|

بیا بریم به مزار

حوت که فرا می‌رسد، همراه با پاک‌کاری خانه‌ها و رنگ‌مالی ساختمان‌ها، کاشتن درختان و سبز‌کردن سبزه دسترخان هفت‌سین، بوی بهار پیش از خودش فرا می‌رسد. انگار همه عجله دارند تا «بابه نوروز» زودتر از خواب بیدار شود و دستمال دو سیبش را روی شانه بیندازد و «بیا که بریم به مزار» را زیر لب زمزمه‌کنان پایش را به این خاک باز کند. همین است که از رادیوهای قدیمی «دو موج» پدرکلان‌ها گرفته تا تلویزیون‌های شصت‌و‌چند‌اینچی، همه فریاد می‌زنند: «بیا که بریم به مزار ملا‌محمد‌جان.»
«بیا که بریم به مزار» یکی از معروف‌ترین آهنگ‌های فولکلوریک افغانستان است؛ آهنگی که بیش از 13نفر در داخل کشور و نزدیک به 10خواننده و گروه موسیقی در خارج، آن را اجرا کرده‌اند؛ آهنگی که هرافغانستانی در روزهای پایانی و آغازین سال، روزانه چندبار آن را می‌شنود و اگر تمام شعرش را از بر نباشد، موسیقی آن را می‌تواند به‌خوبی اجرا کند.
شاید اگر پنج‌قرن پیش «عایشه» می‌دانست این سروده‌اش تا این حد معروف می‌شود، بسیار ذوق‌زده می‌شد. شاید همان لحظه آن را می‌نوشت و شاید هم دیوانی از سروده‌هایش را چاپ می‌کرد. اما آن وقت‌ها که چاپ‌کردن کتاب به این آسانی نبوده؛ معلوم نیست همین دولت‌شاه سمرقندی، شاعر عصر تیموریان که هم‌دوره عایشه و ملا‌محمد‌جان هم است، چقدر زحمت کشیده تا این چند‌بیت از او به یادگار بماند. اما از کجا معلوم که اگر این سروده را چاپ هم می‌کرد اینقدر معروف می‌شد؟ شاید تصنیف‌شدن این شعر است که آن را معروف کرده و قطعا از دل‌برخاستنش بوده که آن را بر دل‌ها نشانده است.
«بیا که بریم به مزار» یک‌آهنگ فولکلوریک هراتی است که هیچ‌کس به‌درستی نمی‌داند چه کسی نخستین‌بار آن را خوانده و سراینده شعرش چه‌کسی بوده است. اما آنچه سینه‌به‌سینه نقل‌ شده، گویای آن است که عایشه‌نامی آن را برای عشق خود، ملامحمد‌جان، سروده و می‌خوانده است. عایشه دختر یکی از سپهسالاران دربار «سلطان‌حسین بایقرا» بوده و ملامحمد‌جان هم طالب علوم دینی در مدرسه‌ای در منطقه سر‌حدیره هرات و این اختلاف طبقاتی و ناداری ملای عاشق، باعث شده بود پدر عایشه با وصلت آنان مخالفت کند.
از‌سوی‌دیگر پس از کشف مجدد آرامگاه منصوب به حضرت علی(ع) در خواجه‌خیران بلخ، با خوابی که سلطان‌حسین دیده بود، هرسال در ایام نوروز کاروانی از بزرگان دربار عازم آن ولایت می‌شدند. امیرعلی شیر‌نوایی که ماموریت کشف این بقعه را نیز برعهده داشت، این کاروان را رهبری می‌کرد. می‌گویند که امیر هنرپرور مخارج هرکس را که به کاروان می‌پیوست، عهده‌دار می‌شد و هزینه جشن عروسی جوانانی هم که در این سفر اقدام به ازدواج می‌کردند، از سوی دربار پرداخت می‌شد. به‌‌همین‌دلیل عاشقان زیادی منتظر ایام نوروز می‌ماندند تا سفر زندگی‌شان را با سفر به مزارشریف آغاز کنند.
