بررسی نقش مناطق آزاد و ویژه در توسعه منطقهای
تکثیر مناطق بیخاصیت رانتجویی است
فرزانه طهرانی: «امروز مناطق آزاد و ویژه مد شده است؛ چراکه در ایجاد آن رانت وجود دارد. نمایندگان برای دستیابی به خواستههایشان طرحهایشان را با هم تاخت میزنند و به مناطق ویژه یکدیگر رأی میدهند. این نماینده، به ویژهشدن استان نماینده دیگر رأی میدهد و آن نماینده، به آزادشدن منطقه ویژه استان دیگر». کمال اطهاری، پژوهشگر اقتصادی، نقدهای تندی به سیاستهای توسعه منطقهای دارد؛ از همان ابتدای برنامهریزیها که به پیش از انقلاب بازمیگردد تا به امروز. به اعتقاد او، برای توسعه این مناطق، برنامههایی تدوین شده اما این برنامهها را برای بهرهمندی مردم مناطق، اجتماعی نکردهایم؛ برنامه جامعی هم نداریم که ارتباط بین مناطق آزاد و ویژه را با سرزمین مادر و همچنین جهان تعریف کند، بههمیندلیل این مناطق هیچ سرریز و عایدی برای ساکنان مناطق و سرزمین اصلی ندارد. مجموعه این شرایط، مناطق آزاد و ویژه را به محفلی برای رانتخواری تبدیل کرده است. در شرایطی هم که در روابط بینالملل نیز تنش وجود دارد، این رانتخواری بیشتر میشود. امروز زادهشدن این تعداد منطقه آزاد و ویژه، دلیلی جز وجود رانت ندارد. اطهاری تأکید میکند که در دنیا محدوده این مناطق 200 هکتار است و بسیار محدود، اما در ایران میبینیم مدام با طرحها و لوایح بر این پهنه اضافه میکنند. از مناطق آزاد پورشه وارد میشود بعد برای دادن بخش کوچکی از رانت به مردم به خاطر دلجویی از آنها، اجازه عبور پورشه را در آن استان میدهند. این پژوهشگر اقتصادی، اساس ایجاد مناطق آزاد را الگوبرداری سراسیمه از یک طرح چینی عنوان و تأکید میکند: الگوبرداری بدون داشتن طرح جامع، مناطق آزاد را سرپل واردات کرده است؛ لذا میبینیم این مناطق به جای آنکه باعث توسعه شوند، مانع توسعه هستند. کمال اطهاری پژوهشگر اقتصادی در گفتوگوی تفصیلی خود، جزئیات شکست برنامههای توسعه منطقهای را توضیح میدهد که در ادامه میخوانید:
با وجود تلاشهای زیادی که در 60 سال اخیر درخصوص توسعه منطقهای صورت گرفته است اما با توسعه ناموزون منطقهای و افزایش شکاف توسعه مواجه هستیم. برای کاهش این توسعه نامتوازن، سیاستهایی اجرا شد و نهادهایی شکل گرفت مانند وزارت جهادسازندگی، بنیاد مسکن، دفتر امور مناطق محروم، تأسیس نهادهای عمران منطقهای مثل سازمان عمران سیستان. ایجاد مناطق مختلف اقتصادی و آزاد و بازارچههای مرزی هم بر همین اساس شکل گرفت. اما این عدم توازن اصلاح نشد. به نظر شما روند ناموزون توسعهای یک پدیده ذاتی است یا ریشه در نحوه سیاستهای اتخاذشده دارد؟
برای پاسخ به این پرسش بگذارید تاریخچه کوچکی از برنامهریزی منطقهای یا فضایی عنوان کنم. سابقه این رویکرد منطقهای به سال 1328 برمیگردد. بعد از برنامه اول عمرانی که سال 1327 آغاز میشود، در دشت مغان سرمای شدیدی بهوجود میآید و در چارچوب آن برنامه، شرکتی در دشت مغان به نام شیار آذربایجان تشکیل میدهند. این شرکت در سال 1332 به بنگاه عمران مغان تبدیل میشود. بهاینترتیب نخستین شرکت عمران منطقهای در یک منطقه دورافتاده و نسبتا محروم تشکیل میشود؛ هدف هم جلوگیری از فقر و آسیبهای آن بود. دومین شرکت عمرانی نیز در بمپور سیستانوبلوچستان تشکیل میشود. شاید از دشت مغان نیز قدیمیتر باشد؛ از این جهت که در سال 1325 بنگاه مستقل آبیاری در بمپور، بهمنظور ترویج روشهای بهینه مصرف آب و احداث سد ایجاد میشود؛ ولی در سال 1336 این بنگاه با عنوان موسسه عمران دشت بمپور رسمی میشود. اولین اقدام منطقهای شاید همین بنگاه دشت بمپور باشد چراکه هدف از ایجاد آن، عمران منطقهای است با استفاده از بُنه که یک نوع تعاونی سنتی روستایی است؛ بنابراین حتی دولت آن زمان در شرایطی که جاده هم وجود نداشت توسعه منطقهای را آغاز کرد. جالب است
بدانید اولین دانشسراهای کشور هم در همان نقاط دورافتاده و در بمپور در سال 1335 تأسیس شده است؛ یعنی کاملا در چارچوب توسعه منطقهای انجام میشود. قابلیت رشد در این منطقه دیده شد و شروع به اجرای برنامههای عمرانی کردند. امروز هم که به بمپور میرویم این قابلیتها را میبینیم. خاک بسیار بینظیری دارد که امکان رشد گیاهان و درختها را فراهم میآورد؛ ولی جای تأسف دارد که این دانشسرا بعد از حدود 60سال امروز تقلیل پیدا کرده به چند دبیرستان و دانشآموز و از رونق افتاده است. این نمونهای است که میتوان درباره آن این پرسش را مطرح کرد: چرا با وجود اجرای برنامههای عمرانی، عمران و توسعه اتفاق نمیافتد؟ بههرحال اقدامات سریعی انجام شد که به گفته شما توازن منطقهای یا به قول من بهترین بهرهبرداری از امکانات منطقهای را داشته باشند. من واژه توازن را چندان نمیپسندم. به نظر من بهرهمندی موازی وجود ندارد، نه در جامعه و نه در طبیعت. مسلم است که بنا به اقلیم و شرایط، جایی مثل سیستان نمیتواند رشدی مانند اصفهان داشته باشد؛ ولی اینطور هم نباید باشد که اقدامات نهادهای لازم برای توسعه در آن شکل نگرفته و سرمایههای لازم ورود پیدا
نکند. این توقف امر توسعه است؛ چون توسعه عبارت است از اینکه جامعه دارای توان پیشرفت و تعالی مداوم و پایدار باشد. اینکه نخستین اقدامات توسعهای در بمپور سیستانوبلوچستان مقدم بر هر نقطه دیگر کشور انجام شود و امروز ما شاهد محرومیت این منطقه باشیم و نه اشتغال مناسبی در آن دیده شود، نه طبیعت آن از تخریبها در امان مانده و نه امکان زندگی مناسب وجود داشته باشد به این معنی است که اقدامات انجامشده کارآیی لازم را نداشته است. از این اقدامات مقطعی که بگذریم در سال 1345 در مرکز مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، گزارشی تدوین میشود با عنوان افزایش جمعیت تهران و نکاتی درباره سیاستهای عمرانی کشور. به نظر میرسد اولین برنامهریزی آمایشی و منطقهای در این سال از مرکز مطالعات دانشگاه تهران آغاز میشود و جالب آنکه به سرعت تأثیر خود را در برنامه چهارم عمرانی در سال 1347 میگذارد. میتوانم بگویم موفقترین برنامه توسعه منطقهای از آغاز تاکنون برنامه چهارم عمرانی است؛ چون مبنای تشکیل قطبهای صنعتی ایران را گذاشت و محقق هم شد؛ اما تحقق این قطبهای صنعتی، توسعه را به ایران نداد. این نقد اولی است به گفتمان رایجی که میگویند
توازن در ایران وجود ندارد یا اینکه میگویند تهران همه سرمایه مملکت را میبلعد.
شما معتقدید که منابع به طور مناسب در کشور توزیع میشود؟
ایران متناسبترین رشدهای جمعیتی و امکانات در بین کشورهای درحالتوسعه و توسعهیابنده و حتی بسیاری از کشورهای توسعهیافته را دارد. شما تعداد شهرهای میلیونی را در ایران- حتی از بسیاری کشورهایی با جمعیت بالا مثل پاکستان- بیشتر میبینید. توزیع جمعیتی ما از فرانسه و انگلستان هم بهتر است، از لحاظ جمعیت میلیونی و تعدد قطبها. بنابراین مسئله این نیست که امکانات در کشور بد توزیع شدهاند؛ بلکه مشکل آن است که برنامههای توسعهای دارای نواقص بزرگی هستند و الگوی برنامهریزی توسعه به لحاظ منطقهای در ایران، الگوی نادرستی بوده است. اکنون هم تدوین برنامه ششم در دستور کار سازمان برنامه است و امیدوارم با وسعتنظر بیشتری به موضوع بپردازد و آن را در حد رابطه سازمان برنامه به عنوان مشاور و حل مسئله در پشتپرده خارج کند و این موضوع تبدیل به موضوعی اجتماعی شود.
