|

ایده‌هایی درباره نشر نرم

همه می‌آیند

شیما بهره‌مند

ساعت سه‌و‌سی‌و‌دو دقیقه بعد از نیم‌روز پانزده جولای 1972، به‌تعبیری پایان نمادین معماری مدرن است. زمانی‌که ناحیه مسکونی پورت‌ایگو که افراد کم‌درآمد در آن اسکان داشتند با دینامیت تخریب شد؛ ناحیه‌ای که هنوز مصداقِ «شهر: ماشینی برای زندگی مدرن» بود. حالا دیگر ماشینِ لوکوربوزیه، جای خود را به «موزه‌هایی برای زیستن» داده است. و هرچه پیش رفت به گفته هاروی «برای جذاب‌ساختنِ بیشتر شهر به‌سان مراکز فرهنگی و مصرف دست به نوآوری‌ و سرمایه‌گذاری زدند». و این نوآوری‌ها به‌سرعت در جاهای دیگر کپی‌برداری شد. ساختِ انواع‌و‌اقسام «مراکز همایش و پردیس‌های مصرفی و مجتمع‌های چندمنظوره» اینجا، در همین فرایند منعطف‌شدن شهر معنا می‌شود. جایی در تلاقی مفهوم «شهر نرم» با مفهومِ سیّال و درحال‌شَوندِ «فرهنگ»، پدیده دیگری نیز بروز می‌کند که شاید بتوان آن را «نشر نرم» نام‌گذاری کرد. هم‌زمان که شهر با سیاست‌های تازه‌ای دگرگون می‌شد، فرهنگ (اینجا نشر و کتاب) نیز زیرپوستی انعطاف یا «انباشت منعطف» را تجربه می‌کرد. و همان‌طور که نمایش شهری به ابزار جامعه‌ای درگیر با تعارض بدل شد، نمایش عرصه فرهنگ را نیز تسخیر کرد. تا جایی که نمایش به‌تعبیر گی‌دوبور «زمینه مشترک خیره‌گی فریبنده و آگاهی کاذب» شد. جشنواره‌ها و نمایشگاه‌ها، در چنین وضعیتی است که کارکردی نمایشی پیدا می‌کنند و «مکان‌هایی برای مناسک بت‌کالا» می‌شوند. در قلمرو نمایش است که انباشت منعطف به‌طرزی ناتمام باب می‌شود. راسته انقلاب باید ویران شود، یکه‌بودن‌اش را از دست بدهد تا شهرکتاب‌ها رونق بگیرند. این است که در دوران هشت‌ساله دولتِ مهرورزی، پروژه انهدام فضاها با داعیه نوسازی، به تخته‌شدنِ درِ قریب‌به دویست کتاب‌فروشی منجر شد. و جای آن را کالا-کتاب‌فروشی‌هایی گرفت که بس بزرگ بود، اما جای کتاب‌خوان‌های سودایی یا همان کِرم‌کتاب‌ها نبود. حالا به‌جای صدها کتاب‌فروشی در سطح شهر، و مرکزیت و مرجعیتِ راسته انقلاب، ده‌ها کتاب‌فروشی داریم با چیزهای اضافه. به‌موازات «نوسازی ویرانگرِ» ‌مکان‌های فرهنگی، نشرها هم به‌نرمی نرم شدند. دیگر بحثی از «صنعت نشر» در میان نبود. بحثی که از دوران اصلاحات هم‌زمان با تغییر فضای سیاسی مطرح شده بود و حالا می‌رفت تا در مفهوم تازه «بازار نشر» صورت دیگری پیدا کند. قرار بود نشر ما با پیشوندِ صنعت، حرفه‌ای شود. و نویسنده حرفه‌ای شود و به‌تبع آن مخاطب هم. اما تخصصی‌شدنی که در کار نیست هیچ، نشرها امروز به موزه‌هایی از برگه‌های کاغذ و عطف و جلدی بدل شده‌اند،‌ از هر سازی صدایی. کوک، ناکوک، هم‌ساز، ناهم‌ساز. به‌قول بکت انگار «هیچی، دارد اتفاق می‌افتد».
