فرهاد دریا، خواننده:
دردهای مردم را میخوانم
فریبا پژوه
«فرهاد دریا»، موسیقیدان، خواننده و سفیر صلح سازمانملل، اهل کابل است. نام او با نام افغانستان عجین شده و امروز مرزهای جغرافیایی را درنوردیده است.
سیر هنری موسیقی فرهاد دریا از موسیقی و ترانههای مخملین عاشقانه آغاز و امروز به مسایل اجتماعی رسیده است.
دریا، سلطنت درویشی هنر را بزرگتر و ماندگارتر از امپراتوری سیاست میداند و میگوید: «فکر نکنم روزی حاضر شوم این سجاده را به آن سریر ببخشم.»
خالق «مهربانی» از اشعار سهراب سپهری یاد میکند و میگوید عرفان سهراب سپهری را به زبان ترانههایم نزدیک یافتهام.
این خواننده شهیر افغانستان بیش از 15سال است که برای کودکان کار در افغانستان میخواند و میگوید: «تعهد بزرگی در برابر انسان دارم.»
سفیر صلح سازمانمللمتحد درباره ظهور و فعالیت برخی گروههای جنگطلب در خاک افغانستان بر این باور است که مردم باید رابطه خود را با جهان کشف کنند و مالک ارادهای محکم برای تغییر شوند چراکه امروز زمان تغییر فرارسیده است.
فعالیتهای هنری شما سیر متفاوتی داشته است. موسیقی شما آهستهآهسته از عاشقانه به فاز سیاسی و اجتماعی وارد شده است. این سیرتحول را در کارهایتان چگونه ارزیابی میکنید؟
ترجیح میدهم این تحول در کارهایم را اجتماعی بخوانم تا سیاسی. من با زمان نفس میکشم و نمیتوانم صدایم را در قفس طلایی خیالات انتزاعی، زندانی کنم. آثار من آینه روزگار است؛ روزگاری که بخشی از آن، مرا دیگرگون میکند و در دیگرگونی بخش دیگری از آن، شاید من هم سهمی داشته باشم. در نهایت، بهعنوان یکهنرمند و یکفعال حقوقبشر، ناگزیرم هر از گاهی دستی از دور بر آتش داشته باشم و با سیاست عجین شوم. اما هرجا که رفتهام، هرچه که ساخته و پرداخته و هرچه که خواندهام، عشق این خواب مخملین و عسلی، رفیق راه و جانمایه آفرینشهای من بوده است.
شما به همه زبانها و گویشهای رایج در افغانستان ترانه خواندهاید. پسمنظر این کار فرهاد دریا چیست و او کدام «دریا» را میپسندد؟ فرهاد دریا که برای عظمت یکملت میخواند یا فرهاد دریایی که اشاعهدهنده فرهنگها و قومیتهای متفاوت در افغانستان است؟
زبان، مفتاح روح انسان است؛ رمز ورود به داستانهای مگو است. وقتی به زبان کسی حرف میزنی، اجازه داری روحش را بخوانی و با او همکاسه شوی. بزرگترین دلیلی که به اعظم زبانهای رایج در افغانستان پرداخته و خواندهام، آرزوی عبور از دیوارهای نامرئی بیاعتمادی در این فصل دشوار، گذر حیات سیاسی-اجتماعی افغانستان و گشایش دروازههایی بوده که مردم به روی همدیگر بستهاند. من برعکس شما، اینجا تنها «یک» فرهاد دریا میبینم، نه دوتا. من با کاربرد زبان بیشتر، توانستم چتر هنرم را تا دورترین گوشههای این وطن و حتی فراتر از آن بگشایم و به یاری آن، ملت بزرگ و واحدی را به نمایش بگذارم که «کمان رستم» یا قوس قزح رنگها و فرهنگهای مختلف است. به عقیده من، تعدد زبانها و گویشها، به غنا و رنگینی این «کمان رستم» میافزاید؛ نه اینکه صدای «دورباش» و «کورباش» در میان اقشار مختلف میشود. حضور زبانها و گویشهای مروج در آثار من، هرگز به نیت اشاعه فرهنگ، قیمومیت گروه، حلقه و قوم ویژه نبوده است. هرگز نخواستهام به جای یک ملت بزرگ، یکقوم، یکقبیله، یکحلقه و یکسمت را فریاد کنم. اگر به قول معروف، دست از روی دهنم بردارم، ترجیح میدهم بگویم من،
شهروند دهکده جهانی استم؛ جهان وطن من و بشریت، ملت من است.