در صحبتهای خود به تشکیل قطبهای صنعتی در برنامه چهارم عمرانی اشاره کردید. به چه دلیل این قطبها، توسعه را به ارمغان نیاوردند؟
تا پیش از اینکه تهران پایتخت شود. شهرهای اصلی ایران تقریبا جمعیتی مساوی داشتند و جمعیت آنها بین 100 تا 200هزارنفر برآورد میشد. هرجا مرکز جذب مازاد اقتصادی فئودالی بود، میتوانست تا حد معینی بزرگ شود. بههمیندلیل جمعیت همه شهرهای بزرگ ایران بسیار نزدیک به هم بوده است؛ اما از اواخر دوره رضاشاه تهران با سرعت بسیار بیشتر از دیگران شروع به بزرگشدن کرده و فاصله خود را از دیگر شهرها زیاد کرد. در قحطی دهه 1320 جمعیت تهران از 500هزارنفر به یکمیلیوننفر در سال 1330 میرسد. بهاینترتیب تهران تمرکز بیشتری را با دیگر شهرها پیدا میکند. برای جلوگیری از این رشد در برنامه چهارم عمرانی، بودجههایی که به امر صنعتیشدن اختصاص مییافت، برای استان تهران قطع میشود و برنامهریزی میشود که ذوبآهن به اصفهان برود. ماشینسازی به اراک، تراکتورسازی به تبریز و فولادسازی به اهواز و بهاینترتیب قطبهای صنعتی شکل میگیرند و باقی شهرهای ایران که تا آن زمان محروم بودند؛ به یمن اینکه در برنامه سوم، آمادهسازی زیربنایی صورت گرفته بود، این صنایع توانستند منتقل شوند. قطب توسعه، مبنای اصلی تناسب توزیع فعالیتهاست. وقتی میگویم برنامه
چهارم موفق بوده از این بابت است که توانسته قطبهای صنعتی را ایجاد کند. در برخی شهرها مثل زاهدان این قطبها دیرتر شکل گرفت؛ اما اکثر قطبها مثلا مس سرچشمه در کرمان و توسعه بندرعباس شروع شده بود و در برنامه پنجم هم ادامه یافت؛ ولی در ادامه طرحهای آمایش سرزمین که بنا بود در برنامه ششم دنبال شود؛ این امر متوقف شد. پس آنچه میتوانست در قالب اراده دولتی صورت پذیرد، انجام گرفت. در سالهای پس از انقلاب هم این سیاست ادامه یافت؛ اما چرا این قطبها نتوانستند مایه توسعه منطقهای شوند؟ چرا حاشیهنشینی و اسکان غیررسمی غیراز تهران به شهرهای کوچک و متوسط نیز تسری پیدا کرد، در صورتی که پیش از انقلاب اسکان غیررسمی فقط در تهران دیده میشد؟ منتقدان به تجمع ثروت در تهران اشاره میکردند و میگفتند اگر این توزیع منابع عادلانه صورت گیرد و قطبها را ایجاد کنیم، میتوانیم بر اسکان غیررسمی هم فائق شویم؛ اما در عمل دیدیم از دست قطبهای صنعتی هم کاری ساخته نبود و معایب تهران با شدت بیشتری در شهرهای دیگر هم اتفاق افتاد؛ بهعبارتدیگر درحالیکه بودجه عمرانی تهران از برنامه چهارم تا به حال تنها سه درصد کل بودجه عمرانی در نظر گرفته شده
در شرایطی که جمعیت آن حدود 20درصد جمعیت کشور است و در بخش صنعت نیز تقریبا بودجه عمرانی نداشته، باز هم توسعه دیگر مناطق را شاهد نیستیم.
حلقه مفقوده این زنجیره چیست؟ شما میفرمایید برنامههای کلان به درستی انجام شده است. پس چه عاملی باعث شده این توسعهنیافتگی اتفاق بیفتد؟
در ایران برنامه توسعه اجتماعی نشده است. در واقع امر مهندسی صورت گرفته؛ اما سازماندهی اجتماعی نشده است. این را میتوان به این تشبیه کرد که سد ساخته میشود؛ اما یکی از شبکههای انتقال آب به درستی احداث نمیشود و آبخوانداری و آبخیزداری صورت نمیگیرد. در برنامههای توسعهای نیز نهادسازی اجتماعی صورت نگرفته است. مردم در ایران، فاعل توسعه نیستند و امر توسعه از طرف دولت به مردم داده شده است و مردم مقهور این برنامه هستند. برنامهها منطقی بود؛ ولی ما از این بابت نتوانستیم موفق شویم که برنامههایمان اجتماعی نبود. امر ایجاد قطب صنعتی، یک امر دولتی بوده است. باید پول نفت را سرمایهگذاری میکردند، امور زیربنایی را مهیا کرده و ارادهای سیاسی هم باید موجود بود تا برخی شهرها مثل تبریز که تا آن زمان مغضوب بود؛ تبدیل به قطب صنعتی شود.
یعنی شما عدم موفقیت در توسعه منطقهای را فقط در اجتماعینشدن آن میدانید؟
این یکی از دلایل توفیقنیافتن برنامههاست. مسئله دیگر این است که جهتگیریهای راهبردی اقتصاد کلان هم نادرست بوده است. در واقع قطب صنعتی برای جایگزینی واردات تشکیل شده است. به چنین اقدامی، استراتژی جایگزینی واردات میگویند. این استراتژی میگوید هر کالایی که در گذشته وارد میکردیم را بسازیم تا خودکفا شویم. من معتقدم این یک استراتژی اشتباه است؛ چراکه هر روز کالاهای جدیدی وارد کشور میشود یا اینکه از روی الگویی میسازیم که آن الگو به سرعت قدیمی میشود و شما همیشه واردکننده باقی خواهی ماند. بنابراین این استراتژی تحمیلی، خود تبدیل به مانع توسعه شد. این درحالی بود که در دهه 1350 در کره سیاست تشویق صادرات اجرا میشد؛ یعنی از ابتدا کالایی تولید کنید و فرایندی را استفاده کنید که بتوانید آن را به دیگر کشورها صادر کنید؛ بنابراین این دو موضوع، یعنی اجتماعینشدن برنامه و دوم جهتگیری نادرست در اقتصاد کلان آنچه امروز به عنوان عدم توسعه مناطق میبینیم را ایجاد کرد.
مشکلاتی که به آن اشاره کردید هم پیش از انقلاب و هم بعد از انقلاب وجود داشت؟
بله. بعد از انقلاب در واژگان این ادبیات، تراکمزدایی هم صورت میگیرد. بخشی از فعالیتها سپرده میشود به مناطق. برخی از آن هم خودبهخود صورت میگیرد؛ ولی ازآنجاییکه نهادهای مشارکتی بهوجود نمیآید و قابلیتهای تصمیمگیری در مناطق ایجاد نمیشود؛ تمرکززدایی، موفقیتی به همراه نمیآورد. نه استانهای ما امکانات لازم را برای تصمیمگیریها دارند و نه شوراهای استان که اخیرا نامی از آنها شنیده میشود. حتی آییننامه حداقلی نظارت بر برنامهها که در قانون اساسی آمده هم به مرحله اجرا درنمیآید. این روش باعث شده است که نمایندگان مجلس به جای برنامهریزی، شیوه رانتجویی متکثر را ایجاد کنند.
به چه شکل؟ یعنی کسب منابع بیشتر برای استان خود... .
که بر سر قدرت بمانند. به این میگویند رانتجویی متکثر. این بدتر از رانتجویی واحد است؛ چراکه یک بازی شروع میشود در رانتجویی متکثر به نام (Rock rolling). ریشه آن هم بازی دو نفرهای است که با چوب روی آب انجام میشود. اگر بخواهیم خیلی عامیانه آن را تعریف کنیم؛ بدهبستانهایی است که بین نمایندگان رایج میشود. جناحهای مختلف که ورود پیدا میکنند؛ مانع میشوند برنامهای جلو برود مگر اینکه اهداف آنها برآورده شود. نماینده چند استان با هم تبانی میکنند یا چند نماینده در یک جناح سیاسی- اهداف خود را متحد پیش میبرند. بهاینترتیب ملغمهای از برنامهها ایجاد میشود. هر جناح برنامههای اصلی خود را تاخت میزند با برنامه جناحی دیگر تا هرکدام بتوانند در حوزه انتخاباتی خود باقی بمانند. بهاینترتیب برنامه منسجمی پیش نمیرود. بدترین نوع برنامهریزی به وجود میآید؛ برنامههای نامنسجمی که عقلانیت ابزاری هم در آن وجود ندارد. در ایران بهدلیل همین تاختزدنها، عقلانیت ابزاری هم در برنامهها وجود ندارد و آن انسجام لازم از برنامهها گرفته شده است. بههمیندلیل هم مرحله بعدی برنامهها که باید اجتماعی شود؛ نهایتا حاکم نشد و
بهدلیل انزواجویی، سیستمی که قبلا با عنوان جایگزین واردات طراحی شده بود؛ تغییر جهتگیری نداد. برنامه چهارم توسعه هم که تعامل مثبت با جهان را محور قرار داده بود نهایتا محقق نشد. حال یکسری برنامه داریم که جهتگیری آن اشتباه است. یکسری قطبهایی داریم که عملا از کار افتاده است؛ چون کالایی که تولید میکند گران است، تکنولوژی قدیمی دارد و انرژیبر است و نهادهای دموکراتیک هم پرورش نیافته و اصلا روی ایجاد آن کاری صورت نگرفته است.
