|

ناموزونی از مرز تا مرکز

شریف مطوف .عضو هیأت علمی مدعو دانشگاه شهید بهشتی، تهران

از هنگامی که خدا انسان را برای عمران و آبادی زمین آفریده است، انسان جانشین خدا در زمین شد. بدیهی است برای جانشینی خدا در زمین، کار و کوشش هوشمندانه و تلاش خردمندانه در راه تعالی و پیشرفت لازم است تا این رسالت بزرگ جانشینی خدا در زمین، با هدف عمران و آبادانی تحقق پذیرد. بیهوده‌زیستن و فساد در زمین، شایسته جانشینی خدا نیست؛ بلکه کسب دانش و معرفت و به صفت‌های خدا آراسته‌شدن و عمل به آن به منظور سعادت بشر است که لیاقت اشرف‌المخلوقات و جانشینی آفریدگار است.
اما شرط اول جانشینی او، سیر در سیرت اوست، و پانهادن در راه او و حفظ آنچه او آفرید و نگاهداری از آنچه او نگاه داشت. حفظ امانات او و نگاهداری از عرصه‌های آفرینش او شرط پیروی از اوست. گرچه سیر در راه دشوار و ناهموار تعالی و خداگونگی، تلاش و کوشش بسیار به منظور عبور از دشواری‌ها و به‌کنارنهادن موانع را طلب می‌کند؛ اما با همت و عزیمت، این کار نیز میسر می‌شود. حفظ ودیعه‌ای که او آفریده، در برابر خطرهای بسیاری که نفوس شیطانی در کمین آن نهاده‌اند را اگر نتوان جهاد نامید، نام دیگری نمی‌توان بر آن نهاد.
حفظ جان انسان و حریم او نزد خدا منزلتی بس عظیم دارد که با حفظ قلمرو زندگی و عرصه‌های زیست و فعالیت وی در «حب‌الوطن من‌الإیمان»، مصداق پیدا می‌کند؛ و تا جایی پیش می‌رود که دعای أهل الثغور (مرزبانان) در صحیفه سجادیه به چنین زیبندگی شگفت‌انگیزی آراسته می‌شود. حال که مرزهای دولت اسلامی که در دعاهایمان از خداوند می‌خواهیم در آن اسلام و مسلمین را عزیز كند و نفاق و اهلش را نکوهش می‌کنیم، چنین مرزی شایسته فداکاری و جانبازی است.
مناطق مرزی را گاهی به سان پوست در موجودات زنده تشبیه می‌کنند که جزئی از کل موجود شگفت‌انگیز زنده و در تعامل دایم با آن است. درون موجود را از نفوذ عوامل خطرزا محافظت کرده، درحالی‌که ورود عوامل بی‌خطر یا سودمند را تسهیل می‌کند. شگفت‌انگیز است راز آفرینش که تک‌تک عناصر آن آیه است و پوست بدن از آن هم شگفت‌انگیزتر است؛ چراکه دانشمندان گفته‌اند سختی پوست موجود زنده به حدی است که مشکل بتوان از آن نفوذ کرد، اما چنانچه نفوذ حاصل شد، مانع جدی بر سر راه نفوذ به اعضای دیگر بدن وجود ندارد. حال چه رازی نهفته است که ویژگی‌هایی در پوست نهاده شده است که مبادله‌های سودمند را مجاز و زیانبار را ممنوع مي‌كند. با چنین اندیشه‌ای می‌توان با مطالعه ویژگی‌های مناطق مرزی، تدبیری اندیشید تا آنها را در برابر انواع تهدیدها محکم و مقاوم كرد.
مناطق مرزی به دلیل تماس با محیط‌های گوناگون داخلی و خارجی، از ویژگی‌های خاصی برخوردارند که بر اساس این ویژگی‌ها، کنش و واکنش نشان می‌دهند. امکان مبادلات و وجود پیوندهای فضایی دو سوی مرز، بین کشورهای مجاور و آسیب‌پذیری‌ها و تهدیدها در این مناطق، به آنها اهمیت ویژه‌ای در فرایند برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای می‌بخشد. ازاین‌رو، تهدیدها و فرصت‌ها و همچنین ضعف‌ها و قوت‌ها در مناطق مرزی، ویژگی‌هایی به آنها می‌بخشد که امنیت و توسعه در تعامل و کنش و واکنش دایم و مستمر با یکدیگر عمل کرده و روند توسعه در این مناطق را رقم می‌زند. ازاین‌رو، اگر آمایش را نوعی برنامه‌ریزی فضایی- راهبردی بدانیم، آمایش مناطق مرزی را نوعی برنامه‌ریزی خاص باید دانست که در آن، فضای توسعه منطقه‌ای تحت‌تأثير ویژگی‌های خاص هر منطقه و نیز ویژگی‌های خاص مناطق مرزی قرار دارد.
