|

زنان افغانستان و آزادی

سعید برآبادی

دودهه بعد از بروز تحولات فراوان منطقه‌ای و پشت‌سرگذاشتن چندین و چند جنگ خانمان‌سوز، زنان افغانستان در حال کشف و تجربه دنیایی متفاوت هستند، دنیایی که قصد دارد این‌بار آنها را نه به‌عنوان شهروند درجه دو، بلکه به عنوان شهروندی بپذیرد که از آزادی‌های بیشتری نسبت به قبل برخوردار بوده و حالا دولت مدافع این حقوق شده است. در چنین تجربه‌ای چالش‌های فراوانی پیش رو قرار داشته و قرار خواهد گرفت، اما یکی از کارشناسان فرهنگی افغانستان به «شرق» از افق تازه‌ای خبر می‌دهد که پیش روی این زنان باز شده: «فضا نسبت به قبل تغییر شگرفی کرده، آزادی زنان تا حدود زیادی از سوی جوامع مختلف پذیرفته شده و این موضوع خصوصا در وجوه اجتماعی زندگی زنان شهرهایی مثل هرات و کابل دیده می‌شود.» کمال بشیری ادامه می‌دهد این روزها، زنان در خیابان برخی از شهرهای افغانستان به راحتی رانندگی می‌کنند و در صورت وجود شغلی در دفاتر دولتی و غیردولتی می‌توانند برای جذب و استخدام خود را کاندیدا بدانند.
چنین تجربه تازه‌ای فقط مرهون اتفاقات سیاسی و نظامی دو دهه اخیر افغانستان نیست، آن‌چه بیش از همه فضای تازه‌ای برای حضور زنان در افغانستان گشوده، تغییراتی است که بعد از انتخابات این کشور رخ داده و باعث توجه به موضوع زنان به عنوان یک دغدغه اجتماعی شده‌ است. براساس اظهارات تنی چند از چهره‌های فرهنگی شهر هرات، حضور زنان در فعالیت‌های مدنی نیز افزایش یافته، تا جایی که امروز در بخش‌های مختلف ان‌جی‌اُها، نهادهای آموزشی و فرهنگی و دیگر فعالیت‌های اجتماعی، پای زنان به کارزار زندگی بیرون از خانه باز شده است.
در میان این موج گسترش آزادی، احتمالا مشکلاتی هم وجود دارد؛ موج‌بندهایی که در سر راه پیشرفت قرار می‌گیرد تا از سرعت تغییر بکاهد یا مسیر آن را تغییر دهد. حامد سرافرازی، خبرنگار افغانستان به «شرق» می‌گوید: «اگرچه در افغانستان همیشه در برابر وضعیت زنان و تلاش‌های آنها برای کسب آزادی‌های مشروط اجتماعی، مقاومت‌هایی صورت می‌گیرد اما به نظر می‌رسد این مقاومت‌ها هم به مرور کاسته خواهند شد تا زنان آزادتر از قبل در جامعه حضور داشته باشند.» او به مردانی اشاره می‌کند که به عنوان نمونه از نشستن زنان خود در پشت فرمان ماشین‌ها ناراضی هستند، اما مجبورند که به این وضعیت تن بدهند: «در جامعه جدید افغانستان مساله و ویژگی مهم این است که زنان از طرف نهادها و دولت‌ها حمایت می‌شوند و به همین خاطر، در بسیاری از شرایط، حرکت در جهت آزادی زنان در اولویت قرار دارد، مگر در مناطق غیرشهری که هنوز مشکلات زیادی سر راه زنان است.»
به اعتقاد این روزنامه‌نگار، هنوز مردسالاری در مناطق غیر شهری همجوار با شهرهای مهم و پیشرفته افغانستان وجود دارد و زنان در این مناطق تا رسیدن به آزادی‌های مشروط خود، فاصله زیادی احساس می‌کنند: «اگر در شهرها، شاهد این هستیم که فشار جامعه مردانه بر زنان به خاطر انتخاب نوع حجاب، ادامه تحصیل و ازدواج کمتر شده، اما در مناطق غیرشهری همچنان چنین چالش‌هایی وجود دارد و عبور از آنها کمی سخت است.»
به گفته او در شهرستان‌هایی چون «والسوالی»، «اوبه» و «کرخ» مشکلات بیشتری وجود دارد و شهرهایی که همجوار هرات هستند به میزان این شهر در پروسه تغییر نگاه جامعه به زنان، وارد عمل نشده‌اند. در کنار این نمونه‌های ناموفق، زنانی را می‌توان سراغ گرفت که در راه رسیدن به آزادی‌های فردی، جنگیده‌اند و امروز به عنوان چهره‌های موفق از آنها یاد می‌شود: «ما در هرات، خانم ماریا بشیر را داریم که به مدت شش‌سال، دادستان این شهر بود و به عنوان یکی از زنان موفق از او یاد می‌شود. همچنین افرادی چون محبوبه جمشیدی، رییس امور زنان این شهر یا خانم کلثوم صدیقی که از حقوقدان‌های هرات است و در راه ایجاد فضای تازه برای زنان افغان تلاش‌های فراوانی کرده‌اند.» به این فهرست باید نام بسیاری از زنان افغانستان را هم اضافه کرد، زنان گمنامی که برای زندگی بهتر پس از سال‌ها مرارت جنگ، قحطی و تحریم جنگیده‌اند و حالا باز به خانه‌های خود بازگشته‌اند که نقش خود را در چارچوب زندگی فردی و خانوادگی خویش بازی کنند، اما این‌بار با تجربه‌ای به اندازه دودهه مبارزه برای گسترش آزادی‌های فردی خویش.