در یکی از این سال‌ها امیر‌علی شیر‌نوایی تدارک سفر را می‌دید و به جارچیان شهر هم گفته بود که مردم را خبر کنند. خودش در اطراف شهر می‌گشت که صدای حزن‌انگیزی شنید که می‌خواند:
«بیا که بریم به مزار ملا‌محمد‌جان
سیل گل لاله‌زار وا‌وا دلبر‌جان...»
امیر مکثی کرد و دستور داد صاحب صدا را پیش او آورند و پس از وعده همکاری از عایشه ماجرا را شنید. امیر از طرف ملا‌محمد‌جان به خانه پدر عایشه رفت و موافقت او را گرفت و کاروان آن سال با همراهی عایشه و ملا‌محمد‌جان، معروف‌ترین کاروان زیارتی تاریخ مزار‌شریف شد.
از روایت‌هایی اینچنینی که بگذریم مزارشریف و بلخ قدیم با نوروز پیوند عمیقی دارد و شاید یکی از دلایل سروده‌شدن این آهنگ، میل سراینده به دیدار از مزار (بلخ) در ایام نوروز است. مراد از «لاله‌زار» در مصرع دوم، همان دشت‌های وسیع و پر از شقایقی است که در بهار دامنه‌های کوه «شادیان» در جنوب شهر مزارشریف را پر می‌کند؛ گل‌هایی که در میان افغانستانی‌ها به لاله معروف است و حضور همین دشت‌های وسیع پر از شقایق، نام میله (جشن) گل سرخ را نیز بر نوروز باستانی در مزارشریف گذاشته است.
گل شقایق که در فرهنگ باستانی آریانا‌زمین نماد عاشقی است، با همراه‌شدن در این آهنگ، حال‌و‌هوایی عاشقانه به نوروز مزارشریف می‌دهد. از سوی دیگر مردمان این سرزمین عقیده دارند بارگاه حضرت علی(ع) در بلخ است و اگر در هنگام برافراشتن بیرق «شاه اولیاء» در نخستین روز سال در کنار این آرامگاه دعایی کنند، حتما مستجاب می‌شود.
این عقیده هم باعث می‌شود هرسال عده زیادی از سراسر کشور و حتی کشورهای همسایه، در نوروز خود را به مزارشریف برسانند و در واقع «بیا که بریم به مزار» به یک‌آهنگ جهانی برای فراخواندن مردم به‌سوی مزارشریف بدل شده است.
خوانندگان زیادی از کشورهای مختلف آهنگ «بیا که بریم به مزار» را بازخوانی کرده‌اند. اما نخستین‌بار رادیو ملی افغانستان آن را با صدای بانو سلما جهانی ضبط کرد.
کسانی چون خالوی‌شوقی، کریم شوقی، رحیم خوشخوان، عبدالوهاب مددی، ناوک هروی، امیرجان صبوری، بانو مهوش، غلام دستگیر سرود، غلام نبی زنده‌دل فوشنجی و محمدقاسم مسرور از اجرا‌کنندگان معروف این آهنگ در افغانستان هستند.
در عهد تیموریان که بنابر بیشتر روایات، این آهنگ هم از آن زمان به یادگار مانده است، هنوز سرزمین پهناور خراسان‌زمین به چند‌پارچه تقسیم نشده بود و همچون شعرها، حکایت‌ها و ضرب‌المثل‌ها، این آهنگ محلی هم به دورترین نقاط سرزمین پهناور پارسی رسید و خنیاگران بسیاری آن را خواندند.
در عصر جدید هم خوانندگان کشورهای هم‌فرهنگ و هم‌زبان بارها این آهنگ را اجرا کرده‌اند. بانو پوران نخستین کسی است که این آهنگ را در ایران خوانده و محمد اصفهانی، کیانوش شیرازی، زویا ثابت و فریده مهوش نیز از جمله ایرانیانی هستند که به‌زیبایی بیا که بریم به مزار را اجرا کرده‌اند.
تاجیکستان که در موسیقی سنتی بسیار به افغانستان نزدیک‌تر است، شاهد بازخوانی این آهنگ زیبا توسط خوانندگان متعددی بوده است. یکی از آخرین بازخوانی‌ها را شبنم ثریا انجام داده که ریتم آهنگ را هم کمی تندتر کرده است.