این نهادها را چه کسی باید ایجاد کند؟
در چارچوب قانون اساسی پیشبینیهایی شده است. اینکه شوراهای شهر پیوند بخورد و شورای استان را تشکیل دهد و وظیفه آن هم این است که در برنامه توسعه شرکت کند و نظارت کند که ما چنین چیزی نمیبینیم. نماینده مجلس ،قیم است و در طول زمان قیممآبی او هم بیشتر میشود. به جناحهای سیاسی هم وابسته است. از سوی دیگر استقلال سازمان برنامه هم از بین رفته است. اگر این سازمان استقلال نداشته باشد، دولت از آن باج میگیرد. مانند بانکمرکزی که اگر استقلال نداشته باشد دولت مدام میخواهد پول چاپ کند. بنابراین ازآنجاکه دموکراسی پارلمانی، نمایندگان را تبدیل به قیم میکند، بههمیندلیل دموکراسی شوراها در کنار آن قرار میگیرد که دموکراسی مستقلتری است. اما در ایران میبینیم دموکراسی شورایی و حتی قانون اساسی دراینزمینه متوقف مانده است. بنابراین نهادهای منطقهای شکل نمیگیرد و مشارکت عملی نمیشود. وابستگی به نفت هم باقی میماند چون توسعه امری دولتی است. وقتی در شهری تراکمفروشی میکنند؛ مردم ما هیچ حرفی نمیتوانند بزنند، درحالیکه در کشورهای دیگر ممکن نیست در محله شما تراکم را بفروشند و حقوق شما را سلب کنند. اگر بناست طرحی در محله اجرا
شود و اگر بناست یک طبقه به ساختمانهای این محل اضافه شود؛ باید طرح را به امضای اهالی محل برسانند، این میشود دموکراسی مستقیم. در گذشته جمعیت تهران 200هزارنفر بود و 30نماینده در شورای شهر داشت و از هر محله یک نفر انتخاب میشد. امروز تهران با 9میلیوننفر جمعیت 31 نماینده دارد و انتخاب آن هم بر اساس محلهها نیست و به شکل فله انتخاب شده و به جای ورود به حوزه اجتماعی وارد حوزه سیاسی میشوند. بنابراین این افراد، نماینده مستقیم مردم نیستند. این یک کاستی بسیار بزرگ است. بعد از اینکه با عنوان توسعه منطقهای، سازمانهای عمران ایجاد شدند و ابتدای کار غالبا خوب عمل کردند، بهتدریج اجتماعیشدن از این سازمانها هم حذف شد و گرایشهای پوپولیستی باعث شد این شرکتها مانند رویه اجتماعی شرکتهای سهامی زراعی، بُنه و سهامی تولید برچیده شود.
در سالهای پس از انقلاب، یکی از برنامههای توسعه منطقهای که از سوی دولت دنبال شد، ایجاد مناطق ویژه اقتصادی و مناطق آزاد است. اما عملا میبینیم این مناطق به غیر از آنکه شرایط را برای واردات سهلتر کرده باشد؛ تأثیر دیگری در منطقه نداشته است. اساسا انتخاب مناطق محروم یا کمتر توسعهیافته مانند چابهار، قشم، اروند و ارس را برای ایجاد مناطق آزاد چقدر درست میدانید؟
باید برگردیم به استراتژیها. در دهه 70 دولت سازندگی برای تشکیل مناطق آزاد الگوبرداری سراسیمهای میکند. ایده خوبی است و در جهان نیز اجرا شده است. مبدع مناطق آزاد به این شیوه جدید چینیهای بودند. آنها میخواستند اصلاحات اقتصادی را آغاز کنند؛ اما دیدند اگر در کل کشور اجرا کنند شوک وارد میشود و بلایی مانند شوروی بر سرشان میآید؛ بنابراین مناطقی را ایجاد کردند با عنوان مناطق آزاد و اصلاحات را از آنجا آغاز کردند و برای آن، برنامهریزی کردند. برای اینکه چگونه از مناطق آزاد، انتقال سرمایه و تکنولوژی به سرزمین مادر داشته باشند تا تعامل مثبت شکل بگیرد برنامه ریختند و برای این منظور هم نهادسازی کردند. در دهه 70، چینیها تعامل مثبت با جهان را در دستور کار قرار دادند و گفتند قطبهای صنعتی که جایگزینی تولید به جای واردات را داشته باشد؛ کفاف اقتصاد ما را نمیدهد. برای اینکه این تعامل را ایجاد کنند، جهتگیری صادراتی تدوین کردند. برنامه آمایشی ایجاد کردند که نحوه ارتباط مشخص باشد. برای سرمایهگذار و برای مالک اراضی حقوق قائل شدند؛ به این شکل که برای زمینهایی که مالک شخصی هم نداشت؛ حق تغییر کاربری تعیین کردند و
سرمایهگذار باید برای استفاده از اراضی حق تغییر کاربری را به شخص بهرهبردار از این اراضی که مالک نبوده و فقط حق نسق داشته، میپرداخت. بنابراین همانطور که گفتیم، چینیها مناطق آزاد را بر مبنای تعامل مثبت با جهان ایجاد کردند. درعینحال آنها فراموش نکردند که این تعامل وقتی بهینه خواهد بود که با داخل سرزمین نیز تعامل مثبت برقرار شود. این درحالی است که مالکیتها در چین هنوز دولتی است. در مقابل امروز در منطقه آزاد، گیلان میبینیم ساکنان گلایه دارند از اینکه منطقه آزاد زمینهای آنها را غصب کرده است. بگذارید کمی به عقب بازگردیم. شرکت نفت ایران و انگلیس در آبادان پالایشگاه آبادان را درست وسط شهر ایجاد کرد و بعد محلهها را تفکیک کرد. این انتقادی بود که به مکانگزینی آن داشتیم. هرچند بههرحال کارگران مکانی برای خود در داخل شهر داشتند؛ ولی به مکانگزینی این شرکت استعماری همیشه نقد وجود داشت. امروز شما به عسلویه نگاه کنید. به مراتب بدتر آلودهتر و از آبادان است. ساکنان بومی بدون حقوقتر و گیرکرده میان حصارهای منطقه هستند. بدترین فشارها را به مشاور طرح وارد آورده و او هم تن داد و امروز این نقشهها تحت فشار شرکت ملی
نفت ایران تصویب شد، صرفا برای اینکه بهرهبرداری کنیم از پارسجنوبی و از قطر عقب نمانیم. هیچ برنامه اتصالی را به داخل سرزمین نمیبینیم. هیچ سرریزی هم ندارد در منطقه پیرامون خود، چون داخل حصار است و توسعه ارگانیک تعریف نشده است؛ جزیرهای است و بدون سودرسانی به اطرافش. همه مناطق آزاد ما همین خصلت را دارند. بدون اینکه تقسیم کار داشته باشند. فارغ از این مسئله باید ابتدا رابطه با دنیا را تنشزدایی کرد بعد منطقه آزاد تشکیل داد. امروز همه دنبال تشکیل منطقه آزادند؛ برای اینکه عوارض گمرکی ندهند. بعد چه چیز وارد میکنند؟ کالایی از چین میآورند و برچسب میزنند با عنوان تولید داخل وارد سرزمین مادر میکنند. منطقه آزاد به سرپل واردات تبدیل شده و هیچ تولیدی ندارد. خیلی از شرکتها هم در مناطق آزاد شعبه میزنند تا بتوانند از مالیات معاف شوند.
اینکه ما مناطق آزاد صرفا اسمی داریم و نتوانستیم به اهداف مستتر در آن دست یابیم صرفا تحت سیاستهای نادرست اتفاق افتاده یا انتخاب مکانها نیز در این توفیقنیافتن اثر داشته است؟
بحث بر سر سیاستهاست. با توجه به میادین موجود نفت و گاز؛ انتخاب دومی به جای عسلویه وجود نداشت. یا چابهار و دیگر مناطق آزاد به دلیل موقعیت جغرافیایی انتخاب شده و اغلب انتخاب مکانها انتخاب درستی بوده است. برای مناطق ویژه میتوان روی مناطق مختلف بررسی کرد به شرط داشتن برنامههای همهجانبه و ازپیشتعریفشده. بنابراین روی مکانیابی مناطق ویژه اظهارنظری نمیکنم؛ ولی روی تعدد، سطح گسترده سرزمینی و بیخاصیتی آن نقد دارم.
با وجود آنکه تشکیل مناطق آزاد و ویژه نتوانسته عملا توسعه منطقهای داشته باشد و مسئولان هم به طور قطع بر این مسئله اشراف دارند؛ چرا بر ازدیاد این مناطق اصرار وجود دارد و هر روز طرحی برای ایجاد منطقهای جدید به مجلس میرود؟
اینها رانتجویی است و تاختزدن. برای اینکه فلان برنامه دولت را تصویب کنند؛ شرط میگذارند که منطقه ما باید تبدیل به منطقه ویژه شود؛ بعد طرح تبدیل آن را به منطقه آزاد ارائه میدهند. این رانتجویی متکثر است. برای داشتن منطقه آزاد با کارآیی لازم باید طرح جامع منطقه آزاد داشته باشیم. ما فاقد این طرح هستیم. دراینباره وقتی با مشاوران استراتژیک چینی کار میکردم؛ چینیها از اینکه ما طرح جامع مناطق آزاد و ویژه نداریم تعجب میکردند. جدای از همه اینها تنشهای چند سال اخیر هم عملا کارآیی این مناطق را از بین برده و امروز مناطق آزاد، واردکننده پورشه شدهاند. مثل منطقه انزلی و این دور باطل اینجا شکل میگیرد که برای دلجویی از مردم و دادن امتیازاتی به آنها میگویند این پورشه میتواند مثلا در استان گیلان عبور داشته باشد. بهاینترتیب دور باطل باجدادن و اعطای بخش کوچکی از رانت حاصله به مردم شکل گرفته و بر اقتصاد حاکم میشود. ازاینرو مناطق آزاد به جای آنکه باعث توسعه شود، مانع توسعه میشود. امروز مناطق آزاد و ویژه مد شده است. مثل اینکه قبلا فرودگاه و احداث سد مد بود. در ایجاد آن هم رانت وجود دارد. دور باطل است. نمایندگان
در مقابل خواستههای هم و رایدادن به هم، تاخت میزنند و به مناطق ویژه یکدیگر رای میدهند. این نماینده به ویژهشدن استان نماینده دیگر رای میدهد و آن نماینده به آزادشدن منطقه ویژه استان دیگر.