دراین‌میان، هدف این نوشتار، ضمن معرفی پدیده‌ای به نام منطقه، ویژگی‌های مناطق مرزی را بازگو کرده تا با تکیه بر این ویژگی‌ها، روشی برای شناخت تحلیلی مناطق مرزی عرضه كند، تا از این تحلیل در برنامه‌ریزی مناطق مرزی استفاده شود. در شناخت تحلیلی فضای مناطق مرزی سعی می‌شود، ویژگی‌های مناطق مرزی به عنوان عوامل آسیب‌پذیری معرفی شود که به دلیل وقوع در مناطق مرزی که مماس با محیط خارجی، تأثير تهدیدهایی که از محیط خارجی بر آسیب‌پذیری مناطق مرزی وارد می‌شود را مورد مطالعه قرار دهد. چنین الگوریتمی در مطالعه مناطق مرزی در مطالعاتی که توسط راقم این سطور و همکاران انجام شده است، معرفی شد. پیروی از این الگوریتم به شناخت تحلیلی و استراتژیک فضاهای توسعه در مناطق مرزی کمک می‌کند تا این شناخت تحلیلی بتواند در روند برنامه‌ریزی توسعه پایدار و یکپارچه، در مناطق مرزی به کار گرفته شود.
مطالعات گسترده‌ای که در مستندات و نتایج تحقیق‌هایی که در سطح جهان در رابطه با مناطق مرزی صورت گرفته است، در دو زمینه صورت گرفته است که نخست، نتایج تحقیقات و اندیشه‌های نظریه‌پردازان در سطح جهان را در رابطه با ویژگی‌های مناطق نشان می‌دهد و دوم، تجربه‌های کشورهایی که مشکلات و مسائلی را در مناطق مرزی خود دارند، منعکس می‌كند. بیشتر این مطالعات نشان می‌دهد که نظریه‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای که بر محور مکان و مفهوم آن و به‌ویژه مکان مرکزی که در برنامه‌ریزی منطقه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد، می‌تواند در تحلیل فضایی مناطق مرزی مورد استفاده قرار گیرند. دو دسته نظریه، یکی نظریه‌های مرتبط با مکان مرکزی مانند نظریه مکان مرکزی والتر کریستالر، نظریه مکان‌یابی صنعتی، نظریه قطب رشد، نظریه مرکز رشد، نظریه مرکز پیرامون و نظریه بازگشت تمرکز عمدتا به کار می‌روند. ملاحظه می‌شود که این شش نظریه به‌طورکلی با مسئله عدم‌تعادل منطقه‌ای برخورد می‌کنند که بر محور پدیده‌ای به نام مکان مرکزی دور می‌زند. این نظریه‌ها در تحقیق، عدم تعادل منطقه‌ای موجود را تفسیر می‌کنند و در برنامه‌ریزی به منظور مقابله با مسئله عدم تعادل منطقه‌ای به کار می‌روند. افزون‌براین، دیدگاه نظری نایلز هانسن که مطالعات گسترده‌ای در مناطق مرزی اروپای مرکزی انجام داده و نیز جونز و وایلد که مطالعه موردی در رابطه با مناطق مرزی میان دو پاره آلمان شرقی و غربی، پس از اتحاد مجدد در اوایل دهه 1990 انجام داده‌اند، در مطالعات اخیر مورد استفاده قرار گرفتند.
