|

در مرز تردید‌ها نگاهی به نمایش افعی طلایی

مهدی حبیبیان

کارگردان: کیوان خلیلی
بازیگران : محمد حبیبیان. محمد رضا زندی. افشین سلطانی. عباس کاظمی. فریبرز شهسواری وقتی کارگردانی سراغ چنین متنی می رود معمولا چهار گزینه برای اجرا پیش رو دارد. اول آنکه اثر را بی‌کم و کاست مانند اثری موزه ای - که با تمام شکستگی‌ها و ترک خوردگی‌ها و افتادگی‌ها یا وضوح و کمال به معرض نمایش عموم در می‌آید به تماشا بگذارد و این نکته را برای تماشاگر روشن کند که این اجرا صرفا نمایش قسمتی از تاریخ نمایش این سرزمین است با همه کاستی‌ها و ضعف‌ها یا قوت هایش. دوم اینکه نکات قابل طرحی را در متن می‌بیند اما متن را یا ویرایش یا اداپته می‌کند و سعی می‌کند حفره ها و دست اندازهای احتمالی متن را برطرف کرده و اثری مناسب حال تماشاگر زمان اجرا بیافریند. و سوم آنکه محتوای متن را می‌پسندد اما فرم و تکنیک را نمی‌پسندد یا فرم و غالب را مناسب زمان نمی‌داند در نتیجه اجرا و برداشتی کاملا آزاد از اثر ارائه می دهد که در پاره‌ای اوقات جز ایده اثر اول چیزی در اجرای دوم باقی نمانده است و در نهایت اینکه متن را نگه می‌دارد اما فرم را کاملا دگرگون می‌کند و مثلا متنی کلاسیک را با تکنیکی مدرن ارائه می‌دهد. حال سوال اساسی اینجاست که کیوان خلیلی با چه رویکردی سراغ این متن و اجرای آن رفته است. نگارنده آگاه است که این اجرا پایان نامه تحصیلات تکمیلی ایشان است و بر اجرا تکلیف داشته اند. اما این موضوع باعث نمی‌شود سوال را تکرار نکنیم که رویکرد کارگردان به این اثر چیست ؟ متن تقریبا بی‌کم و کاست اجرا شده و نشانی از حک و اصلاح و کم و زیاد در آن نیست. یعنی اینکه کارگردان بنا نداشته اجرایی آداپته شده یا آزاد از متن داشته باشد. اما شکل اجرا هم نشانی از ارائه اثری موزه‌ای ندارد. در حقیقت اجرا دستخوش چندگانی ایده است. گاهی پرده ای که نقش سقاخانه‌ای بر آن است در صحنه وجود دارد که اجرا را به پرده خوانی و نقالی (شکل‌هایی اصیل از نمایش ایرانی ) نزدیک می‌کند و گاهی بازیگران پشت همان پرده صحنه هایی را تکرار می‌کنند که این نوع تکرار جایی در نمایش ایرانی ندارد. همینجا لازم است بگویم که از پرده استفاده خوبی شده و به نوعی یادآور سایه بازی ، یکی دیگر از اشکال نمایش ایرانی ست. این استفاده خوب و درست از پرده و نور با استفاده نادرستی از نور در سایر صحنه‌ها خصوصا ابتدای نمایش و نور مستقیمی که به چشم معرکه گیر تابانده می‌شود باز هم موید برخورد منفعلانه و سر در گم کارگردان با اجرای اثر است. بارزترین نمود رویکرد منفعل و بدون ایده خاص یا حداقل بدون ایده ای که برای مخاطب هم قابل فهم باشد را باید در نوع استفاده از موسیقی جستجو کرد. اگر بپذیریم که نمایش بدوا بر پایه معرکه‌گیری که به نوعی زیر مجموعه نقالی است بنا شده باید به خاطر داشته باشیم اصولا معرکه‌گیری بدون موسیقی اجرا می‌شود. به فرض اینکه بخواهیم در این تلفیق بین نمایش ایرانی با تئاتر غربی از موسیقی برای غنا بخشیدن به صحنه‌ها استفاده کنیم ، در این اثر موسیقی بار اضافه‌ای است بر دوش نمایش که نه تنها کمکی نمی‌کند بلکه در کل نمایش روی اعصاب مخاطب ناخن می‌کشد. تنبک منفعل است . نه می‌تواند با ریتم‌های به اصطلاح زورخانه‌ای در صحنه‌های پهلوانی کسی را به وجد بیاورد یا فضای درستی ایجاد کند نه می‌تواند با ریتم بخشیدن به اثر بازیگر و مخاطب را یاری کند. کمانچه گذشته از فالش بودن پنجه نوازنده که بزرگترین ایراد است ، روح و زمان و محتوای اثر را درک نکرده است و آنچه می‌نوازد هیچ تناسبی با اثر ندارد. شکل و لحن نوازندگی بیشتر تداعی کننده نوازندگی معاصر این ساز است . استفاده از این ساز و کلا استفاده از موسیقی در این نمایش بسیار بیش از حد ، بدون فکر متقاعد کننده و اعصاب خرد کن شده است.