نشر ما می‌رفت تا چاپ و نشر کتاب در حوزه‌های تخصصی را دستور کار خود قرار دهد، گرچه پیش‌تر هم به‌طور سنتی و تاحدی ناخوداگاه، هر نشر در ژانر و حوزه‌ای، شهرت و حتی مرجعیت داشت. که این البته بیشتر به همگرایی بی‌تکرار نویسندگان و مترجمانِ پیش از اواخر سال‌های هفتاد، و هشتاد برمی‌گشت؛ دورانی که هنوز «نوشتن» امری بدیهی و ممکن، تلقی نمی‌شد و نشرها هم هر کدام برای پاگرفتن و سرپاایستادن‌شان به نویسنده یا مترجمی وابسته بودند. احمد شاملو، هوشنگ گلشیری، ابوالحسن نجفی، رضا براهنی، داریوش شایگان،‌کامران فانی تنها نامِ برخی از نویسنده/روشنفکرانی است که خط‌و‌نشانی از خود بر آثارِ نشری می‌گذاشتند، یا دست‌کم مخاطب حضور یا تأثیر آنها را در انتخاب کتاب‌های نشری پذیرفته بود؛ نقشی که بعدها در عنوان «کارشناس کتاب» جعل شد،‌کسانی که بدون هیچ‌گونه مرجعیتی، خط‌ننوشته سرنوشت کتاب‌ها را رقم زدند و ازقضا اکثریت‌به‌اتفاقِ آنها هم جوان بودند. آخر، نوسازی با جوان‌گرایی هم بی‌نسبت نبود. سرآخر اینکه ادعای تخصصی‌شدن نشر دیری نپایید که به بازار نشر رسید و در همدستی با مفهوم نوظهورِ نشر نرم، تعداد ناشران و نویسندگان را چندبرابر و در‌ ازای آن‌ تعداد مخاطبان را کم‌و‌کمتر کرد. این معادله نابرابر به انتشار انبوه کتاب‌های بی‌سر‌و‌شکل -کتاب نرم- دامن زد. دیگر ناشران نمی‌خواستند مخاطب تازه ایجاد کنند، و همچون رؤیابین‌ها به امتداد خود با مخاطبانِ موجود فکر کردند. غافل از اینکه مرجعیتِ اجتماعی که از دست رفت، نسلِ ‌تکین نویسندگان و مترجمان ما که فرسوده و ‌فرتوت و خانه‌نشین شدند یا از جمع ما رفتند، مخاطب‌سازی که هیچ، دیگر حفظ مخاطب هم ممکن نیست.
در چنین وضعیتی بود که تیراژ کتاب بی‌سر‌و‌صدا نصف شد و به برکتِ دستگاه‌های نورسیده چاپ دیجیتال به پانصدنسخه رسید. این شد که «دست نامرئی بازار» به یاری ناشران شتافت و با رشد کمّی و سقوط کیفی‌ کتاب‌ها، چنین وضعیتی را رقم زد. ناشر دیگر ماشینی برای انتشار کتاب نبود، که به موزه‌هایی برای کتاب‌سازی بدل شده بود. تا اینجای کار همه‌چیز نشان از رونق کسب‌و‌کار و لابد به‌تبع آن رونق اوضاع کتاب داشت، اما در لایه‌های زیرین اتفاق دیگری رقم می‌خورد. نشر دیگر نسبت چندانی با «ادبیات»، «فلسفه» و «هنر» نداشت لاجرم تأثیری هم در وضعیت و جریان‌های ادبی و هنری نمی‌گذاشت. این اتفاق البته سویه‌های دیگری هم داشت. حراج‌ها و بازارهای واسطه‌گری نقاشی، از مظاهر دیگر فرایند نرم‌سازی بود. غالبِ نشرها هم حالا کالایی با عنوان کتاب منتشر می‌کنند، و برای بازاریابی آن‌ هم جلساتِ نمایشی نقدوبررسی و رونمایی و اخیرا هم جشن امضا برگزار می‌کنند، و این‌همه البته ربط چندانی به اثر یا مخاطب آن ندارد و همه‌چیز بر مدار بازار می‌چرخد. نفس هیچ‌کدام این کارها ایرادی ندارد و چه‌بسا در شرایطی متفاوت به جذابیت تألیف و نشر هم بیفزاید، اما