حافظ پیوند دهنده ماست
نقیب آروین .شاعر و روزنامهنگار
بامدادان که تفاوت لیلونهار کمکم واضح میشد، درکنار دسترخوان و چای و نان خانگی، صدای رادیو نیز بلند بود. همیشه و همواره هم انگار یک برنامه درحال پخش بود یا دستکم در ذهن یک کودک چنین تصویری مانده است. صدای بم مرد گویندهای که پیوسته درحال گفتن این جمله بود: «چندصدسال پیش درچنین روزی.»نه این وقت دانستم این برنامه «تقویم تاریخ» نام دارد و از رادیو ایران درحال پخش است و نه هیچ وقت دیگر، این برنامه ایرانی نبود و چند صد سال و سده بود که ایرانی نبود. وقتی هم آخوند ملا غلام نبیدرحجره کوچک خود پس از ختم الفبا و کلامالله، برایم آموزش خواندن حافظ را آغاز کرد، حافظ ایرانی نبود. تا حالا هم نیست. مگر حافظ میشود ایرانی باشد؟! حافظ، حافظ بود و هرچند نامش در اینجا مکمل«حافظ شیرازی» بود. اما حافظ نیز چند صد سال و سده بود که ایرانی نبود. اصلا کلمه شیراز هم انگار شیراز به معنای ولایتی درجغرافیای ایران امروز نبود. شیراز هم جایی بود که زادگاه سعدی و حافظ بود ولی یادآور یک جغرافیای سیاسی مشخص و مرزبندیشده نبود. وقتی هم در نخستین سفر در همان «اوان کودکی و نوجوانی»، در تایباد، پس از گذر از خانهای بسیار و برگذشتن از این
مرزبندی و موانع « قانونی» مملکتی، اولین بیسکویت را خریدم؛ بیسکویتی که روی هردانه آن یک حرف فارسی نوشته بود، برایم پرسشی پیش نیامد. خوب الفبا بود و الفبای ما بود، الفبای فارسی یا به قول خیل جوانان پارسی پاسدار هموطن من، الفبای «پارسی» بود. هم آنانی که اکنون در تلاشاند تا در نامها و تخلصهایشان از واژگان سره پارسی بهره ببرند. همین چند شب پیش دریکی از تلویزیونهای ما که بیشتر به گفته مرحوم گل آقا پارسی را پاس میدارد، متوجه شدم که به جای تجهیزات، سازوبرگ را جایگزین کردهاند. انگار رویای بازگشت به زبان پارسی سره دوباره در کشور ما نیرو گرفته است. در اینجا هم یک ایرانی میتواند بگوید، اینکه افغانی نیست که البته درست میگوید. اما درآن سو از این جزییات و ظرایف آگاهی کمتر وجود دارد. هم آنگونه که پسانترها و در جریان جوانی، وقتی سالهایی را به عنوان پناهنده غیرقانونی در مشهد بهسربردیم، نه خیابان رودکی برایمان ایرانی بود و نه کتابهایی اندرون ویترین کتاب فروشیهای «چهار راه دکترا» و «خیابان سعدی» ویا هرجای دیگر آن شهر و کشور. هر دکه روزنامهای، ایستگاه ما بود و هرازگاهی گونیگونی روزنامههای خواندهشده «شرق» و
دیگرمجلات و روزنامهها از خانه بیرون فرستاده میشد. آیا این روزنامهها ایرانی بود یا همایش واژهها و داشتههای زبان مادری ما؟! روزهای آخر سال هم، همه به بازارها میریختند تا پوشاک نو بخرند اما کار ما شاید این بود که به سمت دکههای روزنامهها شناور باشیم تا باشد ویژهنامهای نوروزی بیابیم که خریدش مقرون بهصرفه باشد. ویژهنامهای که از میراث مشترک میگفت یا میتوانست بگوید. شبهای نوروز معمولا تمامی شبکههای تلویزیونی ابتدا سخنرانی رهبری ایران و سپس رییس جمهوری را نشر میکرد. یادم هست که همیشه و همواره در سخنان رهبری اشاره به افغانستان و تاجیکستان نیز بود، شاید ایشان بیشتر «دلبسته یاران خراسانی» خود بودند و باز یادم هست که در سخنرانی نوروزی آقای خاتمی، در شب نوروزی به این گوشه از جغرافیای نوروز اشاره نشد وگله یک جوان همزبان که کتاب «آیین واندیشه در دام خودکامگی» او را خوانده بود، تا حال باقی است. در همان کتاب به فخر رازی اشاره میشود، هم او که من از هرات و از شهر او میآمدم. اینکه آن سوی دیوار اساطیر زمان، بلخ و هرات و سمرقند و غزنه هنوز نفس میکشند. همان بلخی که پایگاه و جایگاه نوروز بود؛ همان هراتی که
