قومیت، فرهنگ و توسعه
داود دشتبانی: موضوع قومیت در تاریخ معاصر ما از مباحث مطرح و چالشبرانگیز بوده که درعینحال آنگونه که شایسته است، مورد توجه قرار نگرفته و بیش از آنکه موضوع تحقیقات و بررسیهای علمی و بیطرفانه باشد، دستاویزی برای رقابتها و منازعات سیاسی قرار گرفته است که نمونه روشن آن را میتوان در سالهای ابتدایی پس از انقلاب مشاهده کرد.
دکتر حسین نصیری، دبیر سابق شورایعالی مناطق آزاد کشور، که به واسطه مطالعات و مسئولیتش، با مباحث اقوام مرتبط بوده است، ایدههای نو و نگاهی متفاوت به بحث اقوام دارد که شایسته توجه و دقتنظر بیشتری است. نصیری تحصیلاتش در رشته مهندسی مکانیک را در آمریکا گذرانده و در برهه پیش از پیروزی انقلاب، عضو انجمنهای اسلامی دانشجویان ایرانی در آمریکا بوده است. وی تحصیلات مقطع کارشناسیارشد خود را در رشته علوم سیاسی و مقطع دکترا را در رشته مدیریت گذرانده است. از دیگر مسئولیتهای وی میتوان به مشاور رییسجمهور در امور جوانان، مشاور وزیر امور خارجه و مدیرعامل خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا) اشاره کرد. وی در این گفتوگو ضمن ارائه تصویری از هویت ایرانی و جایگاه اقوام در آن، راهکارهایی را نیز درباره شناخت و درک بهتر چالشها دراینزمینه ارائه کرده است.
یکی از عواملی که بحث قومیت را در ایران حساستر کرده است، بحث پراکندگی اقوام در مرزهای ایران فعلی است. به خودیخود مرزها برای هر کشوری مسئله حساسی هستند و طبیعتا قدرتهای همسایه همواره نیم نگاهی برای نفوذ و گسترش قلمرو خودشان دارند و بُعد دیگر قضیه این است که مرزها معمولا از سهم کمتری از توسعه برخوردار میشوند و این موضوع، مشکلی است که آمریکا هم در مرزش با مکزیک با آن روبهرو است. بحث اقوام بهویژه به خاطر این دو ویژگی در دوران معاصر، چالشبرانگیز بوده است. ارزیابی و تحلیل شما برای مدیریت و حل این چالش چیست؟
معتقدم توسعه ایران باید بر مبنای تخصیص بهینه منابع، از صفحات میانی به جدار مرزها کشیده شود. من این استراتژی را نوشتهام و در دوران مسئولیتم نیز براساس مطالعات گسترده، آن را ارائه کرده و اکنون نیز سخت به آن باور دارم. وقتی از منابع صحبت میکنیم، متأسفانه در رابطه با ذخایر زیرزمینی و به طور مشخص، نفت صحبت میشود؛ اما در تحقیقی که من انجام دادهام، این نتیجه حاصل شد که اگر فقط نقشه ایران سرمایه ما باشد (همین گربه!) از رهگذر تسهیل ارتباطات و تعاملات جهانی- منطقهای، با تأکید بر استانهای مرزی میتوان چرخه مالی 400-500میلیارددلار در سال را برنامهریزی کرد. تبعات پایدار اقتصادی، سیاسی (داخلی و خارجی)، اجتماعی، زیستمحیطی و امنیتی این چشمانداز نیز محاسبه شده است و اینکه چگونه میتوان منافع و آمال مردم منطقه و حتی دو سوی مرز را به هم گره زد و صلح را به یک پدیده اقتصادی (بهصرفه) پایدار برای همگان تبدیل کرد و جنگ و ناامنی را بر بنیانی قابلاتکا و بلندمدت، از منطقه دور کرد؛ بهگونهایکه زندگی مردم منطقه آنقدر به هم تنیده شود که براساس همنشینی و همکاری دو و چندسویه، مناسبات نوین امنیتی پدید آید.
اگر بتوان توسعه را به جدار مرز سوق داد، برای بقا و پایداری، به ضرورت، باید مناسبات و همپیوندیهای متنوعی را با آنسوی مرز تعریف و ایجاد کرد؛ یعنی تبدیل توسعه به غایتی که همگان به دنبال آن هستند. این توسعه میتواند از مرز بلوچستان آغاز شود و مرز سیستان و خراسان و مازندران و گیلان و اردبیل و آذربایجانشرقی و غربی و کردستان و خوزستان و خلیج فارس را پوشش دهد.
ازآنروی که منابع محدودند؛ به استناد مبانی نظری معتبر و براساس پیشفرضهایی مشخص، اگر بتوان در مناطق موردنظر به دقت «پیشتازترین سرفصل اقتصادیای را یافت که از گستردهترین بستر اجتماعی برخوردار باشد» درآنصورت، محور تحرک توسعه در آن منطقه خاص را پیدا کردهایم و این سرآغاز است. اگر این سرفصل به درستی انتخاب و بر آن تمرکز صورت گیرد؛ چون آهنربا سایر مشکلات را حل خواهد کرد؛ یعنی اگر چرخه ثروت و شکوفاکردن امیدهای بلندمدت در یک ناحیه به جریان افتد؛ تحرک با حداقل هزینه و انرژی، خودبهخود به سایر عرصهها کشیده خواهد شد. جامعه بالنده و انسانهای پویا، به اعتبار تمامی داشتههای بزرگ ایران، منابع موردنیاز خود را تأمین، تعریف و جذب خواهند کرد. بهرهگیری از موقعیت استراتژیک ایران در عرصه مبادلات اقتصادی جهانی - منطقهای فقط یک مثال مهم است؛ میتوان فهرستی بلند از قابلیتهای متنوع دیگر را نیز مورد توجه و بررسی قرار داد.
فقر و توسعهنیافتگی، نهتنها شایسته این مردم بزرگ و این سرزمین پرنعمت نیست که سمی است مهلک و بستر رشد بسیاری از معضلات و فسادها. واقعیت این است: مادامیکه درآمد مردم اینسوی مرز مثلا یک سیام آنسوی مرز باشد؛ خواسته یا ناخواسته بسیاری از مسایل پایهای در این میدان قربانی و بسیاری از ضرورتها نیز کمرنگ میشوند. موضوع معیشت مردم، موضوع بسیار جدیای است؛ برای مثال، در سرفصل مهم محیطزیست، کسی حق ندارد به خانواده بدون سوخت گرفتار در سرما، برای قطع یک درخت اعتراض کند. او ناچار است و حق دارد و باید از سرما در امان باشد. اگر قرار است درختی قطع نشود؛ همه باید بهای آن را بپردازند نه آن خانواده گرفتار در سرما. بر اساس اصول، وظیفه و مشروعیت حکومت در این است که بتواند زندگی با آرامش همراه با اطمینان و امیدهای بلندمدت برای ملت خود تأمین کند.
بر مبنای دستاوردهای نوین جهانی، اینک، «سرمایه انسانی» مهمترین سرمایه یک کشور است. «توسعه»، اگرچه ممکن است با محوریت اقتصاد آغاز شود؛ اما زمانی «پایدار» خواهد شد که بالندگی اجتماع و فرهنگ و امنیت و سیاست و محیطزیست را نیز با محوریت انسان دربر گیرد. دیگر نمیتوان گمان برد که در فقدان توسعه اجتماعی؛ توسعه اقتصادی و یا... در جامعهای شکل گیرد. اگر حتی زمانی این بحث میتوانست مطرح باشد در زمانه ما، دیگر این تفکر «تکساحتی» مرده است. البته منطقا در ابتدا تأمین «نیازهای اولیه» اولویت دارند؛ اما به محض اینکه تحصیل شد؛ «نیازهای ثانویه» خود را نشان خواهند داد و دقیقا از این نقطه است که «زندگی» آغاز میشود!
