|

کجا بریم ملاممدجان؟

​​​​​​​​​​گیتی صفرزاده

دانشمندان اخیرا به این نتیجه رسیده‌اند همه خصوصیات بشری به ماجرای ژن‌ها مربوطند. درست است که تا قبل از این می‌دانستیم چیزهایی مثل کوتاهی ‌قدمان و وزوزی‌بودن مویمان ربطی به خودمان ندارد و ردپای یکی از نیاکانمان است، اما ماجرای تاثیر ژن‌ها، امروزه تا جایی پیش رفته که اگر مضطرب یا هیجانی یا دمدمی‌مزاج باشیم، می‌توانیم به‌راحتی همه عکس‌العمل‌های اطرافیانمان را به اجدادمان حواله بدهیم. این مبحث حتی دامنه خصوصیات قومی را هم گرفته است، مثلا می‌گویند مردم فلان‌کشور به سختکوشی مشهورند چون جداندرجد، این در ژنشان بوده یا علت خرافی‌گری یا تمایل به سکون مردم فلان‌جا ریشه در ژن این منطقه دارد. به عبارت بهتر تفاوت‌های معناداری که بین مردم کشورهای مختلف می‌بینید -تا جایی که گاهی احساس می‌کنیم انگار مال دودنیای متفاوت هستند- ریشه در همین ژن‌های بلاسوخته‌ای دارد که آرام و بی‌سروصدا خودشان را در آن منطقه جغرافیایی پخش کرده‌اند. البته قبل از پیشرفت‌های ژنتیکی هم یادمان هست که پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌هایمان وقتی می‌خواستند عجیب‌بودن ولی باورپذیربودن رفتاری را نشان دهند، می‌گفتند: فلانی انگار این خصوصیت توی خونش است. حالا که امروزی شده‌ایم، فهمیده‌ایم آنچه در خون بوده، همین ژن‌ها بوده‌اند و سخن پیران بی‌حکمت نبوده است.
در همین کشور خودمان هم وقتی بحث خصوصیات اجتماعی و فرهنگی می‌شود، خیلی‌ها می‌گویند ایرانی‌ها مادرزادی فلان‌طور هستند. البته دامنه این فلان‌طور از باهوش و فراست‌بودن نژاد آریایی تا تنبلی و نان‌به‌نرخ‌روزخوردن ملت شریف در نوسان است! همین است که آدم گیج می‌شود بالاخره ژن‌های غالب کدامند. نمونه بهترش همین کشور دوست و خواهر، افغانستان است. وقتی تحولات 30سال اخیرشان را مرور می‌کنیم، سردرنمی‌آوریم کدام ژنی است که آنها را از سلطنت ظاهرشاه تا جنگ‌های داخلی، خارجی، ظهور طالبان و اوضاع امروز کشانده. از طرف دیگر یادمان می‌آید این ملت، همان ملتی هستند که سال‌ها غزل‌های عاشقانه در وصف داستان لیلی‌ومجنون سروده‌اند و ناصرخسرو سال‌های پایانی عمرش را در ولایت آنها سر کرده و فرموده: من آنم که در پای خوکان نریزم، مر این قیمتی در لفظ دری را. همان‌جایی است که مرکز مهم راه‌ابریشم بوده و مزارشریفش هنوز زیارتگاه بسیاری از عاشقان جهان است؛ جایی است که ترانه عاشقانه ملاممدجانش هنوز شنیده می‌شود و نشانه‌های آمیخته از فرهنگ صلح‌طلب بودایی و صوفی‌گری شرقی درونش وجود دارد. بالاخره کدام ژن در این منطقه حکمفرمایی می‌کند؟
اهل سیاست به ما خواهند گفت آنچه بر سر این ملت آمده، توطئه قدرت‌های استکباری برای سلطه بر این منطقه است، طالبان هم دستپخت خودشان است. جامعه‌شناسان هم از تاثیر عوامل اجتماعی در تغییر رفتارهای ژنتیک خواهند گفت. در همین‌میان آینده‌نگران مال‌اندیش هم در انتظار روزی که افغانستان، دوبی دیگری شود، دارند زمین‌های کابل را می‌خرند.
همین‌جاست که دوباره دانشمندان علم ژنتیک به دادمان می‌رسند و می‌گویند بعضی ژن‌ها به طور نهفته تا چندین‌نسل درون آدمیزاد باقی می‌مانند. بعد یک روزی، یک زمان مناسبی (که خدا عالم است چه زمانی است)، بیرون می‌آیند و معادله بازی را به‌هم می‌زنند. خود شما حتما تابه‌حال به آدم‌های موفقی برخورده‌اید که نه پدرومادر بهنجاری داشته‌اند، نه از تربیت خانوادگی مشعشعی برخوردار بوده‌ و نه در محیط مناسبی بزرگ شده‌اند، اما توانسته‌اند چهره شاخصی شوند. اگر هم فکر می‌کنید معلم، دوست و راهنما چنین تاثیری رویشان گذاشته، قبول کنید خیلی از این معلم‌ها سر راه زندگی همه ما بوده‌اند ولی دریغ از اینکه چهره شاخصی از ما متولد شود!
شاید اصل ماجرا دست همان ژن‌های نهفته زندگی‌مان باشد. خود ما وقتی یادمان می‌آید این مردم افغانستان روزی جزو منطقه‌ای بوده‌اند که پرشیا نامیده می‌شده و بعد از آن به صدای ژن درونمان (چیزی مثل همان صدای کودک درون!) گوش می‌دهیم، صدای ترانه ملاممدجان را می‌شنویم. آن وقت است که آرزو می‌کنیم ژن خاموش ملاممدجان دوباره ظهور کند و عشق را به این سرزمین برگرداند.

