|

آبی‌پوشان

آمنه شیرافکن

سه‌سال پیش بود؛ از تایباد به دوقارون و از دوقارون به هرات رسیدیم. چهار‌روز اقامت، در شهری که تازه قامت راست‌کرده و افتان و خیزان روی پای خودش ایستاده، برای روایت از شهر کم است. هرات اصالتی غریب دارد. خانه‌ها نیم‌بند است و هنوز ردپای جنگ این‌سو و آن‌سو است. نیروهای «ناتو» بنا است از شهر خارج شوند و توی هر میدان چند ماشین نظامی مستقر شده. شهر دوباره شبیه زمان جنگ شده؛ جنگی از نوع هجوم مدرنیته. ماشین‌های شاسی‌بلند آمریکایی و انگلیسی، با فرمان‌های یکی چپ و یکی راست، با جاده‌هایی که هنوز بخش‌های زیادی از آن آسفالت نشده و صدای برخی خوانندگان ایرانی که از ماشین رهگذران، بلند توی گوش آدم می‌زند، رستوران‌ها و نوشیدنی‌های خارجی. لهجه ایرانی اینجا خیلی قرتی است. همسر یکی از دوستان از اینکه نمی‌تواند به اندازه شوهرش ایرانی حرف بزند، خجل است. زنان در لایه‌های شهر گم شده‌اند. «طالب»‌ها حضور فیزیکی ندارند، اما سال‌ها حکمرانیشان بر این خطه فارسی‌زبان، بر روح و جان مردم تاثیرگذار بوده و در شهر به جز سایه آبی‌رنگی از زنان برقع‌پوش، تصویر دیگری به‌چشم نمی‌آید.
«طاهره پوپل» را در خانه‌اش می‌بینم. با سازمان‌ملل کار می‌کند و از خاطراتش در دوره حضور طالب‌ها می‌گوید؛ اینکه چطور خانه‌به‌خانه و محرمانه دختران را آموزش می‌داده و چطور خیاطی و برخی مهارت‌ها را به آنها می‌آموخته. آن‌هم در سایه ترس و مرگ. چهره شیرینی دارد و لهجه هراتی‌اش به کمک بیان شیواتری از روایت ترس و زندگی می‌آید. سال‌ها در همین هرات زیسته و بیم جان داشته و هجوم طالب‌ها. همسایه‌ها خیلی کمک کرده‌اند و مسیر آموزش‌های زیرزمینی دختران با تلاش مردمان این‌سو و آن‌سوی کوچه مهیا شده است.
به خانه برخی مسوولان شهر می‌رویم. سفره‌ها و میزها رنگین و فراهم‌آورندگان میزها، غایبان بزرگ دیدارهای ما هستند. مردان سنت‌های خاص خودشان را دارند و زنان هنوز برای حضور در فضای عمومی خانه درگیر‌و‌دار حجب‌و‌حیا و مجوز‌ند. اینجا هنوز سایه طالب‌ها بر شهر سنگینی می‌کند. با‌این‌حال در دفتر یکی از رادیوهای شهر، دختران جوان تحصیل‌کرده آمد‌و‌شد دارند؛ یکی مجری است و یکی مطالب را می‌نویسد. فهرستی از آهنگ‌های درخواستی دارند و ردیف اول درخواست‌ها همگی اسامی آشنای ایرانی است.
فیلم‌های ایرانی در هرات پرطرفدار‌ند؛ از روایت‌های طنز مهران مدیری گرفته تا فیلم‌های سینمایی روز. طنز البته خریدار بیشتری دارد. رهگذران و مسافران سی‌دی‌ها را به‌سرعت به هرات می‌رسانند و پخش سریال‌های طنز همزمان با شهرهای ایران در اینجا دنبال می‌شود.
«چندهمسری» به پدیده‌ای رایج تبدیل شده. خانه هر مسوولی که می‌رویم. چند‌رقم بچه رفت‌و‌آمد دارند؛ یکی سبزه‌رو و یکی سپید، دیگری با موهای قهوه‌ای و یکی سیاه. از دوست همراه که می‌پرسم، تایید می‌کند اینجا چند‌همسری خیلی باب شده. تحلیل خانم «پوپل»، البته شنیدنی است. می‌گوید: «حضور طالبان، زن‌ها را خانه‌نشین کرده و مردها هرکدام سراغ کاری رفته‌اند. حالا برای زن‌ها همین که سایه مردی بر سرشان باشد کفایت می‌کند و چند‌همسری به سنتی رایج در شهر تبدیل شده.»
آقای دندانپزشکی میزبانمان است. کمی دیر می‌آید و آقای همراه می‌گوید: «برای عقد همسرش رفته و زود خودش را خواهد رساند.» به خانه که می‌رسد، جوانی از چهره‌اش می‌بارد، دومین‌همسر قانونی‌اش را عقد کرده و هنوز 30سال ندارد.