از تقسیمکار در مناطق آزاد گفتید؛ سازوکارهای این تقسیم کار چیست و به چه صورت باید انجام شود؟
یک تقسیمکاری بین خود مناطق آزاد باید صورت گیرد که در تخالف با هم قرار نگیرند و همافزا باشند و یک مجموعه مکملی را ایجاد کنند تحت نظارت دولت در قالب یک برنامه استراتژیک. بعد هم یک رابطهای بین اینها و سرزمین مادر و بهخصوص محیط بلافصلشان برقرار شود و مناطق آزاد سرپل توسعه مناطق خود شوند و جایگزین قطبهایی شوند که امروز کارآیی لازم را ندارند. اگر منطقه آزادی هم کنار یک قطب صنعتی شکل میگیرد باید رابطه آن با قطب صنعتی به گونهای تعریف شود که منجر به رشد صنعت آن منطقه شود. متاسفانه میبینیم به دلیل عدم تعریف این رابطهها، امروز کارخانههای اهواز تعطیل شده است. هیچ برنامهای برای ایجاد این تعادل تعریف نشده است؛ درصورتیکه پشت هر منطقه آزاد در چین دستکم به اندازه دو استان برنامه آمایشی وجود دارد. در کشورهای جهان هرسال بین مناطق آزاد کنفرانس برگزار میشود تا تداخل کاری ایجاد نشود و ضد هم نشده و در یک رقابت کاهنده قرار نگیرند. اینطور نیست که یک مشاور در پسله، قوانین مناطق آزاد را تدوین کند. بدون ارتباط مناطق و همفکری گروهی، تدوین برنامه و قوانین ممکن نیست. سازمان برنامه منحل شده و سازوکاری هم برای تدوین
طرحهای ملی وجود ندارد. وقتی تنش هم وجود دارد مناطق آزاد به درد رانتجویی میخورد، بعد هم مدام پهنه مناطق را گستردهتر میکنند. در دنیا محدوده این مناطق 200هکتار است و بسیار محدود. در ایران میبینیم مدام با طرحها و لوایح بر این پهنه اضافه میکنند. در عسلویه شما فاجعه میبینید. اول 40هزار بعد 60هزار و بعد مدام وسعت حصارکشیها بیشتر میشود. این در شرایطی است که طرحهایی که باید تعامل مناطق با پسکرانهاش را برقرار کند و طرحهایی که پیوندهای بین مناطق آزاد را باید مشخص کند؛ وجود ندارد. شما چابهار را تبدیل کردید به منطقه آزاد، این اتفاق چه تأثیری در سیستانوبلوچستان گذاشت؟ با اینکه در بهترین منطقه جغرافیایی و در بهترین موقعیت دسترسی به آبهای آزاد قرار دارد ولی این سیستم وقتی متوقف میماند تبدیل میشود به منطقهای برای قاچاق کالا و مواد مخدر از دریا. چون توسعه ارگانیک از لحاظ اجتماعی تعریف نشده، بومیان آن منطقه هم سهمی از توسعه نخواهند داشت. در برخی مناطق میبینیم به واسطه جمعیت زیاد آن مناطق و سنتهای موجود مانند منطقه آزاد انزلی، اندک توسعه و بهرهمندی بومیان را شاهد هستیم ولی در اکثر نقاط نمیتوان ارتقای
فنی، اقتصادی و... را دید و به خاطر عدم ایجاد رابطه ارگانیک، مناطق آزاد حامل هیچ توسعهای نیستند. این در شرایطی است که در همسایگی ما کشور ترکیه که همزمان با ما منطقه آزاد خود را ایجاد کرد امروز 20 تا 30میلیارددلار صادرات از این مناطق دارد. یا در چین اقتصاد را اجتماعی کردهاند. به آن میگویند شرکتهای شهری یا زیستگاهی که مجموعه شهر و روستا، شرکت تشکیل میدهند و پیوندشان با مناطق آزاد تعریف شده است. دولت هم تخفیفات مالیاتی میدهد که توان آنها افزایش یابد. این یک شیوه توسعه است. بههمینخاطر هم میبینیم اکثر اسباببازیهایی که از چین میآید توسط این شرکتها ساخته شده است.
یکی از طرحهایی که برای رونق مناطق، بهویژه در مرز کشور اجرا شد؛ ایجاد رویههای مختلف تجاری مانند گذر مرزی، بازارچه مرزی و تعاونی مرزنشینی بوده است. اما در عمل میبینیم این رویهها نتوانسته موجب رونق این مناطق شود و فقط شرایط را برای قاچاق کالا مهیاتر کرده است. چرا این طرحها نتوانست به اهداف مورد نظر دست یابد؟
بازارچههای مرزی برای تسهیل روابط قومی است و این بازارچهها با مناطق آزاد قابل مقایسه نیست. واژه توسعه چندان برای این مناطق معنا ندارد. اینها همانطور که از نامش پیداست یک بازارچه هستند. این را بیشتر به عنوان یک امر مکانی خاص که مصلحت اجتماعی در آن بیشتر از اقتصادی است باید نگاه کرد؛ لذا توسعه به ارمغان نخواهد آورد. اول باید سازوکار توسعه و نوآوری تعریف شده باشد و پیوندها شکل گرفته باشد. واژهای را در برنامهریزی منطقهای بهکار میبرند به نام محیط نوآوری. محیط نوآوری را در مناطق باید تعریف کنید. در اروپا اگر برنامهای برای تشکیل محیط نوآوری نداشته باشند؛ از هیچ تسهیلاتی نمیتوانند استفاده کنند. این رویکردها باید وارد برنامهریزی ایران شود. قبلا در محیط شهر یک برنامهریزی شهری داشتیم و به عنوان قانون ابلاغ میشد که آن هم با تراکمفروشی شهرداری برچیده شد و امروز برنامهریزی فضایی قانونی نداریم چون تراکمفروشی غیرقانونی است. دولت میگوید جمعیت تهران 9میلیوننفر است بعد این ظرفیت را 11میلیون و بعد 13میلیون عنوان میکند و وقتی سؤال میشود از مسئولان میگویند؛ قانونی است. شورایعالی تصویب کرده است. شورایعالی
کیست؟ خود دولت که خود را قیم مردم میداند. وزیر تمکین نمیکند او را عوض میکنند و قانون دلخواه خود را اعمال کرده و جمعیت تهران میشود 13میلیوننفر. درحالیکه تهران در طرح جامع ظرفیتی حدود 11میلیون نفر باید داشته باشد اما با دستکاری مسئولان امروز به 13میلیوننفر رسیده است. رانتجویی متکثر همینجا معنا پیدا میکند. بنابراین برنامهریزی فضایی قانونی نداریم. فشار نمایندهها که میخواستند به برنامهای واحد تن ندهند مجموعه شهری را کنار گذاشتند تا هر نمایندهای بتواند قدرت تاختزدن داشته باشد و بعد به زور برنامههای منطقهای را استانی میکنند و بعد شهرستانی میکنند تا قابل تاختزدن شود. این تقسیمات خرد، عواقب دارد. مثلا تقسیم حوزههای آبریز به سه استان از لحاظ تقسیمبندی کشوری درست است اما چون حوضههای آبریز به دریاچه ارومیه در هر سه استان وجود دارد و هریک طبق سیاستهای استان خود عمل میکند میبینیم که دریاچه محکوم به خشکشدن میشود.
ایجاد شهرکهای صنعتی را چگونه میبینید؟ به نظر شما تشکیل این شهرکها چقدر بر اساس اصول و قاعده بوده است؟ آیا توانسته نقشی در توسعه مناطق داشته باشد؟
امر خیری بود که آلودگی را هم از داخل شهرها بیرون بکشد و مشکلات محیط زیست هم به وجود نیاید. خب این شهرکها ایجاد شد ولی وقتی شما تسهیلات را به بخش ساختمان میدهی، شهرکهای صنعتی متوقف میشوند. مکانگزینی آن هم بعضا نادرست است. بهویژه نیروگاهها. اما بیش از مکانگزینی، نداشتن یک سیاست درست مشکلساز شده است. جهتگیریها جایگزین واردات بوده و این نتوانسته توفیقی دربر داشته باشد. وقتی یک رابطه بین صنعت، دانشگاه، بازار و طراحی تعریف شده باشد؛ محیط نوآوری ایجاد میشود اما وقتی این محیط تعریف نمیشود، شهرک صنعتی میخوابد. بههمیندلیل هم شهرکهای صنعتی ما خوابیده و ظرفیتها، غیرقابل استفاده است. تقابل رانت نمیگذارد مولد رشد کند. این تقابل رانت همه کشور را دربر گرفته است و شهرکهای صنعتی ما بههمیندلیل تعطیل کرده است.