مانند اکثر آهنگ‌های فولکلور، این آهنگ هم در اجراهای مختلف، دچار تغییراتی در شعر شده است به‌خصوص در اجراهای جدید، خوانندگان سعی در اصلاح وزن و قافیه آن کرده‌اند و حتی برخی‌ها هم با حفظ بیت اول و معروف این شعر، دو‌بیتی‌های دیگری را وارد این آهنگ کرده‌ و به همین وزن خوانده‌اند. اما طبق قدیمی‌ترین اجراها، شعر آهنگ اینگونه بوده است:
بیا که بریم به مزار ملا ممد‌جان
سیل گل لاله‌زار واوا دلبر جان
به دربار سخی جان گله دارم
یخن پاره ز دست تو نگارم
پس از مرگم بیایی بر مزارم
مدامم در دعا در انتظارم
به تن کردی گلم رخت سیا را
کنم تعریف یار بی‌وفا را
به دنیا مه اگه غمخوار ندارم
بگیرم دامن شیر خدا را
بیا زیارت کنیم شیر خدا را
به چشم مالیم همان قفل طلا را
مه دعا می‌کنم آمین بگویین
خدا کامیاب کنه هر دوی ما را
اجراهای متعدد و متنوع نشانه‌ای است بر دل‌انگیزی این ترانه و داستانی که در عمق آن نهفته است؛ آهنگی برخاسته از عمیق‌ترین احساس آدمی. ترانه‌ای که دو‌عاشق را به‌هم رساند و زمزمه لبان مسافران زیادی در هنگام نوروز است؛ آهنگی که اگر بنا بود هرشهر یک سرود‌ملی می‌داشت، قطعا سرود ملی مزارشریف می‌شد؛ سرودی که طی سالیان زیاد تکرارش نه‌تنها تکراری نشده، بلکه مرزهای زیادی را درنوردیده و باعث پیوندهای فرهنگی زیادی نیز شده است.

حوت که فرا می‌رسد، همراه با پاک‌کاری خانه‌ها و رنگ‌مالی ساختمان‌ها، کاشتن درختان و سبز‌کردن سبزه دسترخان هفت‌سین، بوی بهار پیش از خودش فرا می‌رسد. انگار همه عجله دارند تا «بابه نوروز» زودتر از خواب بیدار شود و دستمال دو سیبش را روی شانه بیندازد و «بیا که بریم به مزار» را زیر لب زمزمه‌کنان پایش را به این خاک باز کند. همین است که از رادیوهای قدیمی «دو موج» پدرکلان‌ها گرفته تا تلویزیون‌های شصت‌و‌چند‌اینچی، همه فریاد می‌زنند: «بیا که بریم به مزار ملا‌محمد‌جان.»
«بیا که بریم به مزار» یکی از معروف‌ترین آهنگ‌های فولکلوریک افغانستان است؛ آهنگی که بیش از 13نفر در داخل کشور و نزدیک به 10خواننده و گروه موسیقی در خارج، آن را اجرا کرده‌اند؛ آهنگی که هرافغانستانی در روزهای پایانی و آغازین سال، روزانه چندبار آن را می‌شنود و اگر تمام شعرش را از بر نباشد، موسیقی آن را می‌تواند به‌خوبی اجرا کند.
شاید اگر پنج‌قرن پیش «عایشه» می‌دانست این سروده‌اش تا این حد معروف می‌شود، بسیار ذوق‌زده می‌شد. شاید همان لحظه آن را می‌نوشت و شاید هم دیوانی از سروده‌هایش را چاپ می‌کرد. اما آن وقت‌ها که چاپ‌کردن کتاب به این آسانی نبوده؛ معلوم نیست همین دولت‌شاه سمرقندی، شاعر عصر تیموریان که هم‌دوره عایشه و ملا‌محمد‌جان هم است، چقدر زحمت کشیده تا این چند‌بیت از او به یادگار بماند. اما از کجا معلوم که اگر این سروده را چاپ هم می‌کرد اینقدر معروف می‌شد؟ شاید تصنیف‌شدن این شعر است که آن را معروف کرده و قطعا از دل‌برخاستنش بوده که آن را بر دل‌ها نشانده است.