پایتخت خراسان، پایتخت ایران بود و همان غزنهای که بیهقی روایت کرد و بزرگا مردی که او بود و همان سمرقندی که دیگر «زبان مادری» گم کرده است. دراین سو نیز تلخکامیهای تاریخی باعث شد تا این همسویی کمتر پدید آید که خود حدیث بسیار مفصلتر از بحث کمتوجهی درآن سو وگلایههای ماست. سخن از پیوند سستی نیست، سخن از بهگفته «دیپلماتها» مشترکات فرهنگی و تاریخی نیست. سخن از یگانگی فرهنگی است و همگانگی و نه بیگانگیای که تنها با مرزهای سیاسی از هم سوا میگردد. این پیوند البته درجهانی که امروز کشورهای دارای میراث مشترک در آن بهسرمیبرند با توجه به وضعیتهای متفاوت از گذشته رمانتیک تاریخی، نیاز به بازتعریف دارد تا براساس آن بتوان به گسترش زمینههای یگانه فرهنگی اندیشید و راههای نزدیکی بیشتر و شناسایی وضعیت بهروز را جستوجو کرد. این همه اما بهطور طبیعی به اراده وتوانایی همه«سوها» نیازمند است. دراین خصوص ممکن است دیپلماتها به «ادامه همکاریهای گذشته» و برمشترکات فرهنگی تاکید کنند.«مشترکاتی» که طرف ایرانی آن را با کسر «ر» تلفظ خواهد کرد و طرف افغانی با فتح همین «ر» و این تنها تفاوت واقعی میان زبان واقعی دوکشور میتواند
باشد. ولی سوای این «روابط دوجانبه»، حافظ، نوروز، مولانا، بیدل و رودکی است که پیوند میزند و پیوند میدهد. تا همچنان که آیین نوروز و به گفته همزبانان تاجیک آیین نیاکان به نیکی ونیکرایی و نیکگرایی ارز و بها میدهد، درپناه این همه خوبی نوروز را مشترک جشن بگیریم و خوبی را مشترک تقسیم کنیم که به گفته بیدل:
تجدد از بهارت رنگگرداندن نمیداند
نفس هر پر زدن بیپرده دارد صبح نوروزی
بامدادان که تفاوت لیلونهار کمکم واضح میشد، درکنار دسترخوان و چای و نان خانگی، صدای رادیو نیز بلند بود. همیشه و همواره هم انگار یک برنامه درحال پخش بود یا دستکم در ذهن یک کودک چنین تصویری مانده است. صدای بم مرد گویندهای که پیوسته درحال گفتن این جمله بود: «چندصدسال پیش درچنین روزی.»نه این وقت دانستم این برنامه «تقویم تاریخ» نام دارد و از رادیو ایران درحال پخش است و نه هیچ وقت دیگر، این برنامه ایرانی نبود و چند صد سال و سده بود که ایرانی نبود. وقتی هم آخوند ملا غلام نبیدرحجره کوچک خود پس از ختم الفبا و کلامالله، برایم آموزش خواندن حافظ را آغاز کرد، حافظ ایرانی نبود. تا حالا هم نیست. مگر حافظ میشود ایرانی باشد؟! حافظ، حافظ بود و هرچند نامش در اینجا مکمل«حافظ شیرازی» بود. اما حافظ نیز چند صد سال و سده بود که ایرانی نبود. اصلا کلمه شیراز هم انگار شیراز به معنای ولایتی درجغرافیای ایران امروز نبود. شیراز هم جایی بود که زادگاه سعدی و حافظ بود ولی یادآور یک جغرافیای سیاسی مشخص و مرزبندیشده نبود. وقتی هم در نخستین سفر در همان «اوان کودکی و نوجوانی»، در تایباد، پس از گذر از خانهای بسیار و برگذشتن از این
مرزبندی و موانع « قانونی» مملکتی، اولین بیسکویت را خریدم؛ بیسکویتی که روی هردانه آن یک حرف فارسی نوشته بود، برایم پرسشی پیش نیامد. خوب الفبا بود و الفبای ما بود، الفبای فارسی یا به قول خیل جوانان پارسی پاسدار هموطن من، الفبای «پارسی» بود. هم آنانی که اکنون در تلاشاند تا در نامها و تخلصهایشان از واژگان سره پارسی بهره ببرند. همین چند شب پیش دریکی از تلویزیونهای ما که بیشتر به گفته مرحوم گل آقا پارسی را پاس میدارد، متوجه شدم که به جای تجهیزات، سازوبرگ را جایگزین