|

مرگ خاموش یک هنر

محیا چاوشی

«ما چرم‌ساز نیستیم، سرّاج هستیم، چرم‌سازی فقط آماده کردن چرم و دباغی آن است، ولی کار ما زحمت زیادتری دارد. از وقتی چشمم را باز کردم در چرم‌سازی پدرم بودم، بیش‌تر از هفتاد سال است این کار را انجام می‌دهم. قدیم‌ها اینجا راسته‌ی سرّاجان بود، نزدیک به چهل مغازه‌ سرّاجی همینجا بود. از همان قبل انقلاب، همین‌که ماشین‌ها آمدند به خیابان‌ها و کسی دیگر سوار اسب نشد، یکی‌یکی سرّاجی‌ها تعطیل شدند. بیشتر کار سرّاجی‌ها زین‌سازی و لوازم سوارکاری بود. این زین را که اینجا می‌بینی، 120 ساله است، زین اسبی است که پدرم بر آن سوار می‌شد. البته هنوز هم از شهرستان‌ها خیلی مشتری داریم، از اطراف کرمانشاه، اما از خود کرمانشاه بیشتر مشتری‌هایمان خاص هستند و عمده می‌خرند. مسافرها و توریست‌ها هم مشتری‌های همیشگی هستند.» به گفته‌ خودش بازار چرم هیچ‌وقت از رونق نمی‌افتد و مشتری خاص خودش را دارد، درآمدش هم خوب است اما زحمت بسیار می‌خواهد و پشت‌کار فراوان، که در جوانان کمتر پیدا می‌شود. حاجی مصطفی می‌گوید عاشق این کار است. اینکه سود خوبی دارد یا نه را نمی‌توان فهمید، چون تقریبا برای او در بازار هیچ رقیب دیگری نیست. پس لاجرم بازارش رونق دارد و یکه‌تاز سراجی در استان است. پسرش هم این کار را از پدر آموخته و دل مشتریان به این گرم است که چراغ سرای پدر خاموش نخواهد شد. حامد که پنج سال است شاگرد حاجی مصطفاست می‌گوید راه درازی در پیش دارد. گرچه تقریبا تمام کارهایی که از دیوار دوسوی این مغازه‌ بزرگ آویخته شده را می‌تواند بسازد. از کیف و کمربند گرفته تا لوازم سوارکاری. چرم‌هایی که در کارخانه تبریز دباغی شده‌اند ظریف‌تر و گران‌تر هستند و سانتی‌متری به فروش می‌رسند. هر قطعه‌ 30سانتی‌متر در 30‌سانتی‌متر. چرم‌های دباغی شده با دست اما کیلویی به فروش می‌رسند. هرچه چرم‌ گران‌تر، اجناس ساخته‌شده با آن هم گران‌تر. در این چرم‌سرا، کیف پول‌های تبریز هم به چشم می‌خورد. نه اینکه نتوان آن‌ها را همین‌جا هم تولید کرد، بلکه چند سالی است که دیگر دباغ‌گران کرمانشاه دست از کار کشیده‌اند و سراجان ناچارند از شهرهای دیگر چرم وارد کنند. هزینه‌ حمل‌ونقل پوسته‌های چرمین در نهایت برای تولید کیف پول آنچنان به صرفه نیست و حاج مصطفی ترجیح می‌دهد کیف پول‌ها را بیشتر از تبریز وارد کند. استاد فرهاد که 10سالی از او کوچکتر است و سوی کمِ چشمانش، کرکره‌ی سرّاجی‌اش را چندسالی‌ست پایین کشیده، می‌گوید: «جوان‌ها می‌خواهند ره صدساله را یک‌شبه بروند. مدت کوتاهی شاگردی می‌کنند، کمی که یاد گرفتند قبل ازینکه دستشان ترک‌ترک شود به خیال اینکه همه‌چیز را بلدند، سَر جدا می‌کنند. اما بعد از مدت کوتاهی کم می‌آورند و کار را رها می‌کنند. پرتوقع شده‌اند و به سود کم راضی نمی‌شوند. اگر می‌بینید مردم توان خرید ندارند، باید به سود کمتر قانع شوند و بیشتر کار کنند.» شاید چراغ کاسبی‌اش دیریست که خاموش است، چراغ دلش اما، هنوز در این بازارچه می‌سوزد و روزگارش را در همین حوالی سپری می‌کند.