همچنین، در مطالعات مربوط به مناطق مرزی، تجربه‌های کشورهای معیّنی به عنوان نمونه که کارهای تحقیقاتی در رابطه با مناطق مرزی انجام داده‌اند، مورد بررسی قرار می‌گیرد. تجربه‌های برنامه‌های توسعه که در مرز بین ایالات متحده آمریکا و مکزیک و نیز منطقه مرزی میان ایرلندشمالی و جمهوری ایرلند و نیز مطالعات انجام‌شده توسط رژیم صهیونیستی در مناطق مرزی با کشورهای اردن، سوریه و لبنان و همچنین، مطالعات انجام‌شده در مرز میانمار (برمه) و مسائل مربوط به آن، درس‌های ارزشمندی به دست می‌دهد که می‌توان از آنها در مطالعات مناطق مرزی در ایران و برنامه‌ریزی برای توسعه این مناطق، استفاده کرد.
اصولا در مطالعه مناطق مرزی در ایران و جهان، در بیشتر مواقع به پدیده عدم تعادل منطقه‌ای برخورد می‌شود. این پدیده عدم تعادل منطقه‌ای در صد سال اخیر، هر کجا ظهور کرده است، به صورت مانع عمده‌ای در راه توسعه منطقه‌ای عمل کرده است؛ اما این پدیده در مناطق مرزی، بیشتر از دیگر مناطق بروز می‌کند. اطلاعات و ارقام موجود نشان می‌دهد مناطق مرزی از نظر شاخص‌های توسعه از مناطق مرکزی عقب‌تر هستند. این پدیده عام در بیشتر کشورهای جهان بروز می‌کند. در مطالعات یادشده، نایلز هانسن نشان می‌دهد مناطق مرزی آلمان با هلند و فرانسه با سوئیس از مناطق مرکزی این کشورها، توسعه‌نیافته‌ترند. مطالعاتی که پروفسور روث بوکانن در مناطق مرزی بین مکزیک و ایالات متحده آمریکا انجام داده، نشان می‌دهد پیش از اجرای برنامه توسعه این مناطق مرزی که در معاهده «نفتا» صورت گرفته است، سالانه بیش از 25میلیون عبور غیرقانونی بین آمریکا و مکزیک صورت می‌گرفته است. مناطق مرزی در هر دو کشور بسیار عقب‌مانده‌تر و ناامن‌تر از مناطق مرزی آن کشورها بوده است.
بر اساس معاهده «نفتا» که میان آمریکا، کانادا و مکزیک در دهه 80میلادی امضا شد، در دو سوی مرز طولانی حدود چهار هزار کیلومتری میان آمریکا و مکزیک مناطق مرزی به عمق 50کیلومتر از هر دو سوی خط مرزی (جمعا صدکیلومتر)، به عنوان مناطق ویژه اجرای برنامه ویژه توسعه این مناطق معرفی شدند. در این نوار صد کیلومتری مرزی، شهرهای مکزیکی خواهرخوانده شهرهای آمریکایی مقابل آنها شده‌اند. کارخانه‌های واقع در شهرهای آمریکایی بخشی از خط تولید خود را به شهرهای مکزیکی بردند تا برای مکزیکی‌های جویای کار در خود مکزیک فرصت‌های اشتغال فراهم كرده و از مهاجرت آنها جلوگیری کنند. افزون بر کارخانه‌ها، بیمارستان‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس واقع در شهرهای آمریکایی، شعبه‌های خود را در شهرهای مکزیک تأسيس کردند تا مانع مهاجرت مکزیکی‌ها به آمریکا شوند. این اقدام‌ها پس از مدت زمان پنج‌ساله باعث شده است، میزان عبور غیرقانونی از مرز مکزیک به آمریکا از 25میلیون مورد به کمتر از یک‌میلیون کاهش یابد. مشابه این نتایج در مطالعاتی که در رابطه با مرز بین دو آلمان‌شرقی و غربی پیش از اتحاد مجدد در اوایل دهه 90میلادی و در مرزهای میان ایرلندشمالی و جمهوری‌ایرلند نیز دیده شده است.
در ادامه مطالعات مربوط به آمایش مناطق مرزی توسط نگارنده و همکاران و با هدف دست‌یابی به نظریه پایه و اصول آمایش مناطق مرزی جمهوری اسلامی ایران با تاکید بر توسعه، امنیت و دفاع، اصول چارچوب نظری آمایش مناطق مرزی به‌دست آمد. این اصول متکی بر و وابسته به ویژگی‌های عمده مناطق مرزی است که شکل‌دهنده آسیب‌پذیری این مناطق، معرفی شدند. این ویژگی‌ها، عبارتند از: دوری از مرکز، انزوای جغرافیایی، ناپایداری سکونت، تبادلات مرزی، تفاوت‌های فرهنگی، ضدیت سیستمی و تهدیدهای خارجی که ویژگی‌های اصلی و عام مناطق مرزی در جهان به نمایش می‌گذارند.