آیا فرهاد دریا قصد دارد در آینده نزدیک به عرصه سیاست کشورش نیز وارد شود؟
سلطنت درویشی هنر، بزرگتر و ماندگارتر از امپراتوری سیاست است. فکر نکنم روزی حاضر شوم این سجاده را به آن سریر ببخشم. در نهایت، با آنکه هرگز اهل سیاست نبوده و به هیچیک از احزاب و گروهکهای سیاسی نیز تعلقی نداشتهام، اما هرگز از نقش سیاست در فعالیتهایم غافل نبودهام. آشنایی من با زبان و تدبیر سیاست، گاه به قول شما ایرانیهای عزیز، شاید «کار دستم داده» و ذهنیت رویاروی من بهسوی سیاست را در میلیونها نفر ایجاد کرده است. تاریخ شاهد است هنر هر از گاهی توانسته تکانه سیاستها شود، ارزشها را دیگرگون و درنتیجه روح ملتها را بهتر از سیاست، رهبری کند. گذشته از اشتراکات و تفاوتهایی که پدیدههای هنر و سیاست در رابطه با همدیگر دارند، عنصر «صداقت» و «قدوسیت» در کنشومنش هنرمند چون آفتاب میدرخشد. درحالیکه در زندگی مرد سیاست، لحظاتی است که بنابر ملحوظات دستوپاگیر این تدبیر، او همیشه مجال و آزادی قدیسبودن را ندارد. حتی اگر بر سبیل تصادف، زمانی پایم به سوی حوزه سیاست کشانیده شود،
حد اقل بهخاطر همین تفاوت بزرگ میانشان، اشتهایی برای پاییدن در این حوزه را در خود نمیبینم. نمیدانم چرا دلم میخواهد بگویم میان سیاست و رهبری، تفاوت کلانی است که اگر اشتباه نکرده باشم، روی سوال شما متوجه آن نیست.
سراینده بخش عمدهای از اشعار موسیقی شما «قهار عاصی» شاعر بزرگ افغانستان است. اما شما در آثار خود از شعر شعرای ایرانی مانند فروغ فرخزاد، حمید مصدق، رهیمعیری و فریدون مشیری نیز استفاده کردهاید. بهنظر میرسد فرهاد دریا میخواهد از محدوده جغرافیایی امروز خارج شود. شما خود را به کدامیک از شاعران ایرانی نزدیک میدانید و نظر شما درباره استفاده از شعر شاعران ایران در ترانههایتان چیست؟
دیرگاه است از محدوده جغرافیاییای به نام افغانستان - که عاشق آنم - فراتر رفته و به باغهای گستردهتری دست یافتهام. حوزه فرهنگی زبانهای فارسی/دری، پشتو، ازبکی و اردو، بخش کلانی از منطقه را پوشش میدهد و من سالها شده که در آن حوزه حضور دارم. اما حکایت عاصی و دریا، تنها به حضور شعر آن بزرگمرد در بخشی از ترانههای من خلاصه نمیشود، بلکه این رفاقت، اکنون در گوشه از تاریخ شعر و موسیقی معاصر افغانستان جا خوش کرده است. بلی، من بر آثار شماری از شاعران صاحبنام ایران هم ترانه ساخته و خواندهام، اما از معاصران، عرفان سهراب سپهری را به زبان ترانههایم نزدیک مییابم. سالها میشود بر اشعار سهراب ترانه میسازم، اما هرگز فرصتی برای ضبط و پخش آنها نیافتهام. یکسال از زمانی میگذرد که من آخرین ترانهام بر شعر سهراب سپهری را ساختم... «به سراغ من اگر میآیید... پشت هیچستانم»... که دیوانهوار دوستش میدارم. با شعر سهراب، به دورهای خودم سفر میکنم و دستناخوردهترین گوشههای روح خودم را نفس میکشم. من عادت کردهام شعر هرشاعری را به رنگ ویژه ببینم؛ برای مثال، مولوی برای من رنگ سرخ آتش را دارد و من رقص شعلهها را در سرخی