در شرایط موجود بیشتر این مناسک، در حکم مکانیسم جبرانی است. و قرار است با چنین تمهیداتی جای خالی چیزی با چیزی دیگر پر شود. ‌ اغلب ناشران که سرمایه‌گذار چرخه اقتصادی نشر هستند، چاره‌ای جز این ندیدند که به منطق بازار تن بدهند. از تیراژ کاستند تا به تعداد عناوین بیفزایند و چنین شد که چرخه اقتصادی زودبازدهی برای نشر رقم خورد، اما اشکال اینجاست که برخی نویسندگان و مترجمان به این منطق تن بدهند و آثاری با سفارش نشر (=بازار) و نه انتخاب خود یا برحسب ضرورتی بنویسند یا ترجمه کنند. و این رویکرد بیش از همه در انبوه ترجمه‌های ‌مکرری که با ادعای نوسازی انجام می‌شود و کاری بیش از ترجمه قبلی از پیش نمی‌برد، بروز می‌کند. هم‌زمان با دوتایی متناقضِ صنعت‌/بازار نشر، دوتایی دیگری سر برکرد: نشر/تکثیر. صنعت نشر جای خود را به بازار نشر داد، واژه تکثیر هم با نشر یکی شد. ناشران دیگر نه به نشرِ‌کتاب -تفکر- در جامعه، که به تکثیر متن‌هایی در چندین نسخه می‌پردازند. بنابراین مسئله تولید انبوه که شاخصه صنعت است، دیگر محلی از اعراب ندارد. و ضدنشری در دل نشر شکل گرفته است بر مبنای سود بیشتر. و رؤیای صنعتی‌شدن نشر می‌رود تا برای همیشه فراموش شود.
برای آنکه یک شیوه تفکر به‌شیوه‌ای غالب تبدیل شود، باید ساختاری ادراکی در آن شکل بگیرد که برای ارزش‌ها و خواست‌های ما‌ و نیز برای امکانات موجود در این جهان اجتماعی گیرایی داشته باشد. و بعد این ساختار ادراکی به‌قدری در ذهنیت مشترک ما جاگیر شود که امری مسلم و غیرقابل تردید به نظر برسد. آزادی فردی یکی از این اصول بنیادین است. و به‌تعبیر دیوید هاروی مفاهیمِ آزادی و منزلت فردی به اندازه کافی گیرا هستند. آزادسازی نیروهای مستعدِ نوشتن، فرایندی بود که نشر نرم با اتکا بر همین مفاهیم ایجاد کرد. انبوه نویسندگانی که قرار بود در پروژه آزادی انتخاب فردی بنویسند، هژمونی نام‌ها را از بین بردند و از نشرها برند ساختند. برندهایی که نه سودای نوآوری و جریان‌سازی دارند و نه توان و مقبولیتی برای آن. قرار بود نشرها میانجی عمل نوشتن و خواندن باشند و نوشته‌ها را خواندنی کنند نه نوشتنی، اما کارگاه‌های سِری‌دوزی داستان یا داستان‌سازی با مشارکت برخی نشرها بیش از خواندنی‌کردن به نوشته‌سازی پرداختند. «نویسنده»، غایبِ صحنه نمایش نشر است. و دستِ‌برقضا با تمام تنوعی که در بازار هست، سلیقه‌ متفاوتی برمبنای انگاره‌ها و تصورات متفاوت از سوی نویسنده و کارشناس نشر و ناشر در میان نیست. جنس نشر باید جور باشد، مُد چیزی را می‌طلبد مثلا داستان‌کوتاه یا رمان. این‌چنین بود که مسئله آزادی انتخاب و تکثرگرایی و سلیقه هم منتفی شد. امروز می‌توان از کسانی که خیل مشتاقان نوشتن را نشانه آزادی و سلیقه‌ورزی بیشتر و شکوفایی ادبیات می‌دانستند، پرسید کدام آزادی را مدِنظر داشتند؟ همان‌طور که متیو آرنولد، منتقد فرهنگی گفته بود «آزادی اسب بسیار خوبی است برای راندن، اما برای راندن به جایی». جامعه ادبی ما، اما این اسب آزادی را که با منطق بازار به آنها غنیمت رسیده است، به کدام مقصد و مأوا می‌رسانند. این همان «دنیای دیگر آزادی» یا روی دیگر سکه آن است. پرسش مهم‌تر اینکه آیا بازار می‌تواند سلیقه بسازد؟ نشر نرم به کسانی حقوق و آزادی می‌دهد که درآمد و فراغت بیشتری برای شرکت در نمایش‌ها دارند و به قول هاروی «شندرغازی هم برای بقیه ما باقی می‌گذارد. پس چگونه است که بقیه ما به این سادگی به این وضعیت تن در داده‌ایم؟»
ساعتی که در نمایشگاه کتاب امسال بگردیم رکودِ تورمی آن را شاهد خواهیم بود. آن‌همه دم‌زدن از «فرهنگِ کتاب‌خوانی» و انفجار آثار ادبی، جز چاپ کتاب‌های قفسه‌ای و سِری نشسته روی پیشخوان‌ها با همه‌جور کیفیتی، حاصلی نداشت. دست‌کم در حوزه ادبیات بیشتر کتاب‌های قابلِ‌‌تأمل تجدیدِچاپ‌اند و در حوزه تألیف هم چنان زیاد، که پیداکردنِ یکی، دو کار خوبِ امسال برای مخاطب به دشواری ممکن می‌شود. شاید حالا دیگر وقت آن رسیده باشد که ادبیات را، نشر را، از ساحت فرهنگ بیرون بکشیم و به سیاستِ کتاب‌خوانی پناه ببریم. و نقش اصیل کتاب (=ادبیات) را بپذیریم، همان نقشی که کتاب در رمان ِدُن‌کیشوت داشت یا در مادام بواری یا خانه‌ای برای آقای بیسواس. و حتی در داستان‌های ما. پرسش این است که «مطرودها» و «حاشیه‌نشین‌ها»، موجوداتی از قبیل «خنزرپنزری»ها و «بچه مردم»‌ها چطور سر از ادبیات در می‌آوردند؟ امروز نظام منزلتی بر نشر ما سایه انداخته است و مسئله‌اش هم این است که چه‌کسی چه چیز بخواند و کتاب‌ها به چه دردی می‌خورند، و این درست معکوسِ آن چیزی است که ادبیات از بدو پیدایش اعلام کرده است. ادبیات نه‌تنها روایتِ نابجایی‌هاست که مخاطب‌های نابجا نیز دارد. قرار نیست آدم‌ها در هر منزلتی که هستند به‌طرزی کارکردگرایانه کتاب‌هایی بخوانند تا زندگی را فایده‌مند جلوه بدهند، اتفاقا کتاب‌ها بنا است منزلت اجتماعی آدم‌ها را تغییر بدهند، ما را تغییر بدهد. از این منظر است که کتاب‌ها پدیده‌ای مسئله‌ساز می‌شوند.
وضعیت امروز ما بی‌تردید نیازمند نوعی رودررویی است؛ رودررویی یا مواجهه نابجا و نامربوط با کتاب. مواجهه‌ای دور از فضای فرهنگی بابِِ روز و روزمره. درست همان‌طور که جویس در «شب‌زنده‌داری فینگان‌ها»، بدیل لئوپولد بلوم، شخصیت رمان «اولیس» را خلق کرد. اگر بلوم مرد هر روزه است، اچ.‌سی.‌ای -شخصیت شب‌زنده‌داری فینگان‌ها- مرد شب است. به‌زعم اندی مرفیلد آنچه در این رمان غلبه دارد مسئله رودررویی یا به‌تعبیر جویس «برخورد-گریز» است. نوعی رودررویی که همه‌چیز را برهم می‌زند تا واقعیتِ دیگری را شکل دهد. شب، پوسته خاموش شهر است و همواره رگه‌ای از نابهنگامی در خود دارد، هم ازاین‌روست شاید تعبیری که جویس برای فصلِ مرکزی رمانش انتخاب کرده است: «همه می‌آیند».