در حقیقت، شش ویژگی اول، بیانگر عواملی هستند که مناطق مرزی را آسیب‌پذیر می‌كنند و جزء و خصلت ذاتی و ویژگی مناطق مرزی است که می‌توان آنها را عوامل درونی نامید. اما ویژگی هفتم که تهدیدهای خارجی به نوعی می‌توان آن را از عوامل برونی به حساب آورد. در تحلیل استراتژیک از تأثيرهای عامل تهدیدهای خارجی در مناطق مرزی بر آسیب‌پذیری این مناطق که در شش ویژگی اول بیان شد، خطر در مناطق مرزی بروز می‌کند. بنابراین، انطباق تهدیدهای خارجی بر آسیب‌پذیری‌های داخلی مناطق مرزی منجر به بروز خطر می‌شود. حال باید برنامه‌ریزی توسعه پایدار و یکپارچه در مناطق مرزی همزمان به آسیب‌پذیری‌های مناطق مرزی که جزء ویژگی‌های ذاتی آن است از یک‌سو و تهدیدهای خارجی از سوی دیگر توجه کند و تدابیری مطرح كند تا تهدیدهای خارجی نتوانند باعث بروز خطر در مناطق مرزی شود. این کار مسلما از طریق کاهش میزان آسیب‌پذیری صورت می‌گیرد. بنابراین، برنامه‌ریزی عمده در مناطق مرزی، نخست باید به تهدیدهای بیرونی توجه کند و دوم، باید میزان آسیب‌پذیری در مناطق مرزی را کاهش دهد تا امنیت محقق شود و از تحقق امنیت، توسعه پایدار حاصل می‌شود. در نهایت، اصول، راهبردها و سیاست‌های آمایش مناطق مرزی بر این اساس تدوین و اجرا می‌شود.

از هنگامی که خدا انسان را برای عمران و آبادی زمین آفریده است، انسان جانشین خدا در زمین شد. بدیهی است برای جانشینی خدا در زمین، کار و کوشش هوشمندانه و تلاش خردمندانه در راه تعالی و پیشرفت لازم است تا این رسالت بزرگ جانشینی خدا در زمین، با هدف عمران و آبادانی تحقق پذیرد. بیهوده‌زیستن و فساد در زمین، شایسته جانشینی خدا نیست؛ بلکه کسب دانش و معرفت و به صفت‌های خدا آراسته‌شدن و عمل به آن به منظور سعادت بشر است که لیاقت اشرف‌المخلوقات و جانشینی آفریدگار است.
اما شرط اول جانشینی او، سیر در سیرت اوست، و پانهادن در راه او و حفظ آنچه او آفرید و نگاهداری از آنچه او نگاه داشت. حفظ امانات او و نگاهداری از عرصه‌های آفرینش او شرط پیروی از اوست. گرچه سیر در راه دشوار و ناهموار تعالی و خداگونگی، تلاش و کوشش بسیار به منظور عبور از دشواری‌ها و به‌کنارنهادن موانع را طلب می‌کند؛ اما با همت و عزیمت، این کار نیز میسر می‌شود. حفظ ودیعه‌ای که او آفریده، در برابر خطرهای بسیاری که نفوس شیطانی در کمین آن نهاده‌اند را اگر نتوان جهاد نامید، نام دیگری نمی‌توان بر آن نهاد.
حفظ جان انسان و حریم او نزد خدا منزلتی بس عظیم دارد که با حفظ قلمرو زندگی و عرصه‌های زیست و فعالیت وی در «حب‌الوطن من‌الإیمان»، مصداق پیدا می‌کند؛ و تا جایی پیش می‌رود که دعای أهل الثغور (مرزبانان) در صحیفه سجادیه به چنین زیبندگی شگفت‌انگیزی آراسته می‌شود. حال که مرزهای دولت اسلامی که در دعاهایمان از خداوند می‌خواهیم در آن اسلام و مسلمین را عزیز كند و نفاق و اهلش را نکوهش می‌کنیم، چنین مرزی شایسته فداکاری و جانبازی است.