کلام او میبینم. درحالیکه حافظ برای من آبی است؛ آسمان صاف و بیابر پس از یک باران است و بیدل اما خاکستری مه گرفته است؛ مثل یک کوه برهنه، که گلههای بیانتهای ابر بر گردش پیچیده باشند، هرچه از او دور میشوی، بزرگتر و برهنهترش مییابی. سهراب سپهری در نگاه من، کمی از خاکستری بیدل، کمی از آبی حافظ و کمی هم از سرخ آتشین مولانا دارد... در حالی که، «رنگ مرجانی... شام» و بنفش، تنها از خودش است. عجیب است که من شباهتهایی میان سپهری و عاصی میبینم. وقتی هردو از «تصویر» میگریزند و فقط «حس» سیال میشوند، به همدیگر بیشتر شبیه میشوند. گذشته از شعرشان، حتا ظاهر آندو نیز به همدیگر شبیه بوده.
بهتازگی و در کمتر از دودهه گذشته اشکال موسیقی نوین مانند راک، پاپ، بلوز و رپ به افغانستان رسیده است. آیا به نظر شما تغییری در ظرفیت موسیقی در افغانستان ایجاد شده است؟
بدونشک، سفر انواع موسیقی نوین به سرزمین موسیقی افغانها در ظرفیت آن دیگرگونی بزرگی ایجاد کرده و بخش کلانی از محدودیتهای شکلی و محتوایی آن را درهم شکسته است که نباید از نظر دورش داشت. درعینحال، این تغییر، جا را برای سنتهای دیرین و گشن بیخ هنر و موسیقیهای اصیل نیز تنگتر کرده است؛ خاصه که نظامهای دودهه اخیر در افغانستان نیز در حق این هنر شریف، بدترین جفاها را روادیده و تو گویی از نزدیکشدن به این هنر، هراس داشتهاند که مبادا «آخرت»شان خراب شود. از میان اشکالی که شما نام گرفتید، موسیقی پاپ پیشینه دورتری در افغانستان دارد و ریشههایش به دورههای قبل از جنگ در افغانستان برمیگردد. در حالی که راک و رَپ در این کشور تازگی دارد و همزمان با دگرگونیهای سیاسی - اجتماعی 15سال اخیر، در مجموعه موسیقی افغانی ره باز کرده است. من از این تغییر به همان پیمانه که خوشحالم، در عین زمان سخت نگران نابودی موسیقیهای اصیل و سنتی این سرزمین نیز هستم.
به نظر میرسد موسیقی خراسانی که جزو موسیقی کلاسیک افغانستان - ایران محسوب میشود در افغانستان روبهفراموشی است. نظر شما درباره این نوع موسیقی چیست و آیا فرهاد دریا ممکن است در این زمینه نیز فعالیتهایی داشته باشد؟
آغاز دوره فراموشی موسیقی خراسانی در افغانستان به سالهای پیش از جنگ و حتا خیلی دورتر از آن میرسد. به بیان دیگر، موسیقی خراسانی در درون مجموعه موسیقی معاصر افغانستان، حداقل در یک قرن اخیر اقبال چندانی نداشته است. جلوههای از آن، که اینجا و آنجا در گذشته و حال به چشم خورده و به گوش رسیده، بیشتر در سطح پرداخت مردم محل به آن، آنهم بدون هیچگونه پشتوانه از سوی دولت مرکزی و نظام مطرح بوده است؛ یعنی به شکل یک موج قابل رویت و فراگیر که مورد بحث جامعه هنری افغانستان بوده باشد، هرگز ظهور نکرده است. ولی جفای تاریخ در حق موسیقی خراسانی، هرگز از ارزش، اهمیت و نقش آن در بازشناسی و رمزگشایی گم گوشههای تاریخ و فرهنگ بخشی کلانی از افغانستان نمیکاهد. هنوز هم برای احیا و حتا رشد آن خیلی دیر و دور نیست؛ تنها اگر نظام و دولتهای جدید کشور، به آن دل بسوزانند.