دانشمندان اخیرا به این نتیجه رسیده‌اند همه خصوصیات بشری به ماجرای ژن‌ها مربوطند. درست است که تا قبل از این می‌دانستیم چیزهایی مثل کوتاهی ‌قدمان و وزوزی‌بودن مویمان ربطی به خودمان ندارد و ردپای یکی از نیاکانمان است، اما ماجرای تاثیر ژن‌ها، امروزه تا جایی پیش رفته که اگر مضطرب یا هیجانی یا دمدمی‌مزاج باشیم، می‌توانیم به‌راحتی همه عکس‌العمل‌های اطرافیانمان را به اجدادمان حواله بدهیم. این مبحث حتی دامنه خصوصیات قومی را هم گرفته است، مثلا می‌گویند مردم فلان‌کشور به سختکوشی مشهورند چون جداندرجد، این در ژنشان بوده یا علت خرافی‌گری یا تمایل به سکون مردم فلان‌جا ریشه در ژن این منطقه دارد. به عبارت بهتر تفاوت‌های معناداری که بین مردم کشورهای مختلف می‌بینید -تا جایی که گاهی احساس می‌کنیم انگار مال دودنیای متفاوت هستند- ریشه در همین ژن‌های بلاسوخته‌ای دارد که آرام و بی‌سروصدا خودشان را در آن منطقه جغرافیایی پخش کرده‌اند. البته قبل از پیشرفت‌های ژنتیکی هم یادمان هست که پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌هایمان وقتی می‌خواستند عجیب‌بودن ولی باورپذیربودن رفتاری را نشان دهند، می‌گفتند: فلانی انگار این خصوصیت توی خونش است. حالا که امروزی شده‌ایم، فهمیده‌ایم آنچه در خون بوده، همین ژن‌ها بوده‌اند و سخن پیران بی‌حکمت نبوده است.
در همین کشور خودمان هم وقتی بحث خصوصیات اجتماعی و فرهنگی می‌شود، خیلی‌ها می‌گویند ایرانی‌ها مادرزادی فلان‌طور هستند. البته دامنه این فلان‌طور از باهوش و فراست‌بودن نژاد آریایی تا تنبلی و نان‌به‌نرخ‌روزخوردن ملت شریف در نوسان است! همین است که آدم گیج می‌شود بالاخره ژن‌های غالب کدامند. نمونه بهترش همین کشور دوست و خواهر، افغانستان است. وقتی تحولات 30سال اخیرشان را مرور می‌کنیم، سردرنمی‌آوریم کدام ژنی است که آنها را از سلطنت ظاهرشاه تا جنگ‌های داخلی، خارجی، ظهور طالبان و اوضاع امروز کشانده. از طرف دیگر یادمان می‌آید این ملت، همان ملتی هستند که سال‌ها غزل‌های عاشقانه در وصف داستان لیلی‌ومجنون سروده‌اند و ناصرخسرو سال‌های پایانی عمرش را در ولایت آنها سر کرده و فرموده: من آنم که در پای خوکان نریزم، مر این قیمتی در لفظ دری را. همان‌جایی است که مرکز مهم راه‌ابریشم بوده و مزارشریفش هنوز زیارتگاه بسیاری از عاشقان جهان است؛ جایی است که ترانه عاشقانه ملاممدجانش هنوز شنیده می‌شود و نشانه‌های آمیخته از فرهنگ صلح‌طلب بودایی و صوفی‌گری شرقی درونش وجود دارد. بالاخره کدام ژن در این منطقه حکمفرمایی می‌کند؟
اهل سیاست به ما خواهند گفت آنچه بر سر این ملت آمده، توطئه قدرت‌های استکباری برای سلطه بر این منطقه است، طالبان هم دستپخت خودشان است. جامعه‌شناسان هم از تاثیر عوامل اجتماعی در تغییر رفتارهای ژنتیک خواهند گفت. در همین‌میان آینده‌نگران مال‌اندیش هم در انتظار روزی که افغانستان، دوبی دیگری شود، دارند زمین‌های کابل را می‌خرند.
همین‌جاست که دوباره دانشمندان علم ژنتیک به دادمان می‌رسند و می‌گویند بعضی ژن‌ها به طور نهفته تا چندین‌نسل درون آدمیزاد باقی می‌مانند. بعد یک روزی، یک زمان مناسبی (که خدا عالم است چه زمانی است)، بیرون می‌آیند و معادله بازی را به‌هم می‌زنند. خود شما حتما تابه‌حال به آدم‌های موفقی برخورده‌اید که نه پدرومادر بهنجاری داشته‌اند، نه از تربیت خانوادگی مشعشعی برخوردار بوده‌ و نه در محیط مناسبی بزرگ شده‌اند، اما توانسته‌اند چهره شاخصی شوند. اگر هم فکر می‌کنید معلم، دوست و راهنما چنین تاثیری رویشان گذاشته، قبول کنید خیلی از این معلم‌ها سر راه زندگی همه ما بوده‌اند ولی دریغ از اینکه چهره شاخصی از ما متولد شود!
شاید اصل ماجرا دست همان ژن‌های نهفته زندگی‌مان باشد. خود ما وقتی یادمان می‌آید این مردم افغانستان روزی جزو منطقه‌ای بوده‌اند که پرشیا نامیده می‌شده و بعد از آن به صدای ژن درونمان (چیزی مثل همان صدای کودک درون!) گوش می‌دهیم، صدای ترانه ملاممدجان را می‌شنویم. آن وقت است که آرزو می‌کنیم ژن خاموش ملاممدجان دوباره ظهور کند و عشق را به این سرزمین برگرداند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.