمقی از عنوانهای کتاب، از عرصه تولید کتاب به عرصه تولید کالاهای زیانبار، اما سودآور، از عرصه تولید بهطورکلی به عرصه توزیع و دلالی و فروش کالاهای بُنجل، از عرصه دلالی به عرصههای گندیدهتر و ضدانسانیتر از آن، بهراحتی و آسانی صورت میگیرد. آنچه برای این رابطه مهم است فقطوفقط بیرونکشیدن ارزشِ اضافی هرچهبیشتر از جسموجان انسان کارگر برای انباشت هرچهبیشتر است. عرصه تولید کتاب در ایران، هم به دلایل اقتصادی و هم به علل فرهنگی، عرصهای است که در آن نرخ ارزشِ اضافی بهمراتب پایینتر از نرخ ارزشِ اضافی در عرصههای اقتصادی دیگر است و سرمایه بهراحتی از آنجا به جاهای دیگر نقلِ مکان میکند. از یاد نبردهایم که چندسال پیش، که کاغذ دو نرخ داشت،
تولید کتاب به چنان وضعیت فلاکتباری افتاد که برخی ناشران بهجای آنکه سهمیه کاغذ خود را صرف تولید کتاب کنند، آن را در بازار آزاد میفروختند، زیرا سود فروش کاغذ از سود تولید کتاب بیشتر بود. مهاجرت سرمایه از یک عرصه اقتصادی به عرصه دیگر برای کسب ارزشِ اضافیِ بیشتر، قانون بیچونوچرای تمام جوامع سرمایهداری است. اما سرمایهداری ایران را حدیثی دیگر است؛ این قانون در ایران بسی افسارگسیختهتر، بسیار بیپرواتر و بهمراتب شدیدتر از بسیاری جاهای دیگر عمل میکند و همین افسارگسیختگی، بیپروایی و شدتِ اصلاحناپذیر مهاجرت سرمایه از یکجا به جای دیگر است که تیراژ کتاب را در سالهای اخیر از 3000 به 500 رسانده است. آنچه بهعنوان قانون عرضه و تقاضا خود را به ما مینمایاند، فقط شکل و ظاهر این سرمایه ویرانگر و تمدنستیز است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.