«بیا که بریم به مزار» یک‌آهنگ فولکلوریک هراتی است که هیچ‌کس به‌درستی نمی‌داند چه کسی نخستین‌بار آن را خوانده و سراینده شعرش چه‌کسی بوده است. اما آنچه سینه‌به‌سینه نقل‌ شده، گویای آن است که عایشه‌نامی آن را برای عشق خود، ملامحمد‌جان، سروده و می‌خوانده است. عایشه دختر یکی از سپهسالاران دربار «سلطان‌حسین بایقرا» بوده و ملامحمد‌جان هم طالب علوم دینی در مدرسه‌ای در منطقه سر‌حدیره هرات و این اختلاف طبقاتی و ناداری ملای عاشق، باعث شده بود پدر عایشه با وصلت آنان مخالفت کند.
از‌سوی‌دیگر پس از کشف مجدد آرامگاه منصوب به حضرت علی(ع) در خواجه‌خیران بلخ، با خوابی که سلطان‌حسین دیده بود، هرسال در ایام نوروز کاروانی از بزرگان دربار عازم آن ولایت می‌شدند. امیرعلی شیر‌نوایی که ماموریت کشف این بقعه را نیز برعهده داشت، این کاروان را رهبری می‌کرد. می‌گویند که امیر هنرپرور مخارج هرکس را که به کاروان می‌پیوست، عهده‌دار می‌شد و هزینه جشن عروسی جوانانی هم که در این سفر اقدام به ازدواج می‌کردند، از سوی دربار پرداخت می‌شد. به‌‌همین‌دلیل عاشقان زیادی منتظر ایام نوروز می‌ماندند تا سفر زندگی‌شان را با سفر به مزارشریف آغاز کنند.
در یکی از این سال‌ها امیر‌علی شیر‌نوایی تدارک سفر را می‌دید و به جارچیان شهر هم گفته بود که مردم را خبر کنند. خودش در اطراف شهر می‌گشت که صدای حزن‌انگیزی شنید که می‌خواند:
«بیا که بریم به مزار ملا‌محمد‌جان
سیل گل لاله‌زار وا‌وا دلبر‌جان...»
امیر مکثی کرد و دستور داد صاحب صدا را پیش او آورند و پس از وعده همکاری از عایشه ماجرا را شنید. امیر از طرف ملا‌محمد‌جان به خانه پدر عایشه رفت و موافقت او را گرفت و کاروان آن سال با همراهی عایشه و ملا‌محمد‌جان، معروف‌ترین کاروان زیارتی تاریخ مزار‌شریف شد.
از روایت‌هایی اینچنینی که بگذریم مزارشریف و بلخ قدیم با نوروز پیوند عمیقی دارد و شاید یکی از دلایل سروده‌شدن این آهنگ، میل سراینده به دیدار از مزار (بلخ) در ایام نوروز است. مراد از «لاله‌زار» در مصرع دوم، همان دشت‌های وسیع و پر از شقایقی است که در بهار دامنه‌های کوه «شادیان» در جنوب شهر مزارشریف را پر می‌کند؛ گل‌هایی که در میان افغانستانی‌ها به لاله معروف است و حضور همین دشت‌های وسیع پر از شقایق، نام میله (جشن) گل سرخ را نیز بر نوروز باستانی در مزارشریف گذاشته است.
گل شقایق که در فرهنگ باستانی آریانا‌زمین نماد عاشقی است، با همراه‌شدن در این آهنگ، حال‌و‌هوایی عاشقانه به نوروز مزارشریف می‌دهد. از سوی دیگر مردمان این سرزمین عقیده دارند بارگاه حضرت علی(ع) در بلخ است و اگر در هنگام برافراشتن بیرق «شاه اولیاء» در نخستین روز سال در کنار این آرامگاه دعایی کنند، حتما مستجاب می‌شود.