ساعت سه‌و‌سی‌و‌دو دقیقه بعد از نیم‌روز پانزده جولای 1972، به‌تعبیری پایان نمادین معماری مدرن است. زمانی‌که ناحیه مسکونی پورت‌ایگو که افراد کم‌درآمد در آن اسکان داشتند با دینامیت تخریب شد؛ ناحیه‌ای که هنوز مصداقِ «شهر: ماشینی برای زندگی مدرن» بود. حالا دیگر ماشینِ لوکوربوزیه، جای خود را به «موزه‌هایی برای زیستن» داده است. و هرچه پیش رفت به گفته هاروی «برای جذاب‌ساختنِ بیشتر شهر به‌سان مراکز فرهنگی و مصرف دست به نوآوری‌ و سرمایه‌گذاری زدند». و این نوآوری‌ها به‌سرعت در جاهای دیگر کپی‌برداری شد. ساختِ انواع‌و‌اقسام «مراکز همایش و پردیس‌های مصرفی و مجتمع‌های چندمنظوره» اینجا، در همین فرایند منعطف‌شدن شهر معنا می‌شود. جایی در تلاقی مفهوم «شهر نرم» با مفهومِ سیّال و درحال‌شَوندِ «فرهنگ»، پدیده دیگری نیز بروز می‌کند که شاید بتوان آن را «نشر نرم» نام‌گذاری کرد. هم‌زمان که شهر با سیاست‌های تازه‌ای دگرگون می‌شد، فرهنگ (اینجا نشر و کتاب) نیز زیرپوستی انعطاف یا «انباشت منعطف» را تجربه می‌کرد. و همان‌طور که نمایش شهری به ابزار جامعه‌ای درگیر با تعارض بدل شد، نمایش عرصه فرهنگ را نیز تسخیر کرد. تا جایی که نمایش به‌تعبیر گی‌دوبور «زمینه مشترک خیره‌گی فریبنده و آگاهی کاذب» شد. جشنواره‌ها و نمایشگاه‌ها، در چنین وضعیتی است که کارکردی نمایشی پیدا می‌کنند و «مکان‌هایی برای مناسک بت‌کالا» می‌شوند. در قلمرو نمایش است که انباشت منعطف به‌طرزی ناتمام باب می‌شود. راسته انقلاب باید ویران شود، یکه‌بودن‌اش را از دست بدهد تا شهرکتاب‌ها رونق بگیرند. این است که در دوران هشت‌ساله دولتِ مهرورزی، پروژه انهدام فضاها با داعیه نوسازی، به تخته‌شدنِ درِ قریب‌به دویست کتاب‌فروشی منجر شد. و جای آن را کالا-کتاب‌فروشی‌هایی گرفت که بس بزرگ بود، اما جای کتاب‌خوان‌های سودایی یا همان کِرم‌کتاب‌ها نبود. حالا به‌جای صدها کتاب‌فروشی در سطح شهر، و مرکزیت و مرجعیتِ راسته انقلاب، ده‌ها کتاب‌فروشی داریم با چیزهای اضافه. به‌موازات «نوسازی ویرانگرِ» ‌مکان‌های فرهنگی، نشرها هم به‌نرمی نرم شدند. دیگر بحثی از «صنعت نشر» در میان نبود. بحثی که از دوران اصلاحات هم‌زمان با تغییر فضای سیاسی مطرح شده بود و حالا می‌رفت تا در مفهوم تازه «بازار نشر» صورت دیگری پیدا کند. قرار بود نشر ما با پیشوندِ صنعت، حرفه‌ای شود. و نویسنده حرفه‌ای شود و به‌تبع آن مخاطب هم. اما تخصصی‌شدنی که در کار نیست هیچ، نشرها امروز به موزه‌هایی از برگه‌های کاغذ و عطف و جلدی بدل شده‌اند،‌ از هر سازی صدایی. کوک، ناکوک، هم‌ساز، ناهم‌ساز. به‌قول بکت انگار «هیچی، دارد اتفاق می‌افتد».