دودهه بعد از بروز تحولات فراوان منطقه‌ای و پشت‌سرگذاشتن چندین و چند جنگ خانمان‌سوز، زنان افغانستان در حال کشف و تجربه دنیایی متفاوت هستند، دنیایی که قصد دارد این‌بار آنها را نه به‌عنوان شهروند درجه دو، بلکه به عنوان شهروندی بپذیرد که از آزادی‌های بیشتری نسبت به قبل برخوردار بوده و حالا دولت مدافع این حقوق شده است. در چنین تجربه‌ای چالش‌های فراوانی پیش رو قرار داشته و قرار خواهد گرفت، اما یکی از کارشناسان فرهنگی افغانستان به «شرق» از افق تازه‌ای خبر می‌دهد که پیش روی این زنان باز شده: «فضا نسبت به قبل تغییر شگرفی کرده، آزادی زنان تا حدود زیادی از سوی جوامع مختلف پذیرفته شده و این موضوع خصوصا در وجوه اجتماعی زندگی زنان شهرهایی مثل هرات و کابل دیده می‌شود.» کمال بشیری ادامه می‌دهد این روزها، زنان در خیابان برخی از شهرهای افغانستان به راحتی رانندگی می‌کنند و در صورت وجود شغلی در دفاتر دولتی و غیردولتی می‌توانند برای جذب و استخدام خود را کاندیدا بدانند.
چنین تجربه تازه‌ای فقط مرهون اتفاقات سیاسی و نظامی دو دهه اخیر افغانستان نیست، آن‌چه بیش از همه فضای تازه‌ای برای حضور زنان در افغانستان گشوده، تغییراتی است که بعد از انتخابات این کشور رخ داده و باعث توجه به موضوع زنان به عنوان یک دغدغه اجتماعی شده‌ است. براساس اظهارات تنی چند از چهره‌های فرهنگی شهر هرات، حضور زنان در فعالیت‌های مدنی نیز افزایش یافته، تا جایی که امروز در بخش‌های مختلف ان‌جی‌اُها، نهادهای آموزشی و فرهنگی و دیگر فعالیت‌های اجتماعی، پای زنان به کارزار زندگی بیرون از خانه باز شده است.
در میان این موج گسترش آزادی، احتمالا مشکلاتی هم وجود دارد؛ موج‌بندهایی که در سر راه پیشرفت قرار می‌گیرد تا از سرعت تغییر بکاهد یا مسیر آن را تغییر دهد. حامد سرافرازی، خبرنگار افغانستان به «شرق» می‌گوید: «اگرچه در افغانستان همیشه در برابر وضعیت زنان و تلاش‌های آنها برای کسب آزادی‌های مشروط اجتماعی، مقاومت‌هایی صورت می‌گیرد اما به نظر می‌رسد این مقاومت‌ها هم به مرور کاسته خواهند شد تا زنان آزادتر از قبل در جامعه حضور داشته باشند.» او به مردانی اشاره می‌کند که به عنوان نمونه از نشستن زنان خود در پشت فرمان ماشین‌ها ناراضی هستند، اما مجبورند که به این وضعیت تن بدهند: «در جامعه جدید افغانستان مساله و ویژگی مهم این است که زنان از طرف نهادها و دولت‌ها حمایت می‌شوند و به همین خاطر، در بسیاری از شرایط، حرکت در جهت آزادی زنان در اولویت قرار دارد، مگر در مناطق غیرشهری که هنوز مشکلات زیادی سر راه زنان است.»
به اعتقاد این روزنامه‌نگار، هنوز مردسالاری در مناطق غیر شهری همجوار با شهرهای مهم و پیشرفته افغانستان وجود دارد و زنان در این مناطق تا رسیدن به آزادی‌های مشروط خود، فاصله زیادی احساس می‌کنند: «اگر در شهرها، شاهد این هستیم که فشار جامعه مردانه بر زنان به خاطر انتخاب نوع حجاب، ادامه تحصیل و ازدواج کمتر شده، اما در مناطق غیرشهری همچنان چنین چالش‌هایی وجود دارد و عبور از آنها کمی سخت است.»
به گفته او در شهرستان‌هایی چون «والسوالی»، «اوبه» و «کرخ» مشکلات بیشتری وجود دارد و شهرهایی که همجوار هرات هستند به میزان این شهر در پروسه تغییر نگاه جامعه به زنان، وارد عمل نشده‌اند. در کنار این نمونه‌های ناموفق، زنانی را می‌توان سراغ گرفت که در راه رسیدن به آزادی‌های فردی، جنگیده‌اند و امروز به عنوان چهره‌های موفق از آنها یاد می‌شود: «ما در هرات، خانم ماریا بشیر را داریم که به مدت شش‌سال، دادستان این شهر بود و به عنوان یکی از زنان موفق از او یاد می‌شود. همچنین افرادی چون محبوبه جمشیدی، رییس امور زنان این شهر یا خانم کلثوم صدیقی که از حقوقدان‌های هرات است و در راه ایجاد فضای تازه برای زنان افغان تلاش‌های فراوانی کرده‌اند.» به این فهرست باید نام بسیاری از زنان افغانستان را هم اضافه کرد، زنان گمنامی که برای زندگی بهتر پس از سال‌ها مرارت جنگ، قحطی و تحریم جنگیده‌اند و حالا باز به خانه‌های خود بازگشته‌اند که نقش خود را در چارچوب زندگی فردی و خانوادگی خویش بازی کنند، اما این‌بار با تجربه‌ای به اندازه دودهه مبارزه برای گسترش آزادی‌های فردی خویش.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.