پای حرفِ دلِ جوان‌ترها که بنشینی، تنها گلایه است و ناامیدی؛ علی آقای سی وپنج ساله که شاگرد حاج مصطفا بوده و حالا مدت‌هاست که کاسبی شخصی‌اش را راه انداخته از بازار بی‌رنگ و رمق نوروز امسال می‌گوید: «تنها کار من بی‌رونق نیست، به اطرافتان نگاه کنید؛ ده روز پیش از عید باید بازار اینقدر خلوت باشد؟ مردم دیگر توان خرید ندارند، برای چه به بازار بیایند؟ سه سال پیش که قیمت‌ها بسرعت بالا رفت و مواد اولیه کار ما گران شد، بازار از رونق افتاد. اما مردم کم‌کم خودشان را به گرانی عادت دادند و دوباره بازار به حالت عادی برگشت. اما از سه ماه پیش به این طرف تقریبا هیچ مشتری‌ای این دور و برها نمی‌آید. وقتی بازار عید این است، لابد تا چند ماه دیگر باید مغازه را ببندیم و خلاص... .»کارهایش نسبت به حاج مصطفی کمی متنوع‌تر است و رنگ‌های زنده را بیش‌تر می‌شود در آن‌ها دید. اما معتقد است که در وسایل چرمی سنتی ساخت دست، نمی‌توان تنوع زیادی ایجاد کرد چرا که قالب سنتی آن‌ها باید حفظ شود. اگر قرار است آن‌ها را شبیه به کیف‌های فوم و چرم مصنوعی که در بازار موجود است بسازد، ارزش هنری آن را حفظ نکرده است. جالب‌تر اینکه برخلاف سایر هنرهای دستی که بسیار گران‌قیمت هستند، وسایل چرمی ساخت دست از محصولات چرمی شرکتی بسیار ارزان‌ترند. یک دلیل آن شاید انعطاف کمتر چرمی است که با آن کار می‌کنند و بالطبع، مدل‌های محدودتری که برای راضی کردن سلیقه‌های گوناگون و امروزی می‌شود با آن ساخت. دلیل دیگر آن شاید تمایل زیاد مردم به کارهای الگوبرداری شده از برندهای معروف دنیا باشد. کاری که تقریبا تمام شرکت‌های داخلی تولیدات چرمی در ایران، کم‌وبیش انجام می‌دهند. مهم‌تر آنکه تبلیغات، تأثیر زیادی در گرایش مردم به طرح‌های غیر ایرانی دارد. طرح‌های سنتی ایرانی اما میراث گرانبهایی است که بی شک باب ذائقه‌ هر ایرانی است اما مهجور مانده و دیری نمی‌پاید که رو به زوال رود. و خدا می‌داند که نوه‌های حاجی مصطفا هم اگر علاقه‌ای به این هنر نداشته باشند، چه بر سر این هنر کهن در این شهر خواهد آمد.

«ما چرم‌ساز نیستیم، سرّاج هستیم، چرم‌سازی فقط آماده کردن چرم و دباغی آن است، ولی کار ما زحمت زیادتری دارد. از وقتی چشمم را باز کردم در چرم‌سازی پدرم بودم، بیش‌تر از هفتاد سال است این کار را انجام می‌دهم. قدیم‌ها اینجا راسته‌ی سرّاجان بود، نزدیک به چهل مغازه‌ سرّاجی همینجا بود. از همان قبل انقلاب، همین‌که ماشین‌ها آمدند به خیابان‌ها و کسی دیگر سوار اسب نشد، یکی‌یکی سرّاجی‌ها تعطیل شدند. بیشتر کار سرّاجی‌ها زین‌سازی و لوازم سوارکاری بود. این زین را که اینجا می‌بینی، 120 ساله است، زین اسبی است که پدرم بر آن سوار می‌شد. البته هنوز هم از شهرستان‌ها خیلی مشتری داریم، از اطراف کرمانشاه، اما از خود کرمانشاه بیشتر مشتری‌هایمان خاص هستند و عمده می‌خرند. مسافرها و توریست‌ها هم مشتری‌های همیشگی هستند.» به گفته‌ خودش بازار چرم هیچ‌وقت از رونق نمی‌افتد و مشتری خاص خودش را دارد، درآمدش هم خوب است اما زحمت بسیار می‌خواهد و پشت‌کار فراوان، که در جوانان کمتر پیدا می‌شود. حاجی مصطفی می‌گوید عاشق این کار است. اینکه سود خوبی دارد یا نه را نمی‌توان فهمید، چون تقریبا برای او در بازار هیچ رقیب دیگری نیست. پس لاجرم بازارش رونق دارد و یکه‌تاز سراجی در استان است. پسرش هم این کار را از پدر آموخته و دل مشتریان به این گرم است که چراغ سرای پدر خاموش نخواهد شد. حامد که پنج سال است شاگرد حاجی مصطفاست می‌گوید راه درازی در پیش دارد. گرچه تقریبا تمام کارهایی که از دیوار دوسوی این مغازه‌ بزرگ آویخته شده