نشر ما می‌رفت تا چاپ و نشر کتاب در حوزه‌های تخصصی را دستور کار خود قرار دهد، گرچه پیش‌تر هم به‌طور سنتی و تاحدی ناخوداگاه، هر نشر در ژانر و حوزه‌ای، شهرت و حتی مرجعیت داشت. که این البته بیشتر به همگرایی بی‌تکرار نویسندگان و مترجمانِ پیش از اواخر سال‌های هفتاد، و هشتاد برمی‌گشت؛ دورانی که هنوز «نوشتن» امری بدیهی و ممکن، تلقی نمی‌شد و نشرها هم هر کدام برای پاگرفتن و سرپاایستادن‌شان به نویسنده یا مترجمی وابسته بودند. احمد شاملو، هوشنگ گلشیری، ابوالحسن نجفی، رضا براهنی، داریوش شایگان،‌کامران فانی تنها نامِ برخی از نویسنده/روشنفکرانی است که خط‌و‌نشانی از خود بر آثارِ نشری می‌گذاشتند، یا دست‌کم مخاطب حضور یا تأثیر آنها را در انتخاب کتاب‌های نشری پذیرفته بود؛ نقشی که بعدها در عنوان «کارشناس کتاب» جعل شد،‌کسانی که بدون هیچ‌گونه مرجعیتی، خط‌ننوشته سرنوشت کتاب‌ها را رقم زدند و ازقضا اکثریت‌به‌اتفاقِ آنها هم جوان بودند. آخر، نوسازی با جوان‌گرایی هم بی‌نسبت نبود. سرآخر اینکه ادعای تخصصی‌شدن نشر دیری نپایید که به بازار نشر رسید و در همدستی با مفهوم نوظهورِ نشر نرم، تعداد ناشران و نویسندگان را چندبرابر و در‌ ازای آن‌ تعداد مخاطبان را کم‌و‌کمتر کرد. این معادله نابرابر به انتشار انبوه کتاب‌های بی‌سر‌و‌شکل -کتاب نرم- دامن زد. دیگر ناشران نمی‌خواستند مخاطب تازه ایجاد کنند، و همچون رؤیابین‌ها به امتداد خود با مخاطبانِ موجود فکر کردند. غافل از اینکه مرجعیتِ اجتماعی که از دست رفت، نسلِ ‌تکین نویسندگان و مترجمان ما که فرسوده و ‌فرتوت و خانه‌نشین شدند یا از جمع ما رفتند، مخاطب‌سازی که هیچ، دیگر حفظ مخاطب هم ممکن نیست.
در چنین وضعیتی بود که تیراژ کتاب بی‌سر‌و‌صدا نصف شد و به برکتِ دستگاه‌های نورسیده چاپ دیجیتال به پانصدنسخه رسید. این شد که «دست نامرئی بازار» به یاری ناشران شتافت و با رشد کمّی و سقوط کیفی‌ کتاب‌ها، چنین وضعیتی را رقم زد. ناشر دیگر ماشینی برای انتشار کتاب نبود، که به موزه‌هایی برای کتاب‌سازی بدل شده بود. تا اینجای کار همه‌چیز نشان از رونق کسب‌و‌کار و لابد به‌تبع آن رونق اوضاع کتاب داشت، اما در لایه‌های زیرین اتفاق دیگری رقم می‌خورد. نشر دیگر نسبت چندانی با «ادبیات»، «فلسفه» و «هنر» نداشت لاجرم تأثیری هم در وضعیت و جریان‌های ادبی و هنری نمی‌گذاشت. این اتفاق البته سویه‌های دیگری هم داشت. حراج‌ها و بازارهای واسطه‌گری نقاشی، از مظاهر دیگر فرایند نرم‌سازی بود. غالبِ نشرها هم حالا کالایی با عنوان کتاب منتشر می‌کنند، و برای بازاریابی آن‌ هم جلساتِ نمایشی نقدوبررسی و رونمایی و اخیرا هم جشن امضا برگزار می‌کنند، و این‌همه البته ربط چندانی به اثر یا مخاطب آن ندارد و همه‌چیز بر مدار بازار می‌چرخد. نفس هیچ‌کدام این کارها ایرادی ندارد و چه‌بسا در شرایطی متفاوت به جذابیت تألیف و نشر هم بیفزاید، اما در شرایط