بخشی از مشکلات ما در حوزه مرزها که خواهناخواه در بحث اقوام خود را نشان میدهد، مشکل عدم توسعه جوامع همجوار و ناامنی و مشکلاتی است که از این ناحیه منتقل میشود؛ در این راهبرد که ارائه فرمودید چه دیدگاهی نسبت به این مقوله وجود دارد؟
وقتی درباره توسعه و رفاه و آزادی صحبت میکنیم. به عنوان یک انسان ایرانی، طبیعتا به ایران میاندیشیم؛ اما در این چشمانداز نمیتوان فکر کرد که میتوان توسعه پیدا کرد، درحالیکه کشورهای همسایه دچار مشکل و عقبماندگی هستند. هدف توسعه و رفاه، انسان ایرانی است اما ثمرات آن باید به جدار مرز و همسایهها نیز برسد؛ این مهم علاوه بر آنکه انسانی است؛ دوام و تعمیق توسعه در کشور را نیز تضمین خواهد کرد.
این شکل «گربه» در یکسری تحولات در دوره معاصر بهوجود آمده است؛ گلستان، ترکمانچای، آخال و... . این شکل را بهوجود آورده؛ لیکن ایرانِ فرهنگی، جایی فراتر از این مرزهاست. در این گستره جغرافیایی یک خویشاوندی معنادار وجود دارد. این بحثها قرار نیست وجههای تخریبی و تهاجمی داشته باشند - مرزها محترمند - بلکه پیرامون همریشگی و خویشاوندی صحبت میکنیم. خویشاوندان لازم نیست حتما کنار هم باشند، هرجا که میخواهند زندگی کنند. ما اگر به اعتقاد، برای هر انسانی رفاه طلب کنیم برای خویشاوندمان سهم بیشتری را خواستاریم. بنابراین میتوان به مرزها اینگونه نگاه کرد.
در تأکیدی بر مسئله فوق، مثلا کردها در دوران معاصر و به دلیل دخالت قدرتها و مناسبات و نامناسبات بسیار تقسیم شدهاند، درحالیکه ریشه ایرانی دارند. ما با تعهد بدون خدشه به مرزهای بینالمللی و احترام به تمامیت ارضی ایران و نیز همسایگان، میتوانیم به صورت شفاف، بیشترین همکاری را در این حوزه مشترک با کشورهای همجوار تعریف کنیم؛ یعنی به جای آنکه مرزها، بستری برای ناامنی، تردید و نقار و... باشند؛ زمینهای برای همکاریهای متنوع فراهم آورند.
زمانی «علائق» به عشق، سودا یا اغوایی بیگانه، خود را در قالب «پانها»ی گوناگون تعریف میکرد. مراد تعمیم نیست؛ اما بسیاری اوقات، داعیه آن بود که آنان متعلق به «ما» هستند. در این تفکر لیکن گفته میشود ما خویشاوندانی هستیم که در دو کشور دوست و همسایه زندگی میکنیم. نه شما چشم آز داشته باشید و نه ما. اما ما با هم میتوانیم تحولاتی را تعریف کنیم که دو سوی مرز از چرخه و رونق آن به خوبی برخوردار شوند. با این فرض، توسعه را نمیتوان از آنسوی مرز دریغ کرد. اگر مرز آباد شود، هم آبادی برای آنهاست و هم برای ما و در این دادوستد، منابع موجود، شکوفا و منابع جدید، آفریده خواهند شد؛ بنابراین از مواهب این رونق، هر دو کشور برخوردار میشوند. توسعه در استانهای مرزی، با ادبیات امروزین، از جهات مختلفی مشروط به بهرهگیری عالمانه و کارشناسانه از ظرفیتهای مکمل دو سوی مرز است در فضایی شفاف و بر بنیان منافعی دو و چندجانبه.
باور بر آن است بیشترین تهدیدها و فرصتهای ممکن برای ملتها، در کشورهای همجوار نهفته است. این فراز به خصوص برای کشوری با برتریهای سرزمینی و موقعیت استراتژیک ایران، اهمیتی دوچندان دارد. شایسته توجه بسیار است که ایران با 15 کشور با ظرفیتها و قابلیتها متنوع و نیازهای گوناگون، همسایه است و اقتصاد جهانی نیز هم به آن داشتهها غنی (مثلا نفت و گاز آسیای مرکزی) محتاج است و هم آزمندانه به بازارهای تشنه آنها میاندیشد. شایان تأمل آن که یکسوم این همسایهها محصور در خشکی هستند. به تحقیق، هیچ کشوری در جهان از چنین جایگاهی برای ترانزیت برخوردار نیست!
از منظری دیگر، اساسا «کشورهای فقیر همواره همسایگان بدی هستند». حال ما میتوانیم به اتفاق همسایگان - که اتفاقا خویشاوند هم هستیم - با پویایی مزیتهای (نسبی و احیانا مطلق) خود، چرخهای را بهوجود آوریم که در دو سوی مرز، ثروت جاری کند. ما با این کار، همکاری و همزیستی خلق کرده و مآلا امنیت و صلح پایدار تحصیل میکنیم. ناتوانند کسانی که فضا را «تنگ و ترش» تعریف کرده و بر این پیشفرضهای معیوب، به اصطلاح «استراتژی» ارائه میکنند.
هدف، بهره بهینه از ظرفیتها و نیز قوتها و فرصتهاست و درعینحال، فروکاستن ضعفها و تهدیدات. با این نگاه، میتوان به قوت فضا را باز، بالنده و با گستردگی بسیار تعریف کرد، بهگونهایکه همگان از مزیتهای آن برخوردار شوند. این چشمانداز (مشروط به مفروضات برشمرده) بهتدریج اعتماد ایجاد کرده و دامنگستر خواهد شد. نمیخواهم ادعایی گزاف داشته باشم؛ اما حداقل سودجستن کارشناسانه از موقعیت راهبردی ایران در تعاملات پرحجم و حیاتی جهانی- منطقهای، از این استعداد، سرشار است. با تواضع تمام عرض میکنم گمان میکنم، میتوان از عهده اثبات این مدعا برآمد.
در چالشهایی که درباره بحث اقوام مطرح میشود، عموما نگاه کنترل و رفع خطرات مطرح است؛ اما به نظر میرسد میتوان با فراهمآوردن زمینههای توسعه، این خطرات را به شکل فعال و بابرنامه رفع کرد و بستر و زمینه شکلگیری آن را از بین برد. نظر شما دراینباره چیست؟
انسان به صورت کلان، منشأ و منبع ثروت است و انسان ایرانی، هدف توسعه و با هر باور و شکلی دارای ارزش. «ثروت، قدرت و منزلت»، «منابع کمیابی» هستند که باید عادلانه در بین انسان ایرانی توزیع شود. بعضیها بهویژه در مبحث «قومیت»، راهحلهای سهمخواهانه را ارائه میدهند که کارآمدی آن به صورت جدی مورد تردید و به لحاظ نظری، از جهات مختلف، قابل نقد است. باید شرایط و قانونمندیها بهگونهای فراهم آیند که هر ایرانی قادر باشد با توان، پشتکار، شایستگی و هوش، از این منابع، سهم درخور و شایسته خود را کسب کند؛ مثلا در یک مسابقه دوومیدانی یک نفر به دلیل نداشتن کفش و لباس و نخوردن غذا یا آغازکردن مسابقه از صدمتر عقبتر بازنده نباشد؛ بلکه همه به طور مساوی از امکانات برخوردار باشند، درآنصورت هرکس که توانست جلوتر از بقیه باشد، حق اوست. میپذیرم که این چشمانداز کم یا بیش، آرمانگرایانه است؛ اما اولا درست و انسانی است و ثانیا موضوع نسبی است نه جامعه ما در کف «صفر» است و نه جوامعی در فراز «صد»! دراینمیان باید بتوان برای نیل به مراتب عالیتری از عدالت اجتماعی تلاش کرد. اگر این سرزمین، ملک مشاع مردم ایران است؛ قانونمندیها باید
بستری بدون تبعیض برای رسیدن به «قدرت، ثروت، منزلت» را نشان دهند.