را می‌تواند بسازد. از کیف و کمربند گرفته تا لوازم سوارکاری. چرم‌هایی که در کارخانه تبریز دباغی شده‌اند ظریف‌تر و گران‌تر هستند و سانتی‌متری به فروش می‌رسند. هر قطعه‌ 30سانتی‌متر در 30‌سانتی‌متر. چرم‌های دباغی شده با دست اما کیلویی به فروش می‌رسند. هرچه چرم‌ گران‌تر، اجناس ساخته‌شده با آن هم گران‌تر. در این چرم‌سرا، کیف پول‌های تبریز هم به چشم می‌خورد. نه اینکه نتوان آن‌ها را همین‌جا هم تولید کرد، بلکه چند سالی است که دیگر دباغ‌گران کرمانشاه دست از کار کشیده‌اند و سراجان ناچارند از شهرهای دیگر چرم وارد کنند. هزینه‌ حمل‌ونقل پوسته‌های چرمین در نهایت برای تولید کیف پول آنچنان به صرفه نیست و حاج مصطفی ترجیح می‌دهد کیف پول‌ها را بیشتر از تبریز وارد کند. استاد فرهاد که 10سالی از او کوچکتر است و سوی کمِ چشمانش، کرکره‌ی سرّاجی‌اش را چندسالی‌ست پایین کشیده، می‌گوید: «جوان‌ها می‌خواهند ره صدساله را یک‌شبه بروند. مدت کوتاهی شاگردی می‌کنند، کمی که یاد گرفتند قبل ازینکه دستشان ترک‌ترک شود به خیال اینکه همه‌چیز را بلدند، سَر جدا می‌کنند. اما بعد از مدت کوتاهی کم می‌آورند و کار را رها می‌کنند. پرتوقع شده‌اند و به سود کم راضی نمی‌شوند. اگر می‌بینید مردم توان خرید ندارند، باید به سود کمتر قانع شوند و بیشتر کار کنند.» شاید چراغ کاسبی‌اش دیریست که خاموش است، چراغ دلش اما، هنوز در این بازارچه می‌سوزد و روزگارش را در همین حوالی سپری می‌کند.
پای حرفِ دلِ جوان‌ترها که بنشینی، تنها گلایه است و ناامیدی؛ علی آقای سی وپنج ساله که شاگرد حاج مصطفا بوده و حالا مدت‌هاست که کاسبی شخصی‌اش را راه انداخته از بازار بی‌رنگ و رمق نوروز امسال می‌گوید: «تنها کار من بی‌رونق نیست، به اطرافتان نگاه کنید؛ ده روز پیش از عید باید بازار اینقدر خلوت باشد؟ مردم دیگر توان خرید ندارند، برای چه به بازار بیایند؟ سه سال پیش که قیمت‌ها بسرعت بالا رفت و مواد اولیه کار ما گران شد، بازار از رونق افتاد. اما مردم کم‌کم خودشان را به گرانی عادت دادند و دوباره بازار به حالت عادی برگشت. اما از سه ماه پیش به این طرف تقریبا هیچ مشتری‌ای این دور و برها نمی‌آید. وقتی بازار عید این است، لابد تا چند ماه دیگر باید مغازه را ببندیم و خلاص... .»کارهایش نسبت به حاج مصطفی کمی متنوع‌تر است و رنگ‌های زنده را بیش‌تر می‌شود در آن‌ها دید. اما معتقد است که در وسایل چرمی سنتی ساخت دست، نمی‌توان تنوع زیادی ایجاد کرد چرا که قالب سنتی آن‌ها باید حفظ شود. اگر قرار است آن‌ها را شبیه به کیف‌های فوم و چرم مصنوعی که در بازار موجود است بسازد، ارزش هنری آن را حفظ نکرده است. جالب‌تر اینکه برخلاف سایر هنرهای دستی که بسیار گران‌قیمت هستند، وسایل چرمی ساخت دست از محصولات چرمی شرکتی بسیار ارزان‌ترند. یک دلیل آن شاید انعطاف کمتر چرمی است که با آن کار می‌کنند و بالطبع، مدل‌های محدودتری که برای راضی کردن سلیقه‌های گوناگون و امروزی می‌شود با آن ساخت. دلیل دیگر آن شاید تمایل زیاد مردم به کارهای الگوبرداری شده از برندهای معروف دنیا باشد. کاری که تقریبا تمام شرکت‌های داخلی تولیدات چرمی در ایران، کم‌وبیش انجام می‌دهند. مهم‌تر آنکه تبلیغات، تأثیر زیادی در گرایش مردم به طرح‌های غیر ایرانی دارد. طرح‌های سنتی ایرانی اما میراث گرانبهایی است که بی شک باب ذائقه‌ هر ایرانی است اما مهجور مانده و دیری نمی‌پاید که رو به زوال رود. و خدا می‌داند که نوه‌های حاجی مصطفا هم اگر علاقه‌ای به این هنر نداشته باشند، چه بر سر این هنر کهن در این شهر خواهد آمد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.