موجود بیشتر این مناسک، در حکم مکانیسم جبرانی است. و قرار است با چنین تمهیداتی جای خالی چیزی با چیزی دیگر پر شود. ‌ اغلب ناشران که سرمایه‌گذار چرخه اقتصادی نشر هستند، چاره‌ای جز این ندیدند که به منطق بازار تن بدهند. از تیراژ کاستند تا به تعداد عناوین بیفزایند و چنین شد که چرخه اقتصادی زودبازدهی برای نشر رقم خورد، اما اشکال اینجاست که برخی نویسندگان و مترجمان به این منطق تن بدهند و آثاری با سفارش نشر (=بازار) و نه انتخاب خود یا برحسب ضرورتی بنویسند یا ترجمه کنند. و این رویکرد بیش از همه در انبوه ترجمه‌های ‌مکرری که با ادعای نوسازی انجام می‌شود و کاری بیش از ترجمه قبلی از پیش نمی‌برد، بروز می‌کند. هم‌زمان با دوتایی متناقضِ صنعت‌/بازار نشر، دوتایی دیگری سر برکرد: نشر/تکثیر. صنعت نشر جای خود را به بازار نشر داد، واژه تکثیر هم با نشر یکی شد. ناشران دیگر نه به نشرِ‌کتاب -تفکر- در جامعه، که به تکثیر متن‌هایی در چندین نسخه می‌پردازند. بنابراین مسئله تولید انبوه که شاخصه صنعت است، دیگر محلی از اعراب ندارد. و ضدنشری در دل نشر شکل گرفته است بر مبنای سود بیشتر. و رؤیای صنعتی‌شدن نشر می‌رود تا برای همیشه فراموش شود.
برای آنکه یک شیوه تفکر به‌شیوه‌ای غالب تبدیل شود، باید ساختاری ادراکی در آن شکل بگیرد که برای ارزش‌ها و خواست‌های ما‌ و نیز برای امکانات موجود در این جهان اجتماعی گیرایی داشته باشد. و بعد این ساختار ادراکی به‌قدری در ذهنیت مشترک ما جاگیر شود که امری مسلم و غیرقابل تردید به نظر برسد. آزادی فردی یکی از این اصول بنیادین است. و به‌تعبیر دیوید هاروی مفاهیمِ آزادی و منزلت فردی به اندازه کافی گیرا هستند. آزادسازی نیروهای مستعدِ نوشتن، فرایندی بود که نشر نرم با اتکا بر همین مفاهیم ایجاد کرد. انبوه نویسندگانی که قرار بود در پروژه آزادی انتخاب فردی بنویسند، هژمونی نام‌ها را از بین بردند و از نشرها برند ساختند. برندهایی که نه سودای نوآوری و جریان‌سازی دارند و نه توان و مقبولیتی برای آن. قرار بود نشرها میانجی عمل نوشتن و خواندن باشند و نوشته‌ها را خواندنی کنند نه نوشتنی، اما کارگاه‌های سِری‌دوزی داستان یا داستان‌سازی با مشارکت برخی نشرها بیش از خواندنی‌کردن به نوشته‌سازی پرداختند. «نویسنده»، غایبِ صحنه نمایش نشر است. و دستِ‌برقضا با تمام تنوعی که در بازار هست، سلیقه‌ متفاوتی برمبنای انگاره‌ها و تصورات متفاوت از سوی نویسنده و کارشناس نشر و ناشر در میان نیست. جنس نشر باید جور باشد، مُد چیزی را می‌طلبد مثلا داستان‌کوتاه یا رمان. این‌چنین بود که مسئله آزادی انتخاب و تکثرگرایی و سلیقه هم منتفی شد. امروز می‌توان از کسانی که خیل مشتاقان نوشتن را نشانه آزادی و سلیقه‌ورزی بیشتر و شکوفایی ادبیات می‌دانستند، پرسید کدام آزادی را مدِنظر داشتند؟ همان‌طور که متیو آرنولد، منتقد فرهنگی گفته بود «آزادی اسب بسیار خوبی است برای راندن، اما برای راندن به جایی». جامعه ادبی ما، اما این اسب آزادی را که با منطق بازار به آنها غنیمت رسیده است، به کدام مقصد و مأوا می‌رسانند. این همان «دنیای دیگر آزادی» یا روی دیگر سکه آن است. پرسش مهم‌تر اینکه آیا بازار می‌تواند سلیقه بسازد؟ نشر نرم به کسانی حقوق و آزادی می‌دهد که درآمد و فراغت بیشتری برای شرکت در نمایش‌ها دارند و به قول هاروی «شندرغازی هم برای بقیه ما باقی می‌گذارد. پس چگونه است که بقیه ما به این سادگی به این وضعیت تن در داده‌ایم؟»
ساعتی که در نمایشگاه کتاب امسال بگردیم رکودِ تورمی آن را شاهد خواهیم بود. آن‌همه دم‌زدن از «فرهنگِ کتاب‌خوانی» و انفجار آثار ادبی، جز چاپ کتاب‌های قفسه‌ای و سِری نشسته روی پیشخوان‌ها با همه‌جور کیفیتی، حاصلی نداشت. دست‌کم در حوزه ادبیات بیشتر کتاب‌های قابلِ‌‌تأمل تجدیدِچاپ‌اند و در حوزه تألیف هم چنان زیاد، که پیداکردنِ یکی، دو کار خوبِ امسال برای مخاطب به دشواری ممکن می‌شود. شاید حالا دیگر وقت آن رسیده باشد که ادبیات را، نشر را، از ساحت فرهنگ بیرون بکشیم و به سیاستِ کتاب‌خوانی پناه ببریم. و نقش اصیل کتاب (=ادبیات) را بپذیریم، همان نقشی که کتاب در رمان ِدُن‌کیشوت داشت یا در مادام بواری یا خانه‌ای برای آقای بیسواس. و حتی در داستان‌های ما. پرسش این است که «مطرودها» و «حاشیه‌نشین‌ها»، موجوداتی از قبیل «خنزرپنزری»ها و «بچه مردم»‌ها چطور سر از ادبیات در می‌آوردند؟ امروز نظام منزلتی بر نشر ما سایه انداخته است و مسئله‌اش هم این است که چه‌کسی چه چیز بخواند و کتاب‌ها به چه دردی می‌خورند، و این درست معکوسِ آن چیزی است که ادبیات از بدو پیدایش اعلام کرده است. ادبیات نه‌تنها روایتِ نابجایی‌هاست که مخاطب‌های نابجا نیز دارد. قرار نیست آدم‌ها در هر منزلتی که هستند به‌طرزی کارکردگرایانه کتاب‌هایی بخوانند تا زندگی را فایده‌مند جلوه بدهند، اتفاقا کتاب‌ها بنا است منزلت اجتماعی آدم‌ها را تغییر بدهند، ما را تغییر بدهد. از این منظر است که کتاب‌ها پدیده‌ای مسئله‌ساز می‌شوند.
وضعیت امروز ما بی‌تردید نیازمند نوعی رودررویی است؛ رودررویی یا مواجهه نابجا و نامربوط با کتاب. مواجهه‌ای دور از فضای فرهنگی بابِِ روز و روزمره. درست همان‌طور که جویس در «شب‌زنده‌داری فینگان‌ها»، بدیل لئوپولد بلوم، شخصیت رمان «اولیس» را خلق کرد. اگر بلوم مرد هر روزه است، اچ.‌سی.‌ای -شخصیت شب‌زنده‌داری فینگان‌ها- مرد شب است. به‌زعم اندی مرفیلد آنچه در این رمان غلبه دارد مسئله رودررویی یا به‌تعبیر جویس «برخورد-گریز» است. نوعی رودررویی که همه‌چیز را برهم می‌زند تا واقعیتِ دیگری را شکل دهد. شب، پوسته خاموش شهر است و همواره رگه‌ای از نابهنگامی در خود دارد، هم ازاین‌روست شاید تعبیری که جویس برای فصلِ مرکزی رمانش انتخاب کرده است: «همه می‌آیند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.