شایان توجه آنکه در نوشتههای «قومی»، موضوعی که خود را آشکارا نشان داده و گاهی نیز با تندی بیان میشود، مجموعهای از عوامل و سرفصلهای جداگانهای نظیر مذهب، فقر، توسعه، زبان و... و ترکیبی از مسائل بعضا نامربوط و ناهمخوان است که در قالب یک مناظره متراکم، به صورت یکپارچه در «مطالعات قومی» ارائه میشوند. ایجاد تودهای درهمتنیده از عناصر نامتجانس، عملا امکان دستیابی به درکی جامع و مانع پیرامون مسئله را دشوار کرده و حتی بدفهمی زمینهساز بدفهمی است. با چنین پسزمینهای راه رسیدن به چارهای منطقی و واقعبینانه اصولا مسدود است. نکته اساسی دیگر آن است که همه این بحثها با نگاه سیاسی و در حقیقت با «سیاست» قالبریزی میشود؛ بهبیاندیگر، سیاست تا آن اندازه «عزیز» است که همه مشکلات باید به آستان آن عرضه و در آن گنجانده شود و عرصههای دیگری نظیر اقتصاد، فرهنگ و... تا آن حد خفیف که اصولا در محاسبه نگنجند! مسئله «قومیتگرایی» بااینوصف، به معضلی پیچیده، متراکم و کلاف سردرگمی تبدیل میشود که مشخص نیست چگونه باید در آن ورود و راهحلها را جستوجو کرد! در چنین شرایطی، ظاهرا تنها میتوان در مورد آن شعار داد و هیچگاه نیز به
نتیجه نرسید! شاید این بنبست خودساخته، در داخل، توجیهی شده باشد برای نگاه به «بیرون» و درغلتیدن در دامن بیگانگان، آنگونه که این روزها ظاهرا چندان هم پنهان نمیشود!
مذهب ماهیتا موضوعی جدا از قومیت است، گیرم در پارهای از مناطق، بر هم «نشسته»اند، برای حصول به نتیجه، این مسائل باید جداگانه مورد بررسی قرار گیرند. برای حل یک مسئله، لاجرم باید بتوان آن پدیده را تجزیه و سپس تحلیل کرد. بخشی تعیینکننده از این مسئله متراکم نیز، اقتصادی است؛ بنابراین پاسخ متناسب خود را طلب میکند؛ یعنی اگر بتوان در استانهای مرزی کشور، توسعه اقتصادی را با قوت، به گونهای به حرکت درآورد که امید به آینده در ذهن و دل مردم بالنده شود؛ بخش قابلملاحظهای از آن مسئله متراکم حل میشود. با کاهش فشردگی آن «کلاف سردرگم» عرصههای دیگر نیز مجال چاره خواهند یافت. تأکید بر راهحل یکپارچه و همزمان و قطعی، سادهانگارانه است که افزون بر سترونبودن (یا به دلیل آن!)؛ محیطی برای عرضاندام عناصر ماجراجو، وابسته، جاهطلب و فضایی برای خشونت و نیز تحرک بیگانگان فراهم خواهد کرد؛ از آن گونه بهوفور در دهههای اخیر در منطقه و جهان شاهد آن بوده و هستیم.
موضوع اقوام از مختصات ایران و پدیدهای است که احترام بسیار طلب میکند. تصور میشود دلبستگان به این سرزمین خدایی باید به صدق و راستی بکوشند تا این پدیده اجتماعی از «رادیکالیسم» تخلیه شود. تندی در این عرصه نهتنها دستاوردی ملی بهبار نمیآورد که زمینههای رشد فرصتطلبان و عناصر وابسته و ماجراجو را فراهم خواهد آورد. در مسئله قومیت، درک درست و عاری از حبوبغض ظرایف تاریخ، ضرورتی بدون جایگزین است. بههرحال ما پیشفرضهایی داریم نظیر آنکه تجزیه طلبی و اغوای خارجی امر مذمومی است و یا ایران ملک مشترک مردم ماست و... داوری اسناد معتبر تاریخی مورد تأکید قرار گیرد. بدون تاریخ تنها گرد خود خواهیم چرخید. نسلهایی که به دنبال هم میآیند ناگزیر، تجربهها را تکرار میکنند؛ چون انباشتی صورت نگرفته است. با مفروضاتی ازاینقبیل به عنوان ابزار شناخت (که میتوان به دقت آنها و الویتهایشان را به صورت مشخص و بر آن اتفاق کرد.) میشود داوری را سامان بخشید؛ مثلا آن هنگام که از «فرقه دموکرات» سخن به میان است نقش باقراوف و استالین باز شناخته خواهد شد. بپذیریم که میتوان با گفتوگو زمینههای حل مسائل را فراهم کرد. گفتوگو، کمک خواهد
کرد تا مسئله قومیت از رادیکالیسم تهی شود؛ مشروط بر آنکه پیش از آن پیرامون پیشفرضها توافق صورت گیرد.
تصور بر آن است که در نخستین گام، فقرزدایی و مآلا دستیابی به نظریه و سازوکارهایی برای رونق اقتصادی در استانهای مرزی، بهگونهای که اعتماد و امیدهای بلندمدت در محیط خلق کند؛ از اولویت برخوردار است. به استناد مطالعات گسترده انجامشده، ظرفیتهای متنوعی برای بالندگی در این مناطق وجود دارد که پویایی آنها در گرو شکلگیری تفاهم و ارادهای ملی پیرامون برنامهها و سپس سازوکاری برای مدیریت اجرایی است. این سرآغاز تمهیدی قابلاتکا برای بالندگی اجتماعی و فرهنگی محیط- به عنوان بخشهایی دیگر از آن مسئله متراکم که به سهو یا عمد «مسئله قومیت» خوانده میشود- ایجاد خواهد کرد؛ فرایندی که بهتدریج بخش «سیاست» را به میان خواهد آورد. دانسته است که تبیین ظرایف، لزوما مجال دیگری را طلب میکند؛ اما به اجمال بهرهگیری از موقعیت استراتژیک کشور در مناسبات و تعاملات جهانی - منطقهای میتواند در اندازههای گسترده به این پویایی دامن زند و زمینهساز تحرک عرصههای دیگر باشد. به تجربه و با مثالهای مشخص میتوان نشان داد که این روند به بسیاری از سرگشتگیها التیام خواهد بخشید.
خطوط برشمرده، جریان اصلی این حرکت را سامان خواهد بخشید که در همنشینی با آنها، ظرایف بسیار دیگر بالنده خواهد شد. در آن صورت چرا کسی باید با زبان و لباس مخالفت کند؟ نشستوبرخاست و آداب و رسوم اقوام سرمایههای این کشور هستند. ضربالمثلهای اقوام تجربه فشرده نسلها را با خود دارند. همه اینها باید با دقت و حتی شاید خست! حفظ، شکوفا و مبادله شوند. با فرض اینکه اشتراکات، اساس و بنیان کشور هستند؛ تفاوتها، باید محترم شمرده شوند. این گوناگونیهای رنگارنگ، از یک ریشه برخاستهاند؛ مانند شاخههای یک درخت و همگی ارزشمند و مکمل هم هستند. یک شاخه در غرب کشور و در جغرافیا و فضای آنجا به شکلی رشد کرده و در شرق نیز به شکلی دیگر، اما همه از یک منشأ ریشه گرفتهاند. تبعیض، فقر، اغوای خارجی و جاهطلبیهای فردی و گاه کوتاهی و نیز جهل، مسائلی بهوجود آورده است که با درکی دیگر میتواند حل شود. تردید نکنیم چنین ایرانی استوارتر، پربارتر و شادابتر از همیشه رخ به آینده نشان خواهد داد.