مساله دیگر بازیگری ست که به جرات می توان گفت غیر از محمد حبیبیان اگر به نگارنده ایراد نزدیکی و شاگردی ایشان را نگیرند و تا حدی بازیگر نقش شجاع -گذشته از تلاش‌های ناموفقش برای بازی در سکوت هیچ یک از بازیگران نه می‌توانند شکل و الگوی بازیگری ایرانی با تمام غلوها اغراق‌ها و فاصله با نقش‌ها را ارائه دهند و نه می‌توانند بازی‌ای با متد‌های غربی و کلاسیک و یا حداقل باور‌پذیر به معرض نمایش بگذارند. محمد حبیبیان هم ایراد بیان دارد و و بسیاری از کلماتش مفهوم نیست. اما جثه و فرم بدن و سن و سالش تناسب خوبی با نقش دارد و کارگردان انتخاب خوبی کرده است. بازیگر نقش معرکه‌گیر هرگز نمی تواند نشانی از معرکه گیرانی که کم و بیش در کوچه و خیابان‌ها دیده‌ایم داشته باشد. مکث‌های بی‌جا ، سکوت‌های طولانی ، عدم چابکی و گیرا نبودن دم ضربه بزرگی به اجرا زده است. حسین واعظ کاشفی در فتوت نامه سلطانی می‌نویسد : اگر پرسند که آداب حکایت گویان چند است ، بگوی هشت . اول آنکه ... دوم آنکه چست و چالاک به سخن درآید و خام و گران جان نباشد... هشتم آنکه زود بس نکند و دیر نیز نکشد . بلکه طریق اعتدال مرعی دارد. نکته ای که از همه مهمتر می‌نماید این است که اساسا لزوم اجرای عموم چنین اثری چیست ؟ کارگردان مکلف بوده برای پایان نامه تحصیلی اثر را ارئه کند ، درست. اما در متن و در محتوا چه دیده که گمان کرده این اثر برای مخاطب امروزی قابل اجرا و ارائه است. بیشترین گلایه مخاطبان اثر پس از اجرا و در گفتگو با نگارنده همین نکته بود. مخاطبان از هر طیف و طبقه و سن و جنسی نتوانسته بودند ارتباطی با اثر برقرار کنند. نه با فرم اجرا که عرض شد بسیار باری به هر جهت بود و نه با محتوا که هیچ ارتباطی به مناسبات امروز آدم ها و دغدغه ها و پسند و ناپسندهای انسان معاصر نداشت. چنین انتخاب ها و چنین اجراهایی همان معدود تماشاگر تئاتری را هم از سالن های نمایش فراری می‌دهد.

کارگردان: کیوان خلیلی
بازیگران : محمد حبیبیان. محمد رضا زندی. افشین سلطانی. عباس کاظمی. فریبرز شهسواری وقتی کارگردانی سراغ چنین متنی می رود معمولا چهار گزینه برای اجرا پیش رو دارد. اول آنکه اثر را بی‌کم و کاست مانند اثری موزه ای - که با تمام شکستگی‌ها و ترک خوردگی‌ها و افتادگی‌ها یا وضوح و کمال به معرض نمایش عموم در می‌آید به تماشا بگذارد و این نکته را برای تماشاگر روشن کند که این اجرا صرفا نمایش قسمتی از تاریخ نمایش این سرزمین است با همه کاستی‌ها و ضعف‌ها یا قوت هایش. دوم اینکه نکات قابل طرحی را در متن می‌بیند اما متن را یا ویرایش یا اداپته می‌کند و سعی می‌کند حفره ها و دست اندازهای احتمالی متن را برطرف کرده و اثری مناسب حال تماشاگر زمان اجرا بیافریند. و سوم آنکه محتوای متن را می‌پسندد اما فرم و تکنیک را نمی‌پسندد یا فرم و غالب را مناسب زمان نمی‌داند در نتیجه اجرا و برداشتی کاملا آزاد از اثر ارائه می دهد که در پاره‌ای اوقات جز ایده اثر اول چیزی در اجرای دوم باقی نمانده است و در نهایت اینکه متن را نگه می‌دارد اما فرم را کاملا دگرگون می‌کند و مثلا متنی کلاسیک را با تکنیکی مدرن ارائه می‌دهد. حال سوال اساسی اینجاست که کیوان خلیلی با چه رویکردی سراغ این متن و اجرای آن رفته است. نگارنده آگاه است که این اجرا پایان نامه تحصیلات تکمیلی ایشان است و بر اجرا تکلیف داشته اند. اما این موضوع باعث نمی‌شود سوال را تکرار نکنیم که رویکرد کارگردان به این اثر چیست ؟ متن تقریبا بی‌کم و کاست اجرا شده و نشانی از حک و اصلاح و کم و زیاد در آن نیست. یعنی اینکه کارگردان بنا نداشته اجرایی آداپته شده یا آزاد از متن داشته باشد. اما شکل اجرا هم نشانی از ارائه اثری موزه‌ای ندارد. در حقیقت اجرا دستخوش چندگانی ایده است. گاهی پرده ای که نقش سقاخانه‌ای بر آن است در صحنه وجود دارد که اجرا را به پرده خوانی و نقالی (شکل‌هایی اصیل از نمایش ایرانی ) نزدیک می‌کند و گاهی بازیگران پشت همان پرده صحنه هایی را تکرار می‌کنند که این نوع تکرار جایی در نمایش ایرانی ندارد. همینجا لازم است بگویم که از پرده استفاده خوبی شده و به نوعی یادآور سایه بازی ، یکی دیگر از اشکال نمایش ایرانی ست. این استفاده خوب و درست از پرده و نور با استفاده نادرستی از نور در سایر صحنه‌ها خصوصا ابتدای نمایش و نور مستقیمی که به چشم معرکه گیر تابانده می‌شود باز هم موید برخورد منفعلانه و سر در گم کارگردان با اجرای اثر است. بارزترین نمود رویکرد منفعل و بدون ایده خاص یا حداقل بدون ایده ای که برای مخاطب هم قابل فهم باشد را باید در نوع استفاده از موسیقی جستجو کرد. اگر بپذیریم که نمایش بدوا بر پایه معرکه‌گیری که به نوعی زیر مجموعه نقالی است بنا شده باید به خاطر داشته باشیم اصولا معرکه‌گیری بدون موسیقی اجرا می‌شود. به فرض اینکه بخواهیم در این تلفیق بین نمایش ایرانی با تئاتر غربی از موسیقی برای غنا بخشیدن به صحنه‌ها استفاده کنیم ، در این اثر موسیقی بار اضافه‌ای است بر دوش نمایش که نه تنها کمکی نمی‌کند بلکه در کل نمایش روی اعصاب مخاطب ناخن می‌کشد. تنبک منفعل است . نه می‌تواند با ریتم‌های به اصطلاح زورخانه‌ای در صحنه‌های پهلوانی کسی را به وجد بیاورد یا فضای درستی ایجاد کند نه می‌تواند با ریتم بخشیدن به اثر بازیگر و مخاطب را یاری کند. کمانچه گذشته از فالش بودن پنجه نوازنده که بزرگترین ایراد است ، روح و زمان و محتوای اثر را درک نکرده است و آنچه می‌نوازد هیچ تناسبی با اثر ندارد. شکل و لحن نوازندگی بیشتر تداعی کننده نوازندگی معاصر این ساز است . استفاده از این ساز و کلا استفاده از موسیقی در این نمایش بسیار بیش از حد ، بدون فکر متقاعد کننده و اعصاب خرد کن شده است.
مساله دیگر بازیگری ست که به جرات می توان گفت غیر از محمد حبیبیان اگر به نگارنده ایراد نزدیکی و شاگردی ایشان را نگیرند و تا حدی بازیگر نقش شجاع -گذشته از تلاش‌های ناموفقش برای بازی در سکوت هیچ یک از بازیگران نه می‌توانند شکل و الگوی بازیگری ایرانی با تمام غلوها اغراق‌ها و فاصله با نقش‌ها را ارائه دهند و نه می‌توانند بازی‌ای با متد‌های غربی و کلاسیک و یا حداقل باور‌پذیر به معرض نمایش بگذارند. محمد حبیبیان هم ایراد بیان دارد و و بسیاری از کلماتش مفهوم نیست. اما جثه و فرم بدن و سن و سالش تناسب خوبی با نقش دارد و کارگردان انتخاب خوبی کرده است. بازیگر نقش معرکه‌گیر هرگز نمی تواند نشانی از معرکه گیرانی که کم و بیش در کوچه و خیابان‌ها دیده‌ایم داشته باشد. مکث‌های بی‌جا ، سکوت‌های طولانی ، عدم چابکی و گیرا نبودن دم ضربه بزرگی به اجرا زده است. حسین واعظ کاشفی در فتوت نامه سلطانی می‌نویسد : اگر پرسند که آداب حکایت گویان چند است ، بگوی هشت . اول آنکه ... دوم آنکه چست و چالاک به سخن درآید و خام و گران جان نباشد... هشتم آنکه زود بس نکند و دیر نیز نکشد . بلکه طریق اعتدال مرعی دارد. نکته ای که از همه مهمتر می‌نماید این است که اساسا لزوم اجرای عموم چنین اثری چیست ؟ کارگردان مکلف بوده برای پایان نامه تحصیلی اثر را ارئه کند ، درست. اما در متن و در محتوا چه دیده که گمان کرده این اثر برای مخاطب امروزی قابل اجرا و ارائه است. بیشترین گلایه مخاطبان اثر پس از اجرا و در گفتگو با نگارنده همین نکته بود. مخاطبان از هر طیف و طبقه و سن و جنسی نتوانسته بودند ارتباطی با اثر برقرار کنند. نه با فرم اجرا که عرض شد بسیار باری به هر جهت بود و نه با محتوا که هیچ ارتباطی به مناسبات امروز آدم ها و دغدغه ها و پسند و ناپسندهای انسان معاصر نداشت. چنین انتخاب ها و چنین اجراهایی همان معدود تماشاگر تئاتری را هم از سالن های نمایش فراری می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.