فرزانه طهرانی: «امروز مناطق آزاد و ویژه مد شده است؛ چراکه در ایجاد آن رانت وجود دارد. نمایندگان برای دستیابی به خواستههایشان طرحهایشان را با هم تاخت میزنند و به مناطق ویژه یکدیگر رأی میدهند. این نماینده، به ویژهشدن استان نماینده دیگر رأی میدهد و آن نماینده، به آزادشدن منطقه ویژه استان دیگر». کمال اطهاری، پژوهشگر اقتصادی، نقدهای تندی به سیاستهای توسعه منطقهای دارد؛ از همان ابتدای برنامهریزیها که به پیش از انقلاب بازمیگردد تا به امروز. به اعتقاد او، برای توسعه این مناطق، برنامههایی تدوین شده اما این برنامهها را برای بهرهمندی مردم مناطق، اجتماعی نکردهایم؛ برنامه جامعی هم نداریم که ارتباط بین مناطق آزاد و ویژه را با سرزمین مادر و همچنین جهان تعریف کند، بههمیندلیل این مناطق هیچ سرریز و عایدی برای ساکنان مناطق و سرزمین اصلی ندارد. مجموعه این شرایط، مناطق آزاد و ویژه را به محفلی برای رانتخواری تبدیل کرده است. در شرایطی هم که در روابط بینالملل نیز تنش وجود دارد، این رانتخواری بیشتر میشود. امروز زادهشدن این تعداد منطقه آزاد و ویژه، دلیلی جز وجود رانت ندارد. اطهاری تأکید میکند که در دنیا محدوده این مناطق 200 هکتار است و بسیار محدود، اما در ایران میبینیم مدام با طرحها و لوایح بر این پهنه اضافه میکنند. از مناطق آزاد پورشه وارد میشود بعد برای دادن بخش کوچکی از رانت به مردم به خاطر دلجویی از آنها، اجازه عبور پورشه را در آن استان میدهند. این پژوهشگر اقتصادی، اساس ایجاد مناطق آزاد را الگوبرداری سراسیمه از یک طرح چینی عنوان و تأکید میکند: الگوبرداری بدون داشتن طرح جامع، مناطق آزاد را سرپل واردات کرده است؛ لذا میبینیم این مناطق به جای آنکه باعث توسعه شوند، مانع توسعه هستند. کمال اطهاری پژوهشگر اقتصادی در گفتوگوی تفصیلی خود، جزئیات شکست برنامههای توسعه منطقهای را توضیح میدهد که در ادامه میخوانید:
با وجود تلاشهای زیادی که در 60 سال اخیر درخصوص توسعه منطقهای صورت گرفته است اما با توسعه ناموزون منطقهای و افزایش شکاف توسعه مواجه هستیم. برای کاهش این توسعه نامتوازن، سیاستهایی اجرا شد و نهادهایی شکل گرفت مانند وزارت جهادسازندگی، بنیاد مسکن، دفتر امور مناطق محروم، تأسیس نهادهای عمران منطقهای مثل سازمان عمران سیستان. ایجاد مناطق مختلف اقتصادی و آزاد و بازارچههای مرزی هم بر همین اساس شکل گرفت. اما این عدم توازن اصلاح نشد. به نظر شما روند ناموزون توسعهای یک پدیده ذاتی است یا ریشه در نحوه سیاستهای اتخاذشده دارد؟
برای پاسخ به این پرسش بگذارید تاریخچه کوچکی از برنامهریزی منطقهای یا فضایی عنوان کنم. سابقه این رویکرد منطقهای به سال 1328 برمیگردد. بعد از برنامه اول عمرانی که سال 1327 آغاز میشود، در دشت مغان سرمای شدیدی بهوجود میآید و در چارچوب آن برنامه، شرکتی در دشت مغان به نام شیار آذربایجان تشکیل میدهند. این شرکت در سال 1332 به بنگاه عمران مغان تبدیل میشود. بهاینترتیب نخستین شرکت عمران منطقهای در یک منطقه دورافتاده و نسبتا محروم تشکیل میشود؛ هدف هم جلوگیری از فقر و آسیبهای آن بود. دومین شرکت عمرانی نیز در بمپور سیستانوبلوچستان تشکیل میشود. شاید از دشت مغان نیز قدیمیتر باشد؛ از این جهت که در سال 1325 بنگاه مستقل آبیاری در بمپور، بهمنظور ترویج روشهای بهینه مصرف آب و احداث سد ایجاد میشود؛ ولی در سال 1336 این بنگاه با عنوان موسسه عمران دشت بمپور رسمی میشود. اولین اقدام منطقهای شاید همین بنگاه دشت بمپور باشد چراکه هدف از ایجاد آن، عمران منطقهای است با استفاده از بُنه که یک نوع تعاونی سنتی روستایی است؛ بنابراین حتی دولت آن زمان در شرایطی که جاده هم وجود نداشت توسعه منطقهای را آغاز کرد. جالب است
بدانید اولین دانشسراهای کشور هم در همان نقاط دورافتاده و در بمپور در سال 1335 تأسیس شده است؛ یعنی کاملا در چارچوب توسعه منطقهای انجام میشود. قابلیت رشد در این منطقه دیده شد و شروع به اجرای برنامههای عمرانی کردند. امروز هم که به بمپور میرویم این قابلیتها را میبینیم. خاک بسیار بینظیری دارد که امکان رشد گیاهان و درختها را فراهم میآورد؛ ولی جای تأسف دارد که این دانشسرا بعد از حدود 60سال امروز تقلیل پیدا کرده به چند دبیرستان و دانشآموز و از رونق افتاده است. این نمونهای است که میتوان درباره آن این پرسش را مطرح کرد: چرا با وجود اجرای برنامههای عمرانی، عمران و توسعه اتفاق نمیافتد؟ بههرحال اقدامات سریعی انجام شد که به گفته شما توازن منطقهای یا به قول من بهترین بهرهبرداری از امکانات منطقهای را داشته باشند. من واژه توازن را چندان نمیپسندم. به نظر من بهرهمندی موازی وجود ندارد، نه در جامعه و نه در طبیعت. مسلم است که بنا به اقلیم و شرایط، جایی مثل سیستان نمیتواند رشدی مانند اصفهان داشته باشد؛ ولی اینطور هم نباید باشد که اقدامات نهادهای لازم برای توسعه در آن شکل نگرفته و سرمایههای لازم ورود پیدا
نکند. این توقف امر توسعه است؛ چون توسعه عبارت است از اینکه جامعه دارای توان پیشرفت و تعالی مداوم و پایدار باشد. اینکه نخستین اقدامات توسعهای در بمپور سیستانوبلوچستان مقدم بر هر نقطه دیگر کشور انجام شود و امروز ما شاهد محرومیت این منطقه باشیم و نه اشتغال مناسبی در آن دیده شود، نه طبیعت آن از تخریبها در امان مانده و نه امکان زندگی مناسب وجود داشته باشد به این معنی است که اقدامات انجامشده کارآیی لازم را نداشته است. از این اقدامات مقطعی که بگذریم در سال 1345 در مرکز مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، گزارشی تدوین میشود با عنوان افزایش جمعیت تهران و نکاتی درباره سیاستهای عمرانی کشور. به نظر میرسد اولین برنامهریزی آمایشی و منطقهای در این سال از مرکز مطالعات دانشگاه تهران آغاز میشود و جالب آنکه به سرعت تأثیر خود را در برنامه چهارم عمرانی در سال 1347 میگذارد. میتوانم بگویم موفقترین برنامه توسعه منطقهای از آغاز تاکنون برنامه چهارم عمرانی است؛ چون مبنای تشکیل قطبهای صنعتی ایران را گذاشت و محقق هم شد؛ اما تحقق این قطبهای صنعتی، توسعه را به ایران نداد. این نقد اولی است به گفتمان رایجی که میگویند
توازن در ایران وجود ندارد یا اینکه میگویند تهران همه سرمایه مملکت را میبلعد.
شما معتقدید که منابع به طور مناسب در کشور توزیع میشود؟
ایران متناسبترین رشدهای جمعیتی و امکانات در بین کشورهای درحالتوسعه و توسعهیابنده و حتی بسیاری از کشورهای توسعهیافته را دارد. شما تعداد شهرهای میلیونی را در ایران- حتی از بسیاری کشورهایی با جمعیت بالا مثل پاکستان- بیشتر میبینید. توزیع جمعیتی ما از فرانسه و انگلستان هم بهتر است، از لحاظ جمعیت میلیونی و تعدد قطبها. بنابراین مسئله این نیست که امکانات در کشور بد توزیع شدهاند؛ بلکه مشکل آن است که برنامههای توسعهای دارای نواقص بزرگی هستند و الگوی برنامهریزی توسعه به لحاظ منطقهای در ایران، الگوی نادرستی بوده است. اکنون هم تدوین برنامه ششم در دستور کار سازمان برنامه است و امیدوارم با وسعتنظر بیشتری به موضوع بپردازد و آن را در حد رابطه سازمان برنامه به عنوان مشاور و حل مسئله در پشتپرده خارج کند و این موضوع تبدیل به موضوعی اجتماعی شود.