بعضا شیوههایی مانند فدرالیسم برای حل موضوع قومیت مطرح میشود و در انتخابات ریاستجمهوری گذشته نیز به شکل فدرالیسم اقتصادی توسط یکی از نامزدها مطرح شد. با توجه به اینکه فدرال در لغت نیز به معنای «اتحاد» است و تجربه آن در جهان هم به همین شکل بوده این راهکار و شیوه چه دردی را از ما درمان خواهد کرد و تا چه میزان با شرایط ما انطباق دارد؟
این بحث ریشه در همان مشکلی دارد که طرح شد یعنی وجود رادیکالیسم در بحث قومیت و تا این موضوع درمان نشود، شاهد چنین وارونگیهایی خواهیم بود؛ هرکس ستونی را گرفته و معتقد است از طلاست. باید روشنایی باشد تا دریافت شود، طلا کجاست. «فدرالیسم» براساس تجارب جهانی، «تلاش و پویشی است از تفرق و جدایی به سوی اتحاد و بههمپیوستن». آمریکا و کانادا که ایالتهای جدایی بودند؛ با هم ترکیب شدند تا کشورهایی به این نامها آفریده شود و اصولا این «نیاز»، به هیچ مسئله قومی و زبانی نیز ربط نداشته است. آلمان، دوکنشینهای جدا از هم بود و سوئیس کانتونهای خودمختار، با هم جمع شدهاند و کشورهایی را تشکیل دادهاند. اینها چه ارتباطی دارد به ایرانی که تنها دو هزار و اندی سال سابقه دولت ملی دارد!
کسانی که این مباحث را مطرح میکنند دیدی شکسته و ناقص از بحث دارند. مردم در ایران ریشههای جدا از هم ندارند. نهتنها در نقشه ایران که در پهنه گسترده ایران فرهنگی؛ این واقعیتی است که این روزها به اعتبار پژوهشهای علمی، دیگر به روشنی آفتاب است. کشوری مثل بلژیک، دوکنشینی که به عنوان یک کشور، تاریخ و سابقهای در پشتوانه ندارد، کشورهایی در نتیجه تحولات معاصر به وجود آمدهاند یا مثلا چکواسلواکی یک ترکیب ناهمخوان بود که با ازبینرفتن آن، قول و قرارهای اولیه، از هم جدا شدند. اینها چه ارتباطی با ایران دارد!؟
پارههایی خودمختار و جداازهم، به دلیل قرابتها یا ضرورتها، با هم ترکیب شده و به اعتبار یک «قرارداد»، در دوران جدید، در کنار هم کشوری «فدرال» را برساختهاند نه بر عکس! مدافعان فدرالیسم در ایران به خامی «نقش مار» میکشند. کدامین تجربه معتبر در جهان نشان میدهد که کشوری با تاریخ چندهزارساله، خود شکسته است؛ تا این توهم را دلالت کند!؟ آلمانشرقی و غربی با وجود تمامی نظریهپردازیهای مخالف و تمامی هزینههای دولتها و محافل قدرتمند و باوجود همه دشواریهای، چرا دوباره به هم پیوستند!؟ آخر فدرالیسم از کدام بستر تاریخی و اجتماعی در جامعه ایران بیرون خزیده است!؟
در شکلی خفیف، اگر فرض کنیم عبارتی چون «فدرالیسم اقتصادی» مفهوم باشد؛ به دلیل تبعات محتمل، منطقا باید از یک تجربه و کنکاش طبیعی و گسترده در یک جامعه برآمده باشد و اگر نه اقناع ملی، که رضایت جمعی معتبر از نخبگان را در پشتوانه داشته باشد و نه اینچنین در میانه مردهباد و زندهبادها و به قول شما «در انتخابات»، به شکل ناپخته و خالی از محتوا مطرح شود. اصولا طرحهایی ازایندست که زندگی طیف وسیعی از مردم (و کشور) را تحتتأثیر قرار میدهند؛ پیش از آنکه «رنگ»، «برنامه» به خود گیرند، باید از فرایند نقدهای بیامان اجتماعی، به سلامت عبور کرده و اهداف، کارکردها و... مزایا و مضار و تبعات مثبت و منفی آن به دقت سنجیده شود. بههرروی، اساسا اهداف و ضرورتهای این «ایده» برای بنده مشخص نیست و معلوم نیست با این شعار چه مشکلی و به چه طریقی قرار است حل شود و این عبارت، قرار است چه «فیلی هوا کند»!؟ البته آشکار است که این ایده قومی نیست و حتی قرار است «درمان» باشد که به تحقیق، نخواهد بود. به باور من، به پشتوانههای بزرگ ایران، پیشتازترین عنصر اقتصادی و گستردهترین بستر اجتماعی هر منطقه و ناحیه میتواند محور توسعه باشد این چه نیازی
به فدرالیسم دارد؟ یا ترانزیت میتواند بستر مهمی باشد که ما از این سرزمین، برای نیاز پرحجم ارتباطی جهان با همسایگان محصور در خشکیمان استفاده کنیم.
فدرالیسم قومی هم که از اساس یعنی تجزیهطلبی؛ یعنی همان فاصلهگذاری کلیشهای برای تعریف هویتهای متعارض و مرزکشی و ایجاد جدایی و کینه در بین ملت ایران. بیداعیهای بر تعمیم، ریشه بسیاری از این جریانات را بیرونی میبینم که به صورت عمده، از سوی عناصری از پسماندههای تفکرات حزب توده و «دموکرات» - که روزی خونآشامی چون «استالین» معبودشان بود - پی گرفته میشود؛ با سوابقی آکنده از خشونت، جوانیای که در دلبستگی به کشور «شوراها» گذشته و اکنون در پیرانهسر، در نتیجه فروپاشی شوروی، با چرخشی پرشتاب و توجیهاتی که همان «ادبیات» را (اینک، آمیخته با سرفصلهایی مورد علاقه محافل غربی) دلالت میکند، رو به آستان غرب آوردهاند (ظاهرا اصل تغییرناپذیر، غیرملیبودن و وابستگی است و باقی قضایا فرع هستند!).
یکی از مهمترین اشکالات اینگونه تحلیلها آن است که مجموعهای از بحثها و تبعیضها و مشکلات و مسائل تاریخی در یک عنوان واحد به اسم قومیت مطرح میشوند، درحالیکه اینها مباحث جدا از هم هستند. اقتصاد جدا از مذهب است و بحث مرز، جدا از بحث زبان! این تجویزها بیش از آنکه بخواهد مشکلی را حل کند؛ درصدد است جمعیتی را با فاصلهگذاری از سایر مردم ایران دور، جدا و حتی در مقابل هم قرار دهد و کینهها را ساز و عمق بخشد. گیرم این تلاش... برای عرضاندام مشتی جاهطلب، موقعیتهایی خلق کند؛ اما محققا سودی برای مردم و قومی خاص، خلق نخواهد کرد. اگر یک کرمانشاهی میتواند در بندرعباس مدیریت کند و ثروت و بهرهوری تولید کند چرا نباید از آن استقبال کرد؟ یا اگر در چابهار ترکیب نیروی انسانی تبریزی و بلوچ و مازنی و... ایدههای نویی را پدید آورده و شکوفایی بهوجود میآورد، چرا نباید از این ترکیب حمایت کرد؟ اصلا این تلاقی و تداخلها سرمایه ما هستند.
بنابراین به نظر من این مبحث فاقد بنیانهای تئوریک و کارشناسی است؛ بهلحاظ اقتصادی ناکارآمد؛ در عرصه اجتماعی به شدت مشکلساز؛ از نظر سیاسی بهشدت خام و احساسی و... . بستری است که میتواند زمینههای تاثیرگذاریهای ضد ملی خارجی و دخالت بیگانگان را فراهم کند و در نهایت نیز هیچ مشکلی از مشکلات عدیده این کشور و اقوام را حل نخواهد کرد و برعکس بر چالشها، نقار و کینهها خواهد افزود. اصولا معلوم نیست که از کجا شروع میشود و در کجا پایان میپذیرد. خلق مسائل و کینههای تازه است بهمثابه «راهحل»!
حقیقت آن است که به اعتبار ظرقیتهای مکمل گوشهگوشه کشور و پشتوانه تمامی داشتههای بزرگ ایران عزیز میتوان به گستردگی، نظمی نو و فراگیر درانداخت و از دستاوردهای بسیار آن بالندگی، رونق، امید، رفاه و... عدالت و آزادی را در این سرزمین خدایی پایدار کرد و حتی از رهگذر همکاری و همزیستی، همسایگان را در این رونق مشارکت داد و از رهگذر توسعهای منطقهای، صلح و امنیت و شکوفایی پایدار تحصیل کرد.