گرد سنت بر سر و روی زنان افغان پاشیده، آنها به شکلی از عرصه‌های عمومی حذف‌ شده‌اند. با‌این‌حال جوان‌ها را که می‌بینی میلی فراوان به آموختن دارند و عشق به حضور در عرصه کار و فعالیت توی چشمشان موج می‌زند. دانشگاه می‌روند و بنا دارند میراث طالب‌ها را جور دیگری رقم بزنند.
هرچند بسیار اندک، اما گاهی دختران مانتو‌پوشی می‌بینی که در شهر رفت‌و‌آمد دارند. دیگر لایه‌های حضور، به تردد زنان آبی‌پوش محوی مربوط می‌شود که سال‌های پیش اسیر بدفهمی‌های مردان طالب بوده‌اند. زندگی حالا برایشان در هرات رنگ‌و‌بوی تازه‌ای گرفته. دخترانشان راهی دانشگاه شده‌اند و در رویایشان فردای متفاوتی شکل گرفته است، از طالب‌ها خبری نیست و دختران جوان هراتی حالا حضور پررنگی در دانشگاه و کار دارند. با‌این‌حال سنت‌ها کماکان دور سرشان می‌چرخد. همسر یکی از دوستان جلوی ماشین نمی‌نشیند و می‌خواهد که بر صندلی پشت‌ ماشین بنشیند. دلیل را که می‌پرسم، خیلی ساده و شیرین می‌گوید: «خوبیت ندارد، زن صندلی جلوی ماشین بنشیند.»
اینها همه آموزه‌هایی است که رفته‌رفته تغییر خواهد کرد. با‌این‌‌حال در هرات کماکان بادهایی سنگین می‌وزد. برق شهر گاه‌به‌گاه قطع می‌شود و بوی «کباب چوپان» در شهر غوغا می‌کند. اینجا هرات است. معماری شهر دارد استخوان می‌ترکاند. خانه‌ها روی پای خود ایستاده‌اند. کنار هر خانه آواری از جنگ به یادگار مانده است. هراتی‌ها خانه را خیلی شاد رنگ می‌کنند، گاهی سبز کم‌رنگ، گاهی صورتی و گاهی آبی آسمانی. نیروهای ناتو درحال ترک شهر‌ هستند و «هرات» با رویایی بلند به آینده می‌نگرد.

سه‌سال پیش بود؛ از تایباد به دوقارون و از دوقارون به هرات رسیدیم. چهار‌روز اقامت، در شهری که تازه قامت راست‌کرده و افتان و خیزان روی پای خودش ایستاده، برای روایت از شهر کم است. هرات اصالتی غریب دارد. خانه‌ها نیم‌بند است و هنوز ردپای جنگ این‌سو و آن‌سو است. نیروهای «ناتو» بنا است از شهر خارج شوند و توی هر میدان چند ماشین نظامی مستقر شده. شهر دوباره شبیه زمان جنگ شده؛ جنگی از نوع هجوم مدرنیته. ماشین‌های شاسی‌بلند آمریکایی و انگلیسی، با فرمان‌های یکی چپ و یکی راست، با جاده‌هایی که هنوز بخش‌های زیادی از آن آسفالت نشده و صدای برخی خوانندگان ایرانی که از ماشین رهگذران، بلند توی گوش آدم می‌زند، رستوران‌ها و نوشیدنی‌های خارجی. لهجه ایرانی اینجا خیلی قرتی است. همسر یکی از دوستان از اینکه نمی‌تواند به اندازه شوهرش ایرانی حرف بزند، خجل است. زنان در لایه‌های شهر گم شده‌اند. «طالب»‌ها حضور فیزیکی ندارند، اما سال‌ها حکمرانیشان بر این خطه فارسی‌زبان، بر روح و جان مردم تاثیرگذار بوده و در شهر به جز سایه آبی‌رنگی از زنان برقع‌پوش، تصویر دیگری به‌چشم نمی‌آید.
«طاهره پوپل» را در خانه‌اش می‌بینم. با سازمان‌ملل کار می‌کند و از خاطراتش در دوره حضور طالب‌ها می‌گوید؛ اینکه چطور خانه‌به‌خانه و محرمانه دختران را آموزش می‌داده و چطور خیاطی و برخی مهارت‌ها را به آنها می‌آموخته. آن‌هم در سایه ترس و مرگ. چهره شیرینی دارد و لهجه هراتی‌اش به کمک بیان شیواتری از روایت ترس و زندگی می‌آید. سال‌ها در همین هرات زیسته و بیم جان داشته و هجوم طالب‌ها. همسایه‌ها خیلی کمک کرده‌اند و مسیر آموزش‌های زیرزمینی دختران با تلاش مردمان این‌سو و آن‌سوی کوچه مهیا شده است.