مناطق مرزی را گاهی به سان پوست در موجودات زنده تشبیه می‌کنند که جزئی از کل موجود شگفت‌انگیز زنده و در تعامل دایم با آن است. درون موجود را از نفوذ عوامل خطرزا محافظت کرده، درحالی‌که ورود عوامل بی‌خطر یا سودمند را تسهیل می‌کند. شگفت‌انگیز است راز آفرینش که تک‌تک عناصر آن آیه است و پوست بدن از آن هم شگفت‌انگیزتر است؛ چراکه دانشمندان گفته‌اند سختی پوست موجود زنده به حدی است که مشکل بتوان از آن نفوذ کرد، اما چنانچه نفوذ حاصل شد، مانع جدی بر سر راه نفوذ به اعضای دیگر بدن وجود ندارد. حال چه رازی نهفته است که ویژگی‌هایی در پوست نهاده شده است که مبادله‌های سودمند را مجاز و زیانبار را ممنوع مي‌كند. با چنین اندیشه‌ای می‌توان با مطالعه ویژگی‌های مناطق مرزی، تدبیری اندیشید تا آنها را در برابر انواع تهدیدها محکم و مقاوم كرد.
مناطق مرزی به دلیل تماس با محیط‌های گوناگون داخلی و خارجی، از ویژگی‌های خاصی برخوردارند که بر اساس این ویژگی‌ها، کنش و واکنش نشان می‌دهند. امکان مبادلات و وجود پیوندهای فضایی دو سوی مرز، بین کشورهای مجاور و آسیب‌پذیری‌ها و تهدیدها در این مناطق، به آنها اهمیت ویژه‌ای در فرایند برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای می‌بخشد. ازاین‌رو، تهدیدها و فرصت‌ها و همچنین ضعف‌ها و قوت‌ها در مناطق مرزی، ویژگی‌هایی به آنها می‌بخشد که امنیت و توسعه در تعامل و کنش و واکنش دایم و مستمر با یکدیگر عمل کرده و روند توسعه در این مناطق را رقم می‌زند. ازاین‌رو، اگر آمایش را نوعی برنامه‌ریزی فضایی- راهبردی بدانیم، آمایش مناطق مرزی را نوعی برنامه‌ریزی خاص باید دانست که در آن، فضای توسعه منطقه‌ای تحت‌تأثير ویژگی‌های خاص هر منطقه و نیز ویژگی‌های خاص مناطق مرزی قرار دارد.
دراین‌میان، هدف این نوشتار، ضمن معرفی پدیده‌ای به نام منطقه، ویژگی‌های مناطق مرزی را بازگو کرده تا با تکیه بر این ویژگی‌ها، روشی برای شناخت تحلیلی مناطق مرزی عرضه كند، تا از این تحلیل در برنامه‌ریزی مناطق مرزی استفاده شود. در شناخت تحلیلی فضای مناطق مرزی سعی می‌شود، ویژگی‌های مناطق مرزی به عنوان عوامل آسیب‌پذیری معرفی شود که به دلیل وقوع در مناطق مرزی که مماس با محیط خارجی، تأثير تهدیدهایی که از محیط خارجی بر آسیب‌پذیری مناطق مرزی وارد می‌شود را مورد مطالعه قرار دهد. چنین الگوریتمی در مطالعه مناطق مرزی در مطالعاتی که توسط راقم این سطور و همکاران انجام شده است، معرفی شد. پیروی از این الگوریتم به شناخت تحلیلی و استراتژیک فضاهای توسعه در مناطق مرزی کمک می‌کند تا این شناخت تحلیلی بتواند در روند برنامه‌ریزی توسعه پایدار و یکپارچه، در مناطق مرزی به کار گرفته شود.