داود دشتبانی: موضوع قومیت در تاریخ معاصر ما از مباحث مطرح و چالشبرانگیز بوده که درعینحال آنگونه که شایسته است، مورد توجه قرار نگرفته و بیش از آنکه موضوع تحقیقات و بررسیهای علمی و بیطرفانه باشد، دستاویزی برای رقابتها و منازعات سیاسی قرار گرفته است که نمونه روشن آن را میتوان در سالهای ابتدایی پس از انقلاب مشاهده کرد.
دکتر حسین نصیری، دبیر سابق شورایعالی مناطق آزاد کشور، که به واسطه مطالعات و مسئولیتش، با مباحث اقوام مرتبط بوده است، ایدههای نو و نگاهی متفاوت به بحث اقوام دارد که شایسته توجه و دقتنظر بیشتری است. نصیری تحصیلاتش در رشته مهندسی مکانیک را در آمریکا گذرانده و در برهه پیش از پیروزی انقلاب، عضو انجمنهای اسلامی دانشجویان ایرانی در آمریکا بوده است. وی تحصیلات مقطع کارشناسیارشد خود را در رشته علوم سیاسی و مقطع دکترا را در رشته مدیریت گذرانده است. از دیگر مسئولیتهای وی میتوان به مشاور رییسجمهور در امور جوانان، مشاور وزیر امور خارجه و مدیرعامل خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا) اشاره کرد. وی در این گفتوگو ضمن ارائه تصویری از هویت ایرانی و جایگاه اقوام در آن، راهکارهایی را نیز درباره شناخت و درک بهتر چالشها دراینزمینه ارائه کرده است.
یکی از عواملی که بحث قومیت را در ایران حساستر کرده است، بحث پراکندگی اقوام در مرزهای ایران فعلی است. به خودیخود مرزها برای هر کشوری مسئله حساسی هستند و طبیعتا قدرتهای همسایه همواره نیم نگاهی برای نفوذ و گسترش قلمرو خودشان دارند و بُعد دیگر قضیه این است که مرزها معمولا از سهم کمتری از توسعه برخوردار میشوند و این موضوع، مشکلی است که آمریکا هم در مرزش با مکزیک با آن روبهرو است. بحث اقوام بهویژه به خاطر این دو ویژگی در دوران معاصر، چالشبرانگیز بوده است. ارزیابی و تحلیل شما برای مدیریت و حل این چالش چیست؟
معتقدم توسعه ایران باید بر مبنای تخصیص بهینه منابع، از صفحات میانی به جدار مرزها کشیده شود. من این استراتژی را نوشتهام و در دوران مسئولیتم نیز براساس مطالعات گسترده، آن را ارائه کرده و اکنون نیز سخت به آن باور دارم. وقتی از منابع صحبت میکنیم، متأسفانه در رابطه با ذخایر زیرزمینی و به طور مشخص، نفت صحبت میشود؛ اما در تحقیقی که من انجام دادهام، این نتیجه حاصل شد که اگر فقط نقشه ایران سرمایه ما باشد (همین گربه!) از رهگذر تسهیل ارتباطات و تعاملات جهانی- منطقهای، با تأکید بر استانهای مرزی میتوان چرخه مالی 400-500میلیارددلار در سال را برنامهریزی کرد. تبعات پایدار اقتصادی، سیاسی (داخلی و خارجی)، اجتماعی، زیستمحیطی و امنیتی این چشمانداز نیز محاسبه شده است و اینکه چگونه میتوان منافع و آمال مردم منطقه و حتی دو سوی مرز را به هم گره زد و صلح را به یک پدیده اقتصادی (بهصرفه) پایدار برای همگان تبدیل کرد و جنگ و ناامنی را بر بنیانی قابلاتکا و بلندمدت، از منطقه دور کرد؛ بهگونهایکه زندگی مردم منطقه آنقدر به هم تنیده شود که براساس همنشینی و همکاری دو و چندسویه، مناسبات نوین امنیتی پدید آید.
اگر بتوان توسعه را به جدار مرز سوق داد، برای بقا و پایداری، به ضرورت، باید مناسبات و همپیوندیهای متنوعی را با آنسوی مرز تعریف و ایجاد کرد؛ یعنی تبدیل توسعه به غایتی که همگان به دنبال آن هستند. این توسعه میتواند از مرز بلوچستان آغاز شود و مرز سیستان و خراسان و مازندران و گیلان و اردبیل و آذربایجانشرقی و غربی و کردستان و خوزستان و خلیج فارس را پوشش دهد.
ازآنروی که منابع محدودند؛ به استناد مبانی نظری معتبر و براساس پیشفرضهایی مشخص، اگر بتوان در مناطق موردنظر به دقت «پیشتازترین سرفصل اقتصادیای را یافت که از گستردهترین بستر اجتماعی برخوردار باشد» درآنصورت، محور تحرک توسعه در آن منطقه خاص را پیدا کردهایم و این سرآغاز است. اگر این سرفصل به درستی انتخاب و بر آن تمرکز صورت گیرد؛ چون آهنربا سایر مشکلات را حل خواهد کرد؛ یعنی اگر چرخه ثروت و شکوفاکردن امیدهای بلندمدت در یک ناحیه به جریان افتد؛ تحرک با حداقل هزینه و انرژی، خودبهخود به سایر عرصهها کشیده خواهد شد. جامعه بالنده و انسانهای پویا، به اعتبار تمامی داشتههای بزرگ ایران، منابع موردنیاز خود را تأمین، تعریف و جذب خواهند کرد. بهرهگیری از موقعیت استراتژیک ایران در عرصه مبادلات اقتصادی جهانی - منطقهای فقط یک مثال مهم است؛ میتوان فهرستی بلند از قابلیتهای متنوع دیگر را نیز مورد توجه و بررسی قرار داد.
فقر و توسعهنیافتگی، نهتنها شایسته این مردم بزرگ و این سرزمین پرنعمت نیست که سمی است مهلک و بستر رشد بسیاری از معضلات و فسادها. واقعیت این است: مادامیکه درآمد مردم اینسوی مرز مثلا یک سیام آنسوی مرز باشد؛ خواسته یا ناخواسته بسیاری از مسایل پایهای در این میدان قربانی و بسیاری از ضرورتها نیز کمرنگ میشوند. موضوع معیشت مردم، موضوع بسیار جدیای است؛ برای مثال، در سرفصل مهم محیطزیست، کسی حق ندارد به خانواده بدون سوخت گرفتار در سرما، برای قطع یک درخت اعتراض کند. او ناچار است و حق دارد و باید از سرما در امان باشد. اگر قرار است درختی قطع نشود؛ همه باید بهای آن را بپردازند نه آن خانواده گرفتار در سرما. بر اساس اصول، وظیفه و مشروعیت حکومت در این است که بتواند زندگی با آرامش همراه با اطمینان و امیدهای بلندمدت برای ملت خود تأمین کند.
بر مبنای دستاوردهای نوین جهانی، اینک، «سرمایه انسانی» مهمترین سرمایه یک کشور است. «توسعه»، اگرچه ممکن است با محوریت اقتصاد آغاز شود؛ اما زمانی «پایدار» خواهد شد که بالندگی اجتماع و فرهنگ و امنیت و سیاست و محیطزیست را نیز با محوریت انسان دربر گیرد. دیگر نمیتوان گمان برد که در فقدان توسعه اجتماعی؛ توسعه اقتصادی و یا... در جامعهای شکل گیرد. اگر حتی زمانی این بحث میتوانست مطرح باشد در زمانه ما، دیگر این تفکر «تکساحتی» مرده است. البته منطقا در ابتدا تأمین «نیازهای اولیه» اولویت دارند؛ اما به محض اینکه تحصیل شد؛ «نیازهای ثانویه» خود را نشان خواهند داد و دقیقا از این نقطه است که «زندگی» آغاز میشود!