در آغاز، موسیقی سنتی، کلاسیک و مردمی جای گسترده در ایجادات و آفرینشگریهای من داشت، تا جای که حتا ریشههای من در موسیقی بر آموزهها و یافتههای کلاسیک افغانی، هندی و اروپایی و موسیقی مردمی استوار بوده است. این موسیقیها در سالهای پسین، اما رفتهرفته جای خود را به موسیقیهای موج نوینی داد که با وجود تاثیرات موسیقیهای جهانی و منطقوی بر آن، بیشتر محصول ذهن و ذایقه خودم بودهاند و من خودم را در آنها بهتر و بیشتر یافتهام. با حسرت، گمان نکنم روزی اقبال و مجال کار بر موسیقی خراسانی را داشته باشم.
شما نهتنها در سالنهای مجلل به اجرای کنسرت پرداختهاید، بلکه سری هم به اردوگاههای پناهندگان افغانستانی و ایرانی -فارسیزبان - در کشورهای غربی زدهاید. استقبال از موسیقی شما در این فضا چطور بوده است و شما چه حسی از این حضور خود داشتهاید؟
شنوندهها و دوستداران من، مرا فراتر از سالونهای مجلل و مشهور درمییابند. برنامههای من از یک خانقاه و یکخانه محقر و بیتکلف تا سالنهای بزرگ جهانی و از حضر تا سفر را درمینوردد. در سفری که در جریان کنسرتهای دورهییام از جمله به کشور اتریش داشتم، از چندینکمپ پناهندگان نیز دیدار کردم، دردودلشان را شنیدم و برایشان خواندم. صمیمیتی که در آن جمع آشفته و دلشکسته یافتم، در بزرگترین سالنهای جهان نیافته بودم. ما در آن دیدارها فراتر از همزبانی، به همدلی رسیدیم.
شما در قالب موسسه «کوچه» و بهعنوان سفیر صلح سازمان ملل متحد و در اقداماتی بشردوستانه کمپینهایی برای کودکان افغانستان ترتیب دادهاید. هدف نهایی شما از چنین اقداماتی چیست و در این زمینه به چه موفقیتهایی دست یافتهاید؟
اگر دقیقتر بگویم، بیشتر از 15سال است که برای کودکان نیازمند، خاصه کودکان خیابانی، در افغانستان و جهان کار میکنم. موسسه «کوچه» در 10سال اخیر چتر بزرگی برای این فعالیتهایم بوده است. همکاری من اما با سازمانملل بیشتر در بخشهای توسعه و صلح بوده تا حمایت از کودکان. فعالیتهای جدا از موسیقی من بیشتر حمایت از کودکان خیابانی، اشاعه فرهنگ صلح، ایجاد اتحاد و همبستگی ملی، کار با جوانان و در این اواخر، حمایت از حقوق زنان و تساوی جنسیتی را احتوا میکند. در موسیقی نیز تنها به خود و سهم خودم نیاندیشیدهام، بلکه هماره کوشش کردهام نسل جوان از تجارب و یافتههای من بیآموزند. تا مقدور بوده، آنها را در عشق و کار هنر، همت و الهام بخشیدهام و برای رسیدن، دستشان را گرفتهام. در نهایت، هدف من از فعالیتهای اجتماعی بشردوستانه، تعهد بزرگی است که در برابر انسان دارم. موسیقی برای من راه است، منزل نیست.
من به فلسفه موسیقی برای موسیقی کمتر باور دارم و این هنر شریف را - در احاطه قابلیتهای ویژه خودم - به عنوان بهترین وسیله برای رسیدن به تعالی میشناسم. من با دردهای مردمی که با ایشان زندگی کردهام، تا استخوانم آشنایم و میدانم چگونه کمکشان کنم. هنرمند موسیقی در جوامع مختلف، وظایف و نقش مختلف دارد. به همان پیمانه که در غرب از او بیشتر خود «موسیقی» را میخواهند، در شرق حتا گاه او را به عنوان یک راهحل برای دردها و پرسشهای بیپاسخ خود میبینند.