در صحبتهای خود به تشکیل قطبهای صنعتی در برنامه چهارم عمرانی اشاره کردید. به چه دلیل این قطبها، توسعه را به ارمغان نیاوردند؟
تا پیش از اینکه تهران پایتخت شود. شهرهای اصلی ایران تقریبا جمعیتی مساوی داشتند و جمعیت آنها بین 100 تا 200هزارنفر برآورد میشد. هرجا مرکز جذب مازاد اقتصادی فئودالی بود، میتوانست تا حد معینی بزرگ شود. بههمیندلیل جمعیت همه شهرهای بزرگ ایران بسیار نزدیک به هم بوده است؛ اما از اواخر دوره رضاشاه تهران با سرعت بسیار بیشتر از دیگران شروع به بزرگشدن کرده و فاصله خود را از دیگر شهرها زیاد کرد. در قحطی دهه 1320 جمعیت تهران از 500هزارنفر به یکمیلیوننفر در سال 1330 میرسد. بهاینترتیب تهران تمرکز بیشتری را با دیگر شهرها پیدا میکند. برای جلوگیری از این رشد در برنامه چهارم عمرانی، بودجههایی که به امر صنعتیشدن اختصاص مییافت، برای استان تهران قطع میشود و برنامهریزی میشود که ذوبآهن به اصفهان برود. ماشینسازی به اراک، تراکتورسازی به تبریز و فولادسازی به اهواز و بهاینترتیب قطبهای صنعتی شکل میگیرند و باقی شهرهای ایران که تا آن زمان محروم بودند؛ به یمن اینکه در برنامه سوم، آمادهسازی زیربنایی صورت گرفته بود، این صنایع توانستند منتقل شوند. قطب توسعه، مبنای اصلی تناسب توزیع فعالیتهاست. وقتی میگویم برنامه
چهارم موفق بوده از این بابت است که توانسته قطبهای صنعتی را ایجاد کند. در برخی شهرها مثل زاهدان این قطبها دیرتر شکل گرفت؛ اما اکثر قطبها مثلا مس سرچشمه در کرمان و توسعه بندرعباس شروع شده بود و در برنامه پنجم هم ادامه یافت؛ ولی در ادامه طرحهای آمایش سرزمین که بنا بود در برنامه ششم دنبال شود؛ این امر متوقف شد. پس آنچه میتوانست در قالب اراده دولتی صورت پذیرد، انجام گرفت. در سالهای پس از انقلاب هم این سیاست ادامه یافت؛ اما چرا این قطبها نتوانستند مایه توسعه منطقهای شوند؟ چرا حاشیهنشینی و اسکان غیررسمی غیراز تهران به شهرهای کوچک و متوسط نیز تسری پیدا کرد، در صورتی که پیش از انقلاب اسکان غیررسمی فقط در تهران دیده میشد؟ منتقدان به تجمع ثروت در تهران اشاره میکردند و میگفتند اگر این توزیع منابع عادلانه صورت گیرد و قطبها را ایجاد کنیم، میتوانیم بر اسکان غیررسمی هم فائق شویم؛ اما در عمل دیدیم از دست قطبهای صنعتی هم کاری ساخته نبود و معایب تهران با شدت بیشتری در شهرهای دیگر هم اتفاق افتاد؛ بهعبارتدیگر درحالیکه بودجه عمرانی تهران از برنامه چهارم تا به حال تنها سه درصد کل بودجه عمرانی در نظر گرفته شده
در شرایطی که جمعیت آن حدود 20درصد جمعیت کشور است و در بخش صنعت نیز تقریبا بودجه عمرانی نداشته، باز هم توسعه دیگر مناطق را شاهد نیستیم.
حلقه مفقوده این زنجیره چیست؟ شما میفرمایید برنامههای کلان به درستی انجام شده است. پس چه عاملی باعث شده این توسعهنیافتگی اتفاق بیفتد؟
در ایران برنامه توسعه اجتماعی نشده است. در واقع امر مهندسی صورت گرفته؛ اما سازماندهی اجتماعی نشده است. این را میتوان به این تشبیه کرد که سد ساخته میشود؛ اما یکی از شبکههای انتقال آب به درستی احداث نمیشود و آبخوانداری و آبخیزداری صورت نمیگیرد. در برنامههای توسعهای نیز نهادسازی اجتماعی صورت نگرفته است. مردم در ایران، فاعل توسعه نیستند و امر توسعه از طرف دولت به مردم داده شده است و مردم مقهور این برنامه هستند. برنامهها منطقی بود؛ ولی ما از این بابت نتوانستیم موفق شویم که برنامههایمان اجتماعی نبود. امر ایجاد قطب صنعتی، یک امر دولتی بوده است. باید پول نفت را سرمایهگذاری میکردند، امور زیربنایی را مهیا کرده و ارادهای سیاسی هم باید موجود بود تا برخی شهرها مثل تبریز که تا آن زمان مغضوب بود؛ تبدیل به قطب صنعتی شود.
یعنی شما عدم موفقیت در توسعه منطقهای را فقط در اجتماعینشدن آن میدانید؟
این یکی از دلایل توفیقنیافتن برنامههاست. مسئله دیگر این است که جهتگیریهای راهبردی اقتصاد کلان هم نادرست بوده است. در واقع قطب صنعتی برای جایگزینی واردات تشکیل شده است. به چنین اقدامی، استراتژی جایگزینی واردات میگویند. این استراتژی میگوید هر کالایی که در گذشته وارد میکردیم را بسازیم تا خودکفا شویم. من معتقدم این یک استراتژی اشتباه است؛ چراکه هر روز کالاهای جدیدی وارد کشور میشود یا اینکه از روی الگویی میسازیم که آن الگو به سرعت قدیمی میشود و شما همیشه واردکننده باقی خواهی ماند. بنابراین این استراتژی تحمیلی، خود تبدیل به مانع توسعه شد. این درحالی بود که در دهه 1350 در کره سیاست تشویق صادرات اجرا میشد؛ یعنی از ابتدا کالایی تولید کنید و فرایندی را استفاده کنید که بتوانید آن را به دیگر کشورها صادر کنید؛ بنابراین این دو موضوع، یعنی اجتماعینشدن برنامه و دوم جهتگیری نادرست در اقتصاد کلان آنچه امروز به عنوان عدم توسعه مناطق میبینیم را ایجاد کرد.
مشکلاتی که به آن اشاره کردید هم پیش از انقلاب و هم بعد از انقلاب وجود داشت؟
بله. بعد از انقلاب در واژگان این ادبیات، تراکمزدایی هم صورت میگیرد. بخشی از فعالیتها سپرده میشود به مناطق. برخی از آن هم خودبهخود صورت میگیرد؛ ولی ازآنجاییکه نهادهای مشارکتی بهوجود نمیآید و قابلیتهای تصمیمگیری در مناطق ایجاد نمیشود؛ تمرکززدایی، موفقیتی به همراه نمیآورد. نه استانهای ما امکانات لازم را برای تصمیمگیریها دارند و نه شوراهای استان که اخیرا نامی از آنها شنیده میشود. حتی آییننامه حداقلی نظارت بر برنامهها که در قانون اساسی آمده هم به مرحله اجرا درنمیآید. این روش باعث شده است که نمایندگان مجلس به جای برنامهریزی، شیوه رانتجویی متکثر را ایجاد کنند.
به چه شکل؟ یعنی کسب منابع بیشتر برای استان خود... .
که بر سر قدرت بمانند. به این میگویند رانتجویی متکثر. این بدتر از رانتجویی واحد است؛ چراکه یک بازی شروع میشود در رانتجویی متکثر به نام (Rock rolling). ریشه آن هم بازی دو نفرهای است که با چوب روی آب انجام میشود. اگر بخواهیم خیلی عامیانه آن را تعریف کنیم؛ بدهبستانهایی است که بین نمایندگان رایج میشود. جناحهای مختلف که ورود پیدا میکنند؛ مانع میشوند برنامهای جلو برود مگر اینکه اهداف آنها برآورده شود. نماینده چند استان با هم تبانی میکنند یا چند نماینده در یک جناح سیاسی- اهداف خود را متحد پیش میبرند. بهاینترتیب ملغمهای از برنامهها ایجاد میشود. هر جناح برنامههای اصلی خود را تاخت میزند با برنامه جناحی دیگر تا هرکدام بتوانند در حوزه انتخاباتی خود باقی بمانند. بهاینترتیب برنامه منسجمی پیش نمیرود. بدترین نوع برنامهریزی به وجود میآید؛ برنامههای نامنسجمی که عقلانیت ابزاری هم در آن وجود ندارد. در ایران بهدلیل همین تاختزدنها، عقلانیت ابزاری هم در برنامهها وجود ندارد و آن انسجام لازم از برنامهها گرفته شده است. بههمیندلیل هم مرحله بعدی برنامهها که باید اجتماعی شود؛ نهایتا حاکم نشد و
بهدلیل انزواجویی، سیستمی که قبلا با عنوان جایگزین واردات طراحی شده بود؛ تغییر جهتگیری نداد. برنامه چهارم توسعه هم که تعامل مثبت با جهان را محور قرار داده بود نهایتا محقق نشد. حال یکسری برنامه داریم که جهتگیری آن اشتباه است. یکسری قطبهایی داریم که عملا از کار افتاده است؛ چون کالایی که تولید میکند گران است، تکنولوژی قدیمی دارد و انرژیبر است و نهادهای دموکراتیک هم پرورش نیافته و اصلا روی ایجاد آن کاری صورت نگرفته است.