بخشی از مشکلات ما در حوزه مرزها که خواهناخواه در بحث اقوام خود را نشان میدهد، مشکل عدم توسعه جوامع همجوار و ناامنی و مشکلاتی است که از این ناحیه منتقل میشود؛ در این راهبرد که ارائه فرمودید چه دیدگاهی نسبت به این مقوله وجود دارد؟
وقتی درباره توسعه و رفاه و آزادی صحبت میکنیم. به عنوان یک انسان ایرانی، طبیعتا به ایران میاندیشیم؛ اما در این چشمانداز نمیتوان فکر کرد که میتوان توسعه پیدا کرد، درحالیکه کشورهای همسایه دچار مشکل و عقبماندگی هستند. هدف توسعه و رفاه، انسان ایرانی است اما ثمرات آن باید به جدار مرز و همسایهها نیز برسد؛ این مهم علاوه بر آنکه انسانی است؛ دوام و تعمیق توسعه در کشور را نیز تضمین خواهد کرد.
این شکل «گربه» در یکسری تحولات در دوره معاصر بهوجود آمده است؛ گلستان، ترکمانچای، آخال و... . این شکل را بهوجود آورده؛ لیکن ایرانِ فرهنگی، جایی فراتر از این مرزهاست. در این گستره جغرافیایی یک خویشاوندی معنادار وجود دارد. این بحثها قرار نیست وجههای تخریبی و تهاجمی داشته باشند - مرزها محترمند - بلکه پیرامون همریشگی و خویشاوندی صحبت میکنیم. خویشاوندان لازم نیست حتما کنار هم باشند، هرجا که میخواهند زندگی کنند. ما اگر به اعتقاد، برای هر انسانی رفاه طلب کنیم برای خویشاوندمان سهم بیشتری را خواستاریم. بنابراین میتوان به مرزها اینگونه نگاه کرد.
در تأکیدی بر مسئله فوق، مثلا کردها در دوران معاصر و به دلیل دخالت قدرتها و مناسبات و نامناسبات بسیار تقسیم شدهاند، درحالیکه ریشه ایرانی دارند. ما با تعهد بدون خدشه به مرزهای بینالمللی و احترام به تمامیت ارضی ایران و نیز همسایگان، میتوانیم به صورت شفاف، بیشترین همکاری را در این حوزه مشترک با کشورهای همجوار تعریف کنیم؛ یعنی به جای آنکه مرزها، بستری برای ناامنی، تردید و نقار و... باشند؛ زمینهای برای همکاریهای متنوع فراهم آورند.
زمانی «علائق» به عشق، سودا یا اغوایی بیگانه، خود را در قالب «پانها»ی گوناگون تعریف میکرد. مراد تعمیم نیست؛ اما بسیاری اوقات، داعیه آن بود که آنان متعلق به «ما» هستند. در این تفکر لیکن گفته میشود ما خویشاوندانی هستیم که در دو کشور دوست و همسایه زندگی میکنیم. نه شما چشم آز داشته باشید و نه ما. اما ما با هم میتوانیم تحولاتی را تعریف کنیم که دو سوی مرز از چرخه و رونق آن به خوبی برخوردار شوند. با این فرض، توسعه را نمیتوان از آنسوی مرز دریغ کرد. اگر مرز آباد شود، هم آبادی برای آنهاست و هم برای ما و در این دادوستد، منابع موجود، شکوفا و منابع جدید، آفریده خواهند شد؛ بنابراین از مواهب این رونق، هر دو کشور برخوردار میشوند. توسعه در استانهای مرزی، با ادبیات امروزین، از جهات مختلفی مشروط به بهرهگیری عالمانه و کارشناسانه از ظرفیتهای مکمل دو سوی مرز است در فضایی شفاف و بر بنیان منافعی دو و چندجانبه.
باور بر آن است بیشترین تهدیدها و فرصتهای ممکن برای ملتها، در کشورهای همجوار نهفته است. این فراز به خصوص برای کشوری با برتریهای سرزمینی و موقعیت استراتژیک ایران، اهمیتی دوچندان دارد. شایسته توجه بسیار است که ایران با 15 کشور با ظرفیتها و قابلیتها متنوع و نیازهای گوناگون، همسایه است و اقتصاد جهانی نیز هم به آن داشتهها غنی (مثلا نفت و گاز آسیای مرکزی) محتاج است و هم آزمندانه به بازارهای تشنه آنها میاندیشد. شایان تأمل آن که یکسوم این همسایهها محصور در خشکی هستند. به تحقیق، هیچ کشوری در جهان از چنین جایگاهی برای ترانزیت برخوردار نیست!
از منظری دیگر، اساسا «کشورهای فقیر همواره همسایگان بدی هستند». حال ما میتوانیم به اتفاق همسایگان - که اتفاقا خویشاوند هم هستیم - با پویایی مزیتهای (نسبی و احیانا مطلق) خود، چرخهای را بهوجود آوریم که در دو سوی مرز، ثروت جاری کند. ما با این کار، همکاری و همزیستی خلق کرده و مآلا امنیت و صلح پایدار تحصیل میکنیم. ناتوانند کسانی که فضا را «تنگ و ترش» تعریف کرده و بر این پیشفرضهای معیوب، به اصطلاح «استراتژی» ارائه میکنند.
هدف، بهره بهینه از ظرفیتها و نیز قوتها و فرصتهاست و درعینحال، فروکاستن ضعفها و تهدیدات. با این نگاه، میتوان به قوت فضا را باز، بالنده و با گستردگی بسیار تعریف کرد، بهگونهایکه همگان از مزیتهای آن برخوردار شوند. این چشمانداز (مشروط به مفروضات برشمرده) بهتدریج اعتماد ایجاد کرده و دامنگستر خواهد شد. نمیخواهم ادعایی گزاف داشته باشم؛ اما حداقل سودجستن کارشناسانه از موقعیت راهبردی ایران در تعاملات پرحجم و حیاتی جهانی- منطقهای، از این استعداد، سرشار است. با تواضع تمام عرض میکنم گمان میکنم، میتوان از عهده اثبات این مدعا برآمد.
در چالشهایی که درباره بحث اقوام مطرح میشود، عموما نگاه کنترل و رفع خطرات مطرح است؛ اما به نظر میرسد میتوان با فراهمآوردن زمینههای توسعه، این خطرات را به شکل فعال و بابرنامه رفع کرد و بستر و زمینه شکلگیری آن را از بین برد. نظر شما دراینباره چیست؟
انسان به صورت کلان، منشأ و منبع ثروت است و انسان ایرانی، هدف توسعه و با هر باور و شکلی دارای ارزش. «ثروت، قدرت و منزلت»، «منابع کمیابی» هستند که باید عادلانه در بین انسان ایرانی توزیع شود. بعضیها بهویژه در مبحث «قومیت»، راهحلهای سهمخواهانه را ارائه میدهند که کارآمدی آن به صورت جدی مورد تردید و به لحاظ نظری، از جهات مختلف، قابل نقد است. باید شرایط و قانونمندیها بهگونهای فراهم آیند که هر ایرانی قادر باشد با توان، پشتکار، شایستگی و هوش، از این منابع، سهم درخور و شایسته خود را کسب کند؛ مثلا در یک مسابقه دوومیدانی یک نفر به دلیل نداشتن کفش و لباس و نخوردن غذا یا آغازکردن مسابقه از صدمتر عقبتر بازنده نباشد؛ بلکه همه به طور مساوی از امکانات برخوردار باشند، درآنصورت هرکس که توانست جلوتر از بقیه باشد، حق اوست. میپذیرم که این چشمانداز کم یا بیش، آرمانگرایانه است؛ اما اولا درست و انسانی است و ثانیا موضوع نسبی است نه جامعه ما در کف «صفر» است و نه جوامعی در فراز «صد»! دراینمیان باید بتوان برای نیل به مراتب عالیتری از عدالت اجتماعی تلاش کرد. اگر این سرزمین، ملک مشاع مردم ایران است؛ قانونمندیها باید
بستری بدون تبعیض برای رسیدن به «قدرت، ثروت، منزلت» را نشان دهند.