این عقیده هم باعث می‌شود هرسال عده زیادی از سراسر کشور و حتی کشورهای همسایه، در نوروز خود را به مزارشریف برسانند و در واقع «بیا که بریم به مزار» به یک‌آهنگ جهانی برای فراخواندن مردم به‌سوی مزارشریف بدل شده است.
خوانندگان زیادی از کشورهای مختلف آهنگ «بیا که بریم به مزار» را بازخوانی کرده‌اند. اما نخستین‌بار رادیو ملی افغانستان آن را با صدای بانو سلما جهانی ضبط کرد.
کسانی چون خالوی‌شوقی، کریم شوقی، رحیم خوشخوان، عبدالوهاب مددی، ناوک هروی، امیرجان صبوری، بانو مهوش، غلام دستگیر سرود، غلام نبی زنده‌دل فوشنجی و محمدقاسم مسرور از اجرا‌کنندگان معروف این آهنگ در افغانستان هستند.
در عهد تیموریان که بنابر بیشتر روایات، این آهنگ هم از آن زمان به یادگار مانده است، هنوز سرزمین پهناور خراسان‌زمین به چند‌پارچه تقسیم نشده بود و همچون شعرها، حکایت‌ها و ضرب‌المثل‌ها، این آهنگ محلی هم به دورترین نقاط سرزمین پهناور پارسی رسید و خنیاگران بسیاری آن را خواندند.
در عصر جدید هم خوانندگان کشورهای هم‌فرهنگ و هم‌زبان بارها این آهنگ را اجرا کرده‌اند. بانو پوران نخستین کسی است که این آهنگ را در ایران خوانده و محمد اصفهانی، کیانوش شیرازی، زویا ثابت و فریده مهوش نیز از جمله ایرانیانی هستند که به‌زیبایی بیا که بریم به مزار را اجرا کرده‌اند.
تاجیکستان که در موسیقی سنتی بسیار به افغانستان نزدیک‌تر است، شاهد بازخوانی این آهنگ زیبا توسط خوانندگان متعددی بوده است. یکی از آخرین بازخوانی‌ها را شبنم ثریا انجام داده که ریتم آهنگ را هم کمی تندتر کرده است.
مانند اکثر آهنگ‌های فولکلور، این آهنگ هم در اجراهای مختلف، دچار تغییراتی در شعر شده است به‌خصوص در اجراهای جدید، خوانندگان سعی در اصلاح وزن و قافیه آن کرده‌اند و حتی برخی‌ها هم با حفظ بیت اول و معروف این شعر، دو‌بیتی‌های دیگری را وارد این آهنگ کرده‌ و به همین وزن خوانده‌اند. اما طبق قدیمی‌ترین اجراها، شعر آهنگ اینگونه بوده است:
بیا که بریم به مزار ملا ممد‌جان
سیل گل لاله‌زار واوا دلبر جان
به دربار سخی جان گله دارم
یخن پاره ز دست تو نگارم
پس از مرگم بیایی بر مزارم
مدامم در دعا در انتظارم
به تن کردی گلم رخت سیا را
کنم تعریف یار بی‌وفا را
به دنیا مه اگه غمخوار ندارم
بگیرم دامن شیر خدا را
بیا زیارت کنیم شیر خدا را
به چشم مالیم همان قفل طلا را
مه دعا می‌کنم آمین بگویین
خدا کامیاب کنه هر دوی ما را
اجراهای متعدد و متنوع نشانه‌ای است بر دل‌انگیزی این ترانه و داستانی که در عمق آن نهفته است؛ آهنگی برخاسته از عمیق‌ترین احساس آدمی. ترانه‌ای که دو‌عاشق را به‌هم رساند و زمزمه لبان مسافران زیادی در هنگام نوروز است؛ آهنگی که اگر بنا بود هرشهر یک سرود‌ملی می‌داشت، قطعا سرود ملی مزارشریف می‌شد؛ سرودی که طی سالیان زیاد تکرارش نه‌تنها تکراری نشده، بلکه مرزهای زیادی را درنوردیده و باعث پیوندهای فرهنگی زیادی نیز شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.