مطالعات گسترده‌ای که در مستندات و نتایج تحقیق‌هایی که در سطح جهان در رابطه با مناطق مرزی صورت گرفته است، در دو زمینه صورت گرفته است که نخست، نتایج تحقیقات و اندیشه‌های نظریه‌پردازان در سطح جهان را در رابطه با ویژگی‌های مناطق نشان می‌دهد و دوم، تجربه‌های کشورهایی که مشکلات و مسائلی را در مناطق مرزی خود دارند، منعکس می‌كند. بیشتر این مطالعات نشان می‌دهد که نظریه‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای که بر محور مکان و مفهوم آن و به‌ویژه مکان مرکزی که در برنامه‌ریزی منطقه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد، می‌تواند در تحلیل فضایی مناطق مرزی مورد استفاده قرار گیرند. دو دسته نظریه، یکی نظریه‌های مرتبط با مکان مرکزی مانند نظریه مکان مرکزی والتر کریستالر، نظریه مکان‌یابی صنعتی، نظریه قطب رشد، نظریه مرکز رشد، نظریه مرکز پیرامون و نظریه بازگشت تمرکز عمدتا به کار می‌روند. ملاحظه می‌شود که این شش نظریه به‌طورکلی با مسئله عدم‌تعادل منطقه‌ای برخورد می‌کنند که بر محور پدیده‌ای به نام مکان مرکزی دور می‌زند. این نظریه‌ها در تحقیق، عدم تعادل منطقه‌ای موجود را تفسیر می‌کنند و در برنامه‌ریزی به منظور مقابله با مسئله عدم تعادل منطقه‌ای به کار می‌روند. افزون‌براین، دیدگاه نظری نایلز هانسن که مطالعات گسترده‌ای در مناطق مرزی اروپای مرکزی انجام داده و نیز جونز و وایلد که مطالعه موردی در رابطه با مناطق مرزی میان دو پاره آلمان شرقی و غربی، پس از اتحاد مجدد در اوایل دهه 1990 انجام داده‌اند، در مطالعات اخیر مورد استفاده قرار گرفتند.
همچنین، در مطالعات مربوط به مناطق مرزی، تجربه‌های کشورهای معیّنی به عنوان نمونه که کارهای تحقیقاتی در رابطه با مناطق مرزی انجام داده‌اند، مورد بررسی قرار می‌گیرد. تجربه‌های برنامه‌های توسعه که در مرز بین ایالات متحده آمریکا و مکزیک و نیز منطقه مرزی میان ایرلندشمالی و جمهوری ایرلند و نیز مطالعات انجام‌شده توسط رژیم صهیونیستی در مناطق مرزی با کشورهای اردن، سوریه و لبنان و همچنین، مطالعات انجام‌شده در مرز میانمار (برمه) و مسائل مربوط به آن، درس‌های ارزشمندی به دست می‌دهد که می‌توان از آنها در مطالعات مناطق مرزی در ایران و برنامه‌ریزی برای توسعه این مناطق، استفاده کرد.
اصولا در مطالعه مناطق مرزی در ایران و جهان، در بیشتر مواقع به پدیده عدم تعادل منطقه‌ای برخورد می‌شود. این پدیده عدم تعادل منطقه‌ای در صد سال اخیر، هر کجا ظهور کرده است، به صورت مانع عمده‌ای در راه توسعه منطقه‌ای عمل کرده است؛ اما این پدیده در مناطق مرزی، بیشتر از دیگر مناطق بروز می‌کند. اطلاعات و ارقام موجود نشان می‌دهد مناطق مرزی از نظر شاخص‌های توسعه از مناطق مرکزی عقب‌تر هستند. این پدیده عام در بیشتر کشورهای جهان بروز می‌کند. در مطالعات یادشده، نایلز هانسن نشان می‌دهد مناطق مرزی آلمان با هلند و فرانسه با سوئیس از مناطق مرکزی این کشورها، توسعه‌نیافته‌ترند. مطالعاتی که پروفسور روث بوکانن در مناطق مرزی بین مکزیک و ایالات متحده آمریکا انجام داده، نشان می‌دهد پیش از اجرای برنامه توسعه این مناطق مرزی که در معاهده «نفتا» صورت گرفته است، سالانه بیش از 25میلیون عبور غیرقانونی بین آمریکا و مکزیک صورت می‌گرفته است. مناطق مرزی در هر دو کشور بسیار عقب‌مانده‌تر و ناامن‌تر از مناطق مرزی آن کشورها بوده است.