شایان توجه آنکه در نوشتههای «قومی»، موضوعی که خود را آشکارا نشان داده و گاهی نیز با تندی بیان میشود، مجموعهای از عوامل و سرفصلهای جداگانهای نظیر مذهب، فقر، توسعه، زبان و... و ترکیبی از مسائل بعضا نامربوط و ناهمخوان است که در قالب یک مناظره متراکم، به صورت یکپارچه در «مطالعات قومی» ارائه میشوند. ایجاد تودهای درهمتنیده از عناصر نامتجانس، عملا امکان دستیابی به درکی جامع و مانع پیرامون مسئله را دشوار کرده و حتی بدفهمی زمینهساز بدفهمی است. با چنین پسزمینهای راه رسیدن به چارهای منطقی و واقعبینانه اصولا مسدود است. نکته اساسی دیگر آن است که همه این بحثها با نگاه سیاسی و در حقیقت با «سیاست» قالبریزی میشود؛ بهبیاندیگر، سیاست تا آن اندازه «عزیز» است که همه مشکلات باید به آستان آن عرضه و در آن گنجانده شود و عرصههای دیگری نظیر اقتصاد، فرهنگ و... تا آن حد خفیف که اصولا در محاسبه نگنجند! مسئله «قومیتگرایی» بااینوصف، به معضلی پیچیده، متراکم و کلاف سردرگمی تبدیل میشود که مشخص نیست چگونه باید در آن ورود و راهحلها را جستوجو کرد! در چنین شرایطی، ظاهرا تنها میتوان در مورد آن شعار داد و هیچگاه نیز به
نتیجه نرسید! شاید این بنبست خودساخته، در داخل، توجیهی شده باشد برای نگاه به «بیرون» و درغلتیدن در دامن بیگانگان، آنگونه که این روزها ظاهرا چندان هم پنهان نمیشود!
مذهب ماهیتا موضوعی جدا از قومیت است، گیرم در پارهای از مناطق، بر هم «نشسته»اند، برای حصول به نتیجه، این مسائل باید جداگانه مورد بررسی قرار گیرند. برای حل یک مسئله، لاجرم باید بتوان آن پدیده را تجزیه و سپس تحلیل کرد. بخشی تعیینکننده از این مسئله متراکم نیز، اقتصادی است؛ بنابراین پاسخ متناسب خود را طلب میکند؛ یعنی اگر بتوان در استانهای مرزی کشور، توسعه اقتصادی را با قوت، به گونهای به حرکت درآورد که امید به آینده در ذهن و دل مردم بالنده شود؛ بخش قابلملاحظهای از آن مسئله متراکم حل میشود. با کاهش فشردگی آن «کلاف سردرگم» عرصههای دیگر نیز مجال چاره خواهند یافت. تأکید بر راهحل یکپارچه و همزمان و قطعی، سادهانگارانه است که افزون بر سترونبودن (یا به دلیل آن!)؛ محیطی برای عرضاندام عناصر ماجراجو، وابسته، جاهطلب و فضایی برای خشونت و نیز تحرک بیگانگان فراهم خواهد کرد؛ از آن گونه بهوفور در دهههای اخیر در منطقه و جهان شاهد آن بوده و هستیم.
موضوع اقوام از مختصات ایران و پدیدهای است که احترام بسیار طلب میکند. تصور میشود دلبستگان به این سرزمین خدایی باید به صدق و راستی بکوشند تا این پدیده اجتماعی از «رادیکالیسم» تخلیه شود. تندی در این عرصه نهتنها دستاوردی ملی بهبار نمیآورد که زمینههای رشد فرصتطلبان و عناصر وابسته و ماجراجو را فراهم خواهد آورد. در مسئله قومیت، درک درست و عاری از حبوبغض ظرایف تاریخ، ضرورتی بدون جایگزین است. بههرحال ما پیشفرضهایی داریم نظیر آنکه تجزیه طلبی و اغوای خارجی امر مذمومی است و یا ایران ملک مشترک مردم ماست و... داوری اسناد معتبر تاریخی مورد تأکید قرار گیرد. بدون تاریخ تنها گرد خود خواهیم چرخید. نسلهایی که به دنبال هم میآیند ناگزیر، تجربهها را تکرار میکنند؛ چون انباشتی صورت نگرفته است. با مفروضاتی ازاینقبیل به عنوان ابزار شناخت (که میتوان به دقت آنها و الویتهایشان را به صورت مشخص و بر آن اتفاق کرد.) میشود داوری را سامان بخشید؛ مثلا آن هنگام که از «فرقه دموکرات» سخن به میان است نقش باقراوف و استالین باز شناخته خواهد شد. بپذیریم که میتوان با گفتوگو زمینههای حل مسائل را فراهم کرد. گفتوگو، کمک خواهد
کرد تا مسئله قومیت از رادیکالیسم تهی شود؛ مشروط بر آنکه پیش از آن پیرامون پیشفرضها توافق صورت گیرد.
تصور بر آن است که در نخستین گام، فقرزدایی و مآلا دستیابی به نظریه و سازوکارهایی برای رونق اقتصادی در استانهای مرزی، بهگونهای که اعتماد و امیدهای بلندمدت در محیط خلق کند؛ از اولویت برخوردار است. به استناد مطالعات گسترده انجامشده، ظرفیتهای متنوعی برای بالندگی در این مناطق وجود دارد که پویایی آنها در گرو شکلگیری تفاهم و ارادهای ملی پیرامون برنامهها و سپس سازوکاری برای مدیریت اجرایی است. این سرآغاز تمهیدی قابلاتکا برای بالندگی اجتماعی و فرهنگی محیط- به عنوان بخشهایی دیگر از آن مسئله متراکم که به سهو یا عمد «مسئله قومیت» خوانده میشود- ایجاد خواهد کرد؛ فرایندی که بهتدریج بخش «سیاست» را به میان خواهد آورد. دانسته است که تبیین ظرایف، لزوما مجال دیگری را طلب میکند؛ اما به اجمال بهرهگیری از موقعیت استراتژیک کشور در مناسبات و تعاملات جهانی - منطقهای میتواند در اندازههای گسترده به این پویایی دامن زند و زمینهساز تحرک عرصههای دیگر باشد. به تجربه و با مثالهای مشخص میتوان نشان داد که این روند به بسیاری از سرگشتگیها التیام خواهد بخشید.
خطوط برشمرده، جریان اصلی این حرکت را سامان خواهد بخشید که در همنشینی با آنها، ظرایف بسیار دیگر بالنده خواهد شد. در آن صورت چرا کسی باید با زبان و لباس مخالفت کند؟ نشستوبرخاست و آداب و رسوم اقوام سرمایههای این کشور هستند. ضربالمثلهای اقوام تجربه فشرده نسلها را با خود دارند. همه اینها باید با دقت و حتی شاید خست! حفظ، شکوفا و مبادله شوند. با فرض اینکه اشتراکات، اساس و بنیان کشور هستند؛ تفاوتها، باید محترم شمرده شوند. این گوناگونیهای رنگارنگ، از یک ریشه برخاستهاند؛ مانند شاخههای یک درخت و همگی ارزشمند و مکمل هم هستند. یک شاخه در غرب کشور و در جغرافیا و فضای آنجا به شکلی رشد کرده و در شرق نیز به شکلی دیگر، اما همه از یک منشأ ریشه گرفتهاند. تبعیض، فقر، اغوای خارجی و جاهطلبیهای فردی و گاه کوتاهی و نیز جهل، مسائلی بهوجود آورده است که با درکی دیگر میتواند حل شود. تردید نکنیم چنین ایرانی استوارتر، پربارتر و شادابتر از همیشه رخ به آینده نشان خواهد داد.