کردهاند. انگار رویای بازگشت به زبان پارسی سره دوباره در کشور ما نیرو گرفته است. در اینجا هم یک ایرانی میتواند بگوید، اینکه افغانی نیست که البته درست میگوید. اما درآن سو از این جزییات و ظرایف آگاهی کمتر وجود دارد. هم آنگونه که پسانترها و در جریان جوانی، وقتی سالهایی را به عنوان پناهنده غیرقانونی در مشهد بهسربردیم، نه خیابان رودکی برایمان ایرانی بود و نه کتابهایی اندرون ویترین کتاب فروشیهای «چهار راه دکترا» و «خیابان سعدی» ویا هرجای دیگر آن شهر و کشور. هر دکه روزنامهای، ایستگاه ما بود و هرازگاهی گونیگونی روزنامههای خواندهشده «شرق» و
دیگرمجلات و روزنامهها از خانه بیرون فرستاده میشد. آیا این روزنامهها ایرانی بود یا همایش واژهها و داشتههای زبان مادری ما؟! روزهای آخر سال هم، همه به بازارها میریختند تا پوشاک نو بخرند اما کار ما شاید این بود که به سمت دکههای روزنامهها شناور باشیم تا باشد ویژهنامهای نوروزی بیابیم که خریدش مقرون بهصرفه باشد. ویژهنامهای که از میراث مشترک میگفت یا میتوانست بگوید. شبهای نوروز معمولا تمامی شبکههای تلویزیونی ابتدا سخنرانی رهبری ایران و سپس رییس جمهوری را نشر میکرد. یادم هست که همیشه و همواره در سخنان رهبری اشاره به افغانستان و تاجیکستان نیز بود، شاید ایشان بیشتر «دلبسته یاران خراسانی» خود بودند و باز یادم هست که در سخنرانی نوروزی آقای خاتمی، در شب نوروزی به این گوشه از جغرافیای نوروز اشاره نشد وگله یک جوان همزبان که کتاب «آیین واندیشه در دام خودکامگی» او را خوانده بود، تا حال باقی است. در همان کتاب به فخر رازی اشاره میشود، هم او که من از هرات و از شهر او میآمدم. اینکه آن سوی دیوار اساطیر زمان، بلخ و هرات و سمرقند و غزنه هنوز نفس میکشند. همان بلخی که پایگاه و جایگاه نوروز بود؛ همان هراتی که
پایتخت خراسان، پایتخت ایران بود و همان غزنهای که بیهقی روایت کرد و بزرگا مردی که او بود و همان سمرقندی که دیگر «زبان مادری» گم کرده است. دراین سو نیز تلخکامیهای تاریخی باعث شد تا این همسویی کمتر پدید آید که خود حدیث بسیار مفصلتر از بحث کمتوجهی درآن سو وگلایههای ماست. سخن از پیوند سستی نیست، سخن از بهگفته «دیپلماتها» مشترکات فرهنگی و تاریخی نیست. سخن از یگانگی فرهنگی است و همگانگی و نه بیگانگیای که تنها با مرزهای سیاسی از هم سوا میگردد. این پیوند البته درجهانی که امروز کشورهای دارای میراث مشترک در آن بهسرمیبرند با توجه به وضعیتهای متفاوت از گذشته رمانتیک تاریخی، نیاز به بازتعریف دارد تا براساس آن بتوان به گسترش زمینههای یگانه فرهنگی اندیشید و راههای نزدیکی بیشتر و شناسایی وضعیت بهروز را جستوجو کرد. این همه اما بهطور طبیعی به اراده وتوانایی همه«سوها» نیازمند است. دراین خصوص ممکن است دیپلماتها به «ادامه همکاریهای گذشته» و برمشترکات فرهنگی تاکید کنند.«مشترکاتی» که طرف ایرانی آن را با کسر «ر» تلفظ خواهد کرد و طرف افغانی با فتح همین «ر» و این تنها تفاوت واقعی میان زبان واقعی دوکشور میتواند
باشد. ولی سوای این «روابط دوجانبه»، حافظ، نوروز، مولانا، بیدل و رودکی است که پیوند میزند و پیوند میدهد. تا همچنان که آیین نوروز و به گفته همزبانان تاجیک آیین نیاکان به نیکی ونیکرایی و نیکگرایی ارز و بها میدهد، درپناه این همه خوبی نوروز را مشترک جشن بگیریم و خوبی را مشترک تقسیم کنیم که به گفته بیدل:
تجدد از بهارت رنگگرداندن نمیداند
نفس هر پر زدن بیپرده دارد صبح نوروزی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.