بر اساس معاهده «نفتا» که میان آمریکا، کانادا و مکزیک در دهه 80میلادی امضا شد، در دو سوی مرز طولانی حدود چهار هزار کیلومتری میان آمریکا و مکزیک مناطق مرزی به عمق 50کیلومتر از هر دو سوی خط مرزی (جمعا صدکیلومتر)، به عنوان مناطق ویژه اجرای برنامه ویژه توسعه این مناطق معرفی شدند. در این نوار صد کیلومتری مرزی، شهرهای مکزیکی خواهرخوانده شهرهای آمریکایی مقابل آنها شده‌اند. کارخانه‌های واقع در شهرهای آمریکایی بخشی از خط تولید خود را به شهرهای مکزیکی بردند تا برای مکزیکی‌های جویای کار در خود مکزیک فرصت‌های اشتغال فراهم كرده و از مهاجرت آنها جلوگیری کنند. افزون بر کارخانه‌ها، بیمارستان‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس واقع در شهرهای آمریکایی، شعبه‌های خود را در شهرهای مکزیک تأسيس کردند تا مانع مهاجرت مکزیکی‌ها به آمریکا شوند. این اقدام‌ها پس از مدت زمان پنج‌ساله باعث شده است، میزان عبور غیرقانونی از مرز مکزیک به آمریکا از 25میلیون مورد به کمتر از یک‌میلیون کاهش یابد. مشابه این نتایج در مطالعاتی که در رابطه با مرز بین دو آلمان‌شرقی و غربی پیش از اتحاد مجدد در اوایل دهه 90میلادی و در مرزهای میان ایرلندشمالی و جمهوری‌ایرلند نیز دیده شده است.
در ادامه مطالعات مربوط به آمایش مناطق مرزی توسط نگارنده و همکاران و با هدف دست‌یابی به نظریه پایه و اصول آمایش مناطق مرزی جمهوری اسلامی ایران با تاکید بر توسعه، امنیت و دفاع، اصول چارچوب نظری آمایش مناطق مرزی به‌دست آمد. این اصول متکی بر و وابسته به ویژگی‌های عمده مناطق مرزی است که شکل‌دهنده آسیب‌پذیری این مناطق، معرفی شدند. این ویژگی‌ها، عبارتند از: دوری از مرکز، انزوای جغرافیایی، ناپایداری سکونت، تبادلات مرزی، تفاوت‌های فرهنگی، ضدیت سیستمی و تهدیدهای خارجی که ویژگی‌های اصلی و عام مناطق مرزی در جهان به نمایش می‌گذارند.
در حقیقت، شش ویژگی اول، بیانگر عواملی هستند که مناطق مرزی را آسیب‌پذیر می‌كنند و جزء و خصلت ذاتی و ویژگی مناطق مرزی است که می‌توان آنها را عوامل درونی نامید. اما ویژگی هفتم که تهدیدهای خارجی به نوعی می‌توان آن را از عوامل برونی به حساب آورد. در تحلیل استراتژیک از تأثيرهای عامل تهدیدهای خارجی در مناطق مرزی بر آسیب‌پذیری این مناطق که در شش ویژگی اول بیان شد، خطر در مناطق مرزی بروز می‌کند. بنابراین، انطباق تهدیدهای خارجی بر آسیب‌پذیری‌های داخلی مناطق مرزی منجر به بروز خطر می‌شود. حال باید برنامه‌ریزی توسعه پایدار و یکپارچه در مناطق مرزی همزمان به آسیب‌پذیری‌های مناطق مرزی که جزء ویژگی‌های ذاتی آن است از یک‌سو و تهدیدهای خارجی از سوی دیگر توجه کند و تدابیری مطرح كند تا تهدیدهای خارجی نتوانند باعث بروز خطر در مناطق مرزی شود. این کار مسلما از طریق کاهش میزان آسیب‌پذیری صورت می‌گیرد. بنابراین، برنامه‌ریزی عمده در مناطق مرزی، نخست باید به تهدیدهای بیرونی توجه کند و دوم، باید میزان آسیب‌پذیری در مناطق مرزی را کاهش دهد تا امنیت محقق شود و از تحقق امنیت، توسعه پایدار حاصل می‌شود. در نهایت، اصول، راهبردها و سیاست‌های آمایش مناطق مرزی بر این اساس تدوین و اجرا می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.