به خانه برخی مسوولان شهر می‌رویم. سفره‌ها و میزها رنگین و فراهم‌آورندگان میزها، غایبان بزرگ دیدارهای ما هستند. مردان سنت‌های خاص خودشان را دارند و زنان هنوز برای حضور در فضای عمومی خانه درگیر‌و‌دار حجب‌و‌حیا و مجوز‌ند. اینجا هنوز سایه طالب‌ها بر شهر سنگینی می‌کند. با‌این‌حال در دفتر یکی از رادیوهای شهر، دختران جوان تحصیل‌کرده آمد‌و‌شد دارند؛ یکی مجری است و یکی مطالب را می‌نویسد. فهرستی از آهنگ‌های درخواستی دارند و ردیف اول درخواست‌ها همگی اسامی آشنای ایرانی است.
فیلم‌های ایرانی در هرات پرطرفدار‌ند؛ از روایت‌های طنز مهران مدیری گرفته تا فیلم‌های سینمایی روز. طنز البته خریدار بیشتری دارد. رهگذران و مسافران سی‌دی‌ها را به‌سرعت به هرات می‌رسانند و پخش سریال‌های طنز همزمان با شهرهای ایران در اینجا دنبال می‌شود.
«چندهمسری» به پدیده‌ای رایج تبدیل شده. خانه هر مسوولی که می‌رویم. چند‌رقم بچه رفت‌و‌آمد دارند؛ یکی سبزه‌رو و یکی سپید، دیگری با موهای قهوه‌ای و یکی سیاه. از دوست همراه که می‌پرسم، تایید می‌کند اینجا چند‌همسری خیلی باب شده. تحلیل خانم «پوپل»، البته شنیدنی است. می‌گوید: «حضور طالبان، زن‌ها را خانه‌نشین کرده و مردها هرکدام سراغ کاری رفته‌اند. حالا برای زن‌ها همین که سایه مردی بر سرشان باشد کفایت می‌کند و چند‌همسری به سنتی رایج در شهر تبدیل شده.»
آقای دندانپزشکی میزبانمان است. کمی دیر می‌آید و آقای همراه می‌گوید: «برای عقد همسرش رفته و زود خودش را خواهد رساند.» به خانه که می‌رسد، جوانی از چهره‌اش می‌بارد، دومین‌همسر قانونی‌اش را عقد کرده و هنوز 30سال ندارد.
گرد سنت بر سر و روی زنان افغان پاشیده، آنها به شکلی از عرصه‌های عمومی حذف‌ شده‌اند. با‌این‌حال جوان‌ها را که می‌بینی میلی فراوان به آموختن دارند و عشق به حضور در عرصه کار و فعالیت توی چشمشان موج می‌زند. دانشگاه می‌روند و بنا دارند میراث طالب‌ها را جور دیگری رقم بزنند.
هرچند بسیار اندک، اما گاهی دختران مانتو‌پوشی می‌بینی که در شهر رفت‌و‌آمد دارند. دیگر لایه‌های حضور، به تردد زنان آبی‌پوش محوی مربوط می‌شود که سال‌های پیش اسیر بدفهمی‌های مردان طالب بوده‌اند. زندگی حالا برایشان در هرات رنگ‌و‌بوی تازه‌ای گرفته. دخترانشان راهی دانشگاه شده‌اند و در رویایشان فردای متفاوتی شکل گرفته است، از طالب‌ها خبری نیست و دختران جوان هراتی حالا حضور پررنگی در دانشگاه و کار دارند. با‌این‌حال سنت‌ها کماکان دور سرشان می‌چرخد. همسر یکی از دوستان جلوی ماشین نمی‌نشیند و می‌خواهد که بر صندلی پشت‌ ماشین بنشیند. دلیل را که می‌پرسم، خیلی ساده و شیرین می‌گوید: «خوبیت ندارد، زن صندلی جلوی ماشین بنشیند.»
اینها همه آموزه‌هایی است که رفته‌رفته تغییر خواهد کرد. با‌این‌‌حال در هرات کماکان بادهایی سنگین می‌وزد. برق شهر گاه‌به‌گاه قطع می‌شود و بوی «کباب چوپان» در شهر غوغا می‌کند. اینجا هرات است. معماری شهر دارد استخوان می‌ترکاند. خانه‌ها روی پای خود ایستاده‌اند. کنار هر خانه آواری از جنگ به یادگار مانده است. هراتی‌ها خانه را خیلی شاد رنگ می‌کنند، گاهی سبز کم‌رنگ، گاهی صورتی و گاهی آبی آسمانی. نیروهای ناتو درحال ترک شهر‌ هستند و «هرات» با رویایی بلند به آینده می‌نگرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.