بعضا شیوههایی مانند فدرالیسم برای حل موضوع قومیت مطرح میشود و در انتخابات ریاستجمهوری گذشته نیز به شکل فدرالیسم اقتصادی توسط یکی از نامزدها مطرح شد. با توجه به اینکه فدرال در لغت نیز به معنای «اتحاد» است و تجربه آن در جهان هم به همین شکل بوده این راهکار و شیوه چه دردی را از ما درمان خواهد کرد و تا چه میزان با شرایط ما انطباق دارد؟
این بحث ریشه در همان مشکلی دارد که طرح شد یعنی وجود رادیکالیسم در بحث قومیت و تا این موضوع درمان نشود، شاهد چنین وارونگیهایی خواهیم بود؛ هرکس ستونی را گرفته و معتقد است از طلاست. باید روشنایی باشد تا دریافت شود، طلا کجاست. «فدرالیسم» براساس تجارب جهانی، «تلاش و پویشی است از تفرق و جدایی به سوی اتحاد و بههمپیوستن». آمریکا و کانادا که ایالتهای جدایی بودند؛ با هم ترکیب شدند تا کشورهایی به این نامها آفریده شود و اصولا این «نیاز»، به هیچ مسئله قومی و زبانی نیز ربط نداشته است. آلمان، دوکنشینهای جدا از هم بود و سوئیس کانتونهای خودمختار، با هم جمع شدهاند و کشورهایی را تشکیل دادهاند. اینها چه ارتباطی دارد به ایرانی که تنها دو هزار و اندی سال سابقه دولت ملی دارد!
کسانی که این مباحث را مطرح میکنند دیدی شکسته و ناقص از بحث دارند. مردم در ایران ریشههای جدا از هم ندارند. نهتنها در نقشه ایران که در پهنه گسترده ایران فرهنگی؛ این واقعیتی است که این روزها به اعتبار پژوهشهای علمی، دیگر به روشنی آفتاب است. کشوری مثل بلژیک، دوکنشینی که به عنوان یک کشور، تاریخ و سابقهای در پشتوانه ندارد، کشورهایی در نتیجه تحولات معاصر به وجود آمدهاند یا مثلا چکواسلواکی یک ترکیب ناهمخوان بود که با ازبینرفتن آن، قول و قرارهای اولیه، از هم جدا شدند. اینها چه ارتباطی با ایران دارد!؟
پارههایی خودمختار و جداازهم، به دلیل قرابتها یا ضرورتها، با هم ترکیب شده و به اعتبار یک «قرارداد»، در دوران جدید، در کنار هم کشوری «فدرال» را برساختهاند نه بر عکس! مدافعان فدرالیسم در ایران به خامی «نقش مار» میکشند. کدامین تجربه معتبر در جهان نشان میدهد که کشوری با تاریخ چندهزارساله، خود شکسته است؛ تا این توهم را دلالت کند!؟ آلمانشرقی و غربی با وجود تمامی نظریهپردازیهای مخالف و تمامی هزینههای دولتها و محافل قدرتمند و باوجود همه دشواریهای، چرا دوباره به هم پیوستند!؟ آخر فدرالیسم از کدام بستر تاریخی و اجتماعی در جامعه ایران بیرون خزیده است!؟
در شکلی خفیف، اگر فرض کنیم عبارتی چون «فدرالیسم اقتصادی» مفهوم باشد؛ به دلیل تبعات محتمل، منطقا باید از یک تجربه و کنکاش طبیعی و گسترده در یک جامعه برآمده باشد و اگر نه اقناع ملی، که رضایت جمعی معتبر از نخبگان را در پشتوانه داشته باشد و نه اینچنین در میانه مردهباد و زندهبادها و به قول شما «در انتخابات»، به شکل ناپخته و خالی از محتوا مطرح شود. اصولا طرحهایی ازایندست که زندگی طیف وسیعی از مردم (و کشور) را تحتتأثیر قرار میدهند؛ پیش از آنکه «رنگ»، «برنامه» به خود گیرند، باید از فرایند نقدهای بیامان اجتماعی، به سلامت عبور کرده و اهداف، کارکردها و... مزایا و مضار و تبعات مثبت و منفی آن به دقت سنجیده شود. بههرروی، اساسا اهداف و ضرورتهای این «ایده» برای بنده مشخص نیست و معلوم نیست با این شعار چه مشکلی و به چه طریقی قرار است حل شود و این عبارت، قرار است چه «فیلی هوا کند»!؟ البته آشکار است که این ایده قومی نیست و حتی قرار است «درمان» باشد که به تحقیق، نخواهد بود. به باور من، به پشتوانههای بزرگ ایران، پیشتازترین عنصر اقتصادی و گستردهترین بستر اجتماعی هر منطقه و ناحیه میتواند محور توسعه باشد این چه نیازی
به فدرالیسم دارد؟ یا ترانزیت میتواند بستر مهمی باشد که ما از این سرزمین، برای نیاز پرحجم ارتباطی جهان با همسایگان محصور در خشکیمان استفاده کنیم.
فدرالیسم قومی هم که از اساس یعنی تجزیهطلبی؛ یعنی همان فاصلهگذاری کلیشهای برای تعریف هویتهای متعارض و مرزکشی و ایجاد جدایی و کینه در بین ملت ایران. بیداعیهای بر تعمیم، ریشه بسیاری از این جریانات را بیرونی میبینم که به صورت عمده، از سوی عناصری از پسماندههای تفکرات حزب توده و «دموکرات» - که روزی خونآشامی چون «استالین» معبودشان بود - پی گرفته میشود؛ با سوابقی آکنده از خشونت، جوانیای که در دلبستگی به کشور «شوراها» گذشته و اکنون در پیرانهسر، در نتیجه فروپاشی شوروی، با چرخشی پرشتاب و توجیهاتی که همان «ادبیات» را (اینک، آمیخته با سرفصلهایی مورد علاقه محافل غربی) دلالت میکند، رو به آستان غرب آوردهاند (ظاهرا اصل تغییرناپذیر، غیرملیبودن و وابستگی است و باقی قضایا فرع هستند!).
یکی از مهمترین اشکالات اینگونه تحلیلها آن است که مجموعهای از بحثها و تبعیضها و مشکلات و مسائل تاریخی در یک عنوان واحد به اسم قومیت مطرح میشوند، درحالیکه اینها مباحث جدا از هم هستند. اقتصاد جدا از مذهب است و بحث مرز، جدا از بحث زبان! این تجویزها بیش از آنکه بخواهد مشکلی را حل کند؛ درصدد است جمعیتی را با فاصلهگذاری از سایر مردم ایران دور، جدا و حتی در مقابل هم قرار دهد و کینهها را ساز و عمق بخشد. گیرم این تلاش... برای عرضاندام مشتی جاهطلب، موقعیتهایی خلق کند؛ اما محققا سودی برای مردم و قومی خاص، خلق نخواهد کرد. اگر یک کرمانشاهی میتواند در بندرعباس مدیریت کند و ثروت و بهرهوری تولید کند چرا نباید از آن استقبال کرد؟ یا اگر در چابهار ترکیب نیروی انسانی تبریزی و بلوچ و مازنی و... ایدههای نویی را پدید آورده و شکوفایی بهوجود میآورد، چرا نباید از این ترکیب حمایت کرد؟ اصلا این تلاقی و تداخلها سرمایه ما هستند.
بنابراین به نظر من این مبحث فاقد بنیانهای تئوریک و کارشناسی است؛ بهلحاظ اقتصادی ناکارآمد؛ در عرصه اجتماعی به شدت مشکلساز؛ از نظر سیاسی بهشدت خام و احساسی و... . بستری است که میتواند زمینههای تاثیرگذاریهای ضد ملی خارجی و دخالت بیگانگان را فراهم کند و در نهایت نیز هیچ مشکلی از مشکلات عدیده این کشور و اقوام را حل نخواهد کرد و برعکس بر چالشها، نقار و کینهها خواهد افزود. اصولا معلوم نیست که از کجا شروع میشود و در کجا پایان میپذیرد. خلق مسائل و کینههای تازه است بهمثابه «راهحل»!
حقیقت آن است که به اعتبار ظرقیتهای مکمل گوشهگوشه کشور و پشتوانه تمامی داشتههای بزرگ ایران عزیز میتوان به گستردگی، نظمی نو و فراگیر درانداخت و از دستاوردهای بسیار آن بالندگی، رونق، امید، رفاه و... عدالت و آزادی را در این سرزمین خدایی پایدار کرد و حتی از رهگذر همکاری و همزیستی، همسایگان را در این رونق مشارکت داد و از رهگذر توسعهای منطقهای، صلح و امنیت و شکوفایی پایدار تحصیل کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.