این نهادها را چه کسی باید ایجاد کند؟
در چارچوب قانون اساسی پیشبینیهایی شده است. اینکه شوراهای شهر پیوند بخورد و شورای استان را تشکیل دهد و وظیفه آن هم این است که در برنامه توسعه شرکت کند و نظارت کند که ما چنین چیزی نمیبینیم. نماینده مجلس ،قیم است و در طول زمان قیممآبی او هم بیشتر میشود. به جناحهای سیاسی هم وابسته است. از سوی دیگر استقلال سازمان برنامه هم از بین رفته است. اگر این سازمان استقلال نداشته باشد، دولت از آن باج میگیرد. مانند بانکمرکزی که اگر استقلال نداشته باشد دولت مدام میخواهد پول چاپ کند. بنابراین ازآنجاکه دموکراسی پارلمانی، نمایندگان را تبدیل به قیم میکند، بههمیندلیل دموکراسی شوراها در کنار آن قرار میگیرد که دموکراسی مستقلتری است. اما در ایران میبینیم دموکراسی شورایی و حتی قانون اساسی دراینزمینه متوقف مانده است. بنابراین نهادهای منطقهای شکل نمیگیرد و مشارکت عملی نمیشود. وابستگی به نفت هم باقی میماند چون توسعه امری دولتی است. وقتی در شهری تراکمفروشی میکنند؛ مردم ما هیچ حرفی نمیتوانند بزنند، درحالیکه در کشورهای دیگر ممکن نیست در محله شما تراکم را بفروشند و حقوق شما را سلب کنند. اگر بناست طرحی در محله اجرا
شود و اگر بناست یک طبقه به ساختمانهای این محل اضافه شود؛ باید طرح را به امضای اهالی محل برسانند، این میشود دموکراسی مستقیم. در گذشته جمعیت تهران 200هزارنفر بود و 30نماینده در شورای شهر داشت و از هر محله یک نفر انتخاب میشد. امروز تهران با 9میلیوننفر جمعیت 31 نماینده دارد و انتخاب آن هم بر اساس محلهها نیست و به شکل فله انتخاب شده و به جای ورود به حوزه اجتماعی وارد حوزه سیاسی میشوند. بنابراین این افراد، نماینده مستقیم مردم نیستند. این یک کاستی بسیار بزرگ است. بعد از اینکه با عنوان توسعه منطقهای، سازمانهای عمران ایجاد شدند و ابتدای کار غالبا خوب عمل کردند، بهتدریج اجتماعیشدن از این سازمانها هم حذف شد و گرایشهای پوپولیستی باعث شد این شرکتها مانند رویه اجتماعی شرکتهای سهامی زراعی، بُنه و سهامی تولید برچیده شود.
در سالهای پس از انقلاب، یکی از برنامههای توسعه منطقهای که از سوی دولت دنبال شد، ایجاد مناطق ویژه اقتصادی و مناطق آزاد است. اما عملا میبینیم این مناطق به غیر از آنکه شرایط را برای واردات سهلتر کرده باشد؛ تأثیر دیگری در منطقه نداشته است. اساسا انتخاب مناطق محروم یا کمتر توسعهیافته مانند چابهار، قشم، اروند و ارس را برای ایجاد مناطق آزاد چقدر درست میدانید؟
باید برگردیم به استراتژیها. در دهه 70 دولت سازندگی برای تشکیل مناطق آزاد الگوبرداری سراسیمهای میکند. ایده خوبی است و در جهان نیز اجرا شده است. مبدع مناطق آزاد به این شیوه جدید چینیهای بودند. آنها میخواستند اصلاحات اقتصادی را آغاز کنند؛ اما دیدند اگر در کل کشور اجرا کنند شوک وارد میشود و بلایی مانند شوروی بر سرشان میآید؛ بنابراین مناطقی را ایجاد کردند با عنوان مناطق آزاد و اصلاحات را از آنجا آغاز کردند و برای آن، برنامهریزی کردند. برای اینکه چگونه از مناطق آزاد، انتقال سرمایه و تکنولوژی به سرزمین مادر داشته باشند تا تعامل مثبت شکل بگیرد برنامه ریختند و برای این منظور هم نهادسازی کردند. در دهه 70، چینیها تعامل مثبت با جهان را در دستور کار قرار دادند و گفتند قطبهای صنعتی که جایگزینی تولید به جای واردات را داشته باشد؛ کفاف اقتصاد ما را نمیدهد. برای اینکه این تعامل را ایجاد کنند، جهتگیری صادراتی تدوین کردند. برنامه آمایشی ایجاد کردند که نحوه ارتباط مشخص باشد. برای سرمایهگذار و برای مالک اراضی حقوق قائل شدند؛ به این شکل که برای زمینهایی که مالک شخصی هم نداشت؛ حق تغییر کاربری تعیین کردند و
سرمایهگذار باید برای استفاده از اراضی حق تغییر کاربری را به شخص بهرهبردار از این اراضی که مالک نبوده و فقط حق نسق داشته، میپرداخت. بنابراین همانطور که گفتیم، چینیها مناطق آزاد را بر مبنای تعامل مثبت با جهان ایجاد کردند. درعینحال آنها فراموش نکردند که این تعامل وقتی بهینه خواهد بود که با داخل سرزمین نیز تعامل مثبت برقرار شود. این درحالی است که مالکیتها در چین هنوز دولتی است. در مقابل امروز در منطقه آزاد، گیلان میبینیم ساکنان گلایه دارند از اینکه منطقه آزاد زمینهای آنها را غصب کرده است. بگذارید کمی به عقب بازگردیم. شرکت نفت ایران و انگلیس در آبادان پالایشگاه آبادان را درست وسط شهر ایجاد کرد و بعد محلهها را تفکیک کرد. این انتقادی بود که به مکانگزینی آن داشتیم. هرچند بههرحال کارگران مکانی برای خود در داخل شهر داشتند؛ ولی به مکانگزینی این شرکت استعماری همیشه نقد وجود داشت. امروز شما به عسلویه نگاه کنید. به مراتب بدتر آلودهتر و از آبادان است. ساکنان بومی بدون حقوقتر و گیرکرده میان حصارهای منطقه هستند. بدترین فشارها را به مشاور طرح وارد آورده و او هم تن داد و امروز این نقشهها تحت فشار شرکت ملی
نفت ایران تصویب شد، صرفا برای اینکه بهرهبرداری کنیم از پارسجنوبی و از قطر عقب نمانیم. هیچ برنامه اتصالی را به داخل سرزمین نمیبینیم. هیچ سرریزی هم ندارد در منطقه پیرامون خود، چون داخل حصار است و توسعه ارگانیک تعریف نشده است؛ جزیرهای است و بدون سودرسانی به اطرافش. همه مناطق آزاد ما همین خصلت را دارند. بدون اینکه تقسیم کار داشته باشند. فارغ از این مسئله باید ابتدا رابطه با دنیا را تنشزدایی کرد بعد منطقه آزاد تشکیل داد. امروز همه دنبال تشکیل منطقه آزادند؛ برای اینکه عوارض گمرکی ندهند. بعد چه چیز وارد میکنند؟ کالایی از چین میآورند و برچسب میزنند با عنوان تولید داخل وارد سرزمین مادر میکنند. منطقه آزاد به سرپل واردات تبدیل شده و هیچ تولیدی ندارد. خیلی از شرکتها هم در مناطق آزاد شعبه میزنند تا بتوانند از مالیات معاف شوند.
اینکه ما مناطق آزاد صرفا اسمی داریم و نتوانستیم به اهداف مستتر در آن دست یابیم صرفا تحت سیاستهای نادرست اتفاق افتاده یا انتخاب مکانها نیز در این توفیقنیافتن اثر داشته است؟
بحث بر سر سیاستهاست. با توجه به میادین موجود نفت و گاز؛ انتخاب دومی به جای عسلویه وجود نداشت. یا چابهار و دیگر مناطق آزاد به دلیل موقعیت جغرافیایی انتخاب شده و اغلب انتخاب مکانها انتخاب درستی بوده است. برای مناطق ویژه میتوان روی مناطق مختلف بررسی کرد به شرط داشتن برنامههای همهجانبه و ازپیشتعریفشده. بنابراین روی مکانیابی مناطق ویژه اظهارنظری نمیکنم؛ ولی روی تعدد، سطح گسترده سرزمینی و بیخاصیتی آن نقد دارم.
با وجود آنکه تشکیل مناطق آزاد و ویژه نتوانسته عملا توسعه منطقهای داشته باشد و مسئولان هم به طور قطع بر این مسئله اشراف دارند؛ چرا بر ازدیاد این مناطق اصرار وجود دارد و هر روز طرحی برای ایجاد منطقهای جدید به مجلس میرود؟
اینها رانتجویی است و تاختزدن. برای اینکه فلان برنامه دولت را تصویب کنند؛ شرط میگذارند که منطقه ما باید تبدیل به منطقه ویژه شود؛ بعد طرح تبدیل آن را به منطقه آزاد ارائه میدهند. این رانتجویی متکثر است. برای داشتن منطقه آزاد با کارآیی لازم باید طرح جامع منطقه آزاد داشته باشیم. ما فاقد این طرح هستیم. دراینباره وقتی با مشاوران استراتژیک چینی کار میکردم؛ چینیها از اینکه ما طرح جامع مناطق آزاد و ویژه نداریم تعجب میکردند. جدای از همه اینها تنشهای چند سال اخیر هم عملا کارآیی این مناطق را از بین برده و امروز مناطق آزاد، واردکننده پورشه شدهاند. مثل منطقه انزلی و این دور باطل اینجا شکل میگیرد که برای دلجویی از مردم و دادن امتیازاتی به آنها میگویند این پورشه میتواند مثلا در استان گیلان عبور داشته باشد. بهاینترتیب دور باطل باجدادن و اعطای بخش کوچکی از رانت حاصله به مردم شکل گرفته و بر اقتصاد حاکم میشود. ازاینرو مناطق آزاد به جای آنکه باعث توسعه شود، مانع توسعه میشود. امروز مناطق آزاد و ویژه مد شده است. مثل اینکه قبلا فرودگاه و احداث سد مد بود. در ایجاد آن هم رانت وجود دارد. دور باطل است. نمایندگان
در مقابل خواستههای هم و رایدادن به هم، تاخت میزنند و به مناطق ویژه یکدیگر رای میدهند. این نماینده به ویژهشدن استان نماینده دیگر رای میدهد و آن نماینده به آزادشدن منطقه ویژه استان دیگر.
از تقسیمکار در مناطق آزاد گفتید؛ سازوکارهای این تقسیم کار چیست و به چه صورت باید انجام شود؟
یک تقسیمکاری بین خود مناطق آزاد باید صورت گیرد که در تخالف با هم قرار نگیرند و همافزا باشند و یک مجموعه مکملی را ایجاد کنند تحت نظارت دولت در قالب یک برنامه استراتژیک. بعد هم یک رابطهای بین اینها و سرزمین مادر و بهخصوص محیط بلافصلشان برقرار شود و مناطق آزاد سرپل توسعه مناطق خود شوند و جایگزین قطبهایی شوند که امروز کارآیی لازم را ندارند. اگر منطقه آزادی هم کنار یک قطب صنعتی شکل میگیرد باید رابطه آن با قطب صنعتی به گونهای تعریف شود که منجر به رشد صنعت آن منطقه شود. متاسفانه میبینیم به دلیل عدم تعریف این رابطهها، امروز کارخانههای اهواز تعطیل شده است. هیچ برنامهای برای ایجاد این تعادل تعریف نشده است؛ درصورتیکه پشت هر منطقه آزاد در چین دستکم به اندازه دو استان برنامه آمایشی وجود دارد. در کشورهای جهان هرسال بین مناطق آزاد کنفرانس برگزار میشود تا تداخل کاری ایجاد نشود و ضد هم نشده و در یک رقابت کاهنده قرار نگیرند. اینطور نیست که یک مشاور در پسله، قوانین مناطق آزاد را تدوین کند. بدون ارتباط مناطق و همفکری گروهی، تدوین برنامه و قوانین ممکن نیست. سازمان برنامه منحل شده و سازوکاری هم برای تدوین
طرحهای ملی وجود ندارد. وقتی تنش هم وجود دارد مناطق آزاد به درد رانتجویی میخورد، بعد هم مدام پهنه مناطق را گستردهتر میکنند. در دنیا محدوده این مناطق 200هکتار است و بسیار محدود. در ایران میبینیم مدام با طرحها و لوایح بر این پهنه اضافه میکنند. در عسلویه شما فاجعه میبینید. اول 40هزار بعد 60هزار و بعد مدام وسعت حصارکشیها بیشتر میشود. این در شرایطی است که طرحهایی که باید تعامل مناطق با پسکرانهاش را برقرار کند و طرحهایی که پیوندهای بین مناطق آزاد را باید مشخص کند؛ وجود ندارد. شما چابهار را تبدیل کردید به منطقه آزاد، این اتفاق چه تأثیری در سیستانوبلوچستان گذاشت؟ با اینکه در بهترین منطقه جغرافیایی و در بهترین موقعیت دسترسی به آبهای آزاد قرار دارد ولی این سیستم وقتی متوقف میماند تبدیل میشود به منطقهای برای قاچاق کالا و مواد مخدر از دریا. چون توسعه ارگانیک از لحاظ اجتماعی تعریف نشده، بومیان آن منطقه هم سهمی از توسعه نخواهند داشت. در برخی مناطق میبینیم به واسطه جمعیت زیاد آن مناطق و سنتهای موجود مانند منطقه آزاد انزلی، اندک توسعه و بهرهمندی بومیان را شاهد هستیم ولی در اکثر نقاط نمیتوان ارتقای
فنی، اقتصادی و... را دید و به خاطر عدم ایجاد رابطه ارگانیک، مناطق آزاد حامل هیچ توسعهای نیستند. این در شرایطی است که در همسایگی ما کشور ترکیه که همزمان با ما منطقه آزاد خود را ایجاد کرد امروز 20 تا 30میلیارددلار صادرات از این مناطق دارد. یا در چین اقتصاد را اجتماعی کردهاند. به آن میگویند شرکتهای شهری یا زیستگاهی که مجموعه شهر و روستا، شرکت تشکیل میدهند و پیوندشان با مناطق آزاد تعریف شده است. دولت هم تخفیفات مالیاتی میدهد که توان آنها افزایش یابد. این یک شیوه توسعه است. بههمینخاطر هم میبینیم اکثر اسباببازیهایی که از چین میآید توسط این شرکتها ساخته شده است.
یکی از طرحهایی که برای رونق مناطق، بهویژه در مرز کشور اجرا شد؛ ایجاد رویههای مختلف تجاری مانند گذر مرزی، بازارچه مرزی و تعاونی مرزنشینی بوده است. اما در عمل میبینیم این رویهها نتوانسته موجب رونق این مناطق شود و فقط شرایط را برای قاچاق کالا مهیاتر کرده است. چرا این طرحها نتوانست به اهداف مورد نظر دست یابد؟
بازارچههای مرزی برای تسهیل روابط قومی است و این بازارچهها با مناطق آزاد قابل مقایسه نیست. واژه توسعه چندان برای این مناطق معنا ندارد. اینها همانطور که از نامش پیداست یک بازارچه هستند. این را بیشتر به عنوان یک امر مکانی خاص که مصلحت اجتماعی در آن بیشتر از اقتصادی است باید نگاه کرد؛ لذا توسعه به ارمغان نخواهد آورد. اول باید سازوکار توسعه و نوآوری تعریف شده باشد و پیوندها شکل گرفته باشد. واژهای را در برنامهریزی منطقهای بهکار میبرند به نام محیط نوآوری. محیط نوآوری را در مناطق باید تعریف کنید. در اروپا اگر برنامهای برای تشکیل محیط نوآوری نداشته باشند؛ از هیچ تسهیلاتی نمیتوانند استفاده کنند. این رویکردها باید وارد برنامهریزی ایران شود. قبلا در محیط شهر یک برنامهریزی شهری داشتیم و به عنوان قانون ابلاغ میشد که آن هم با تراکمفروشی شهرداری برچیده شد و امروز برنامهریزی فضایی قانونی نداریم چون تراکمفروشی غیرقانونی است. دولت میگوید جمعیت تهران 9میلیوننفر است بعد این ظرفیت را 11میلیون و بعد 13میلیون عنوان میکند و وقتی سؤال میشود از مسئولان میگویند؛ قانونی است. شورایعالی تصویب کرده است. شورایعالی
کیست؟ خود دولت که خود را قیم مردم میداند. وزیر تمکین نمیکند او را عوض میکنند و قانون دلخواه خود را اعمال کرده و جمعیت تهران میشود 13میلیوننفر. درحالیکه تهران در طرح جامع ظرفیتی حدود 11میلیون نفر باید داشته باشد اما با دستکاری مسئولان امروز به 13میلیوننفر رسیده است. رانتجویی متکثر همینجا معنا پیدا میکند. بنابراین برنامهریزی فضایی قانونی نداریم. فشار نمایندهها که میخواستند به برنامهای واحد تن ندهند مجموعه شهری را کنار گذاشتند تا هر نمایندهای بتواند قدرت تاختزدن داشته باشد و بعد به زور برنامههای منطقهای را استانی میکنند و بعد شهرستانی میکنند تا قابل تاختزدن شود. این تقسیمات خرد، عواقب دارد. مثلا تقسیم حوزههای آبریز به سه استان از لحاظ تقسیمبندی کشوری درست است اما چون حوضههای آبریز به دریاچه ارومیه در هر سه استان وجود دارد و هریک طبق سیاستهای استان خود عمل میکند میبینیم که دریاچه محکوم به خشکشدن میشود.
ایجاد شهرکهای صنعتی را چگونه میبینید؟ به نظر شما تشکیل این شهرکها چقدر بر اساس اصول و قاعده بوده است؟ آیا توانسته نقشی در توسعه مناطق داشته باشد؟
امر خیری بود که آلودگی را هم از داخل شهرها بیرون بکشد و مشکلات محیط زیست هم به وجود نیاید. خب این شهرکها ایجاد شد ولی وقتی شما تسهیلات را به بخش ساختمان میدهی، شهرکهای صنعتی متوقف میشوند. مکانگزینی آن هم بعضا نادرست است. بهویژه نیروگاهها. اما بیش از مکانگزینی، نداشتن یک سیاست درست مشکلساز شده است. جهتگیریها جایگزین واردات بوده و این نتوانسته توفیقی دربر داشته باشد. وقتی یک رابطه بین صنعت، دانشگاه، بازار و طراحی تعریف شده باشد؛ محیط نوآوری ایجاد میشود اما وقتی این محیط تعریف نمیشود، شهرک صنعتی میخوابد. بههمیندلیل هم شهرکهای صنعتی ما خوابیده و ظرفیتها، غیرقابل استفاده است. تقابل رانت نمیگذارد مولد رشد کند. این تقابل رانت همه کشور را دربر گرفته است و شهرکهای صنعتی ما بههمیندلیل تعطیل کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.