شما در مجامع بینالمللی سفیر و قهرمان صلح افغانستان هستید.«زندگی زیباست» را در هلمند و در دژ طالبان اجرا و توجه بسیاری را در جهان به این نکته جلب کردهاید که «جنگ و خشونت تنها جایگزین برای افغانها نیست!» حال این روزها رسانهها و مردم در افغانستان از ظهور «داعش» در خاک کشور خود بیمناک هستند. پیام شما به مردم بزرگ افغانستان چیست؟
این گروهها، به همان پیمانه که در ظاهر به یک پدیده ناگهانی شبیهاند، چندان ناگهانی، یکشبه و در خلأ به وجود نیامدهاند. پیدایش این گروهها به عقیده من به نحوی از انحا، استحاله اشکال پارین و پیرارین جریانات مشابه در پیکر یک هویت تازه است. وقتی سیاستها بنابه دلایل معینی، نمیتوانند با پرداختههای قبلی خود کنار بیآیند، از محصولات پیشین خود هویتهای نو میسازند تا برای توجیه وجود خود، دلایل محکم و مجابکننده داشته باشند. پیام من به مردم افغانستان نهتنها در رابطه با پیدایش این گروه در کشور، بلکه در مجموع بهخاطر فردایشان این است که باید رابطههای مشکل خود با جهان را کشف کنند و مالک «اراده» محکم برای «تغییر» شوند. در غیر آن همیشه به قول معروف، همان آش و همان کاسه خواهد بود. نگذارند دیگر آنها را با نامهای نو و دشمنان نو مشغول و مسموم کنند. زندگی نهتنها در افغانستان و منطقه، بلکه در تمام جهان به تغییر نیاز دارد. اینک زمان «تغییر» فرارسیده است.
«فرهاد دریا»، موسیقیدان، خواننده و سفیر صلح سازمانملل، اهل کابل است. نام او با نام افغانستان عجین شده و امروز مرزهای جغرافیایی را درنوردیده است.
سیر هنری موسیقی فرهاد دریا از موسیقی و ترانههای مخملین عاشقانه آغاز و امروز به مسایل اجتماعی رسیده است.
دریا، سلطنت درویشی هنر را بزرگتر و ماندگارتر از امپراتوری سیاست میداند و میگوید: «فکر نکنم روزی حاضر شوم این سجاده را به آن سریر ببخشم.»
خالق «مهربانی» از اشعار سهراب سپهری یاد میکند و میگوید عرفان سهراب سپهری را به زبان ترانههایم نزدیک یافتهام.
این خواننده شهیر افغانستان بیش از 15سال است که برای کودکان کار در افغانستان میخواند و میگوید: «تعهد بزرگی در برابر انسان دارم.»
سفیر صلح سازمانمللمتحد درباره ظهور و فعالیت برخی گروههای جنگطلب در خاک افغانستان بر این باور است که مردم باید رابطه خود را با جهان کشف کنند و مالک ارادهای محکم برای تغییر شوند چراکه امروز زمان تغییر فرارسیده است.
فعالیتهای هنری شما سیر متفاوتی داشته است. موسیقی شما آهستهآهسته از عاشقانه به فاز سیاسی و اجتماعی وارد شده است. این سیرتحول را در کارهایتان چگونه ارزیابی میکنید؟
ترجیح میدهم این تحول در کارهایم را اجتماعی بخوانم تا سیاسی. من با زمان نفس میکشم و نمیتوانم صدایم را در قفس طلایی خیالات انتزاعی، زندانی کنم. آثار من آینه روزگار است؛ روزگاری که بخشی از آن، مرا دیگرگون میکند و در دیگرگونی بخش دیگری از آن، شاید من هم سهمی داشته باشم. در نهایت، بهعنوان یکهنرمند و یکفعال حقوقبشر، ناگزیرم هر از گاهی دستی از دور بر آتش داشته باشم و با سیاست عجین شوم. اما هرجا که رفتهام، هرچه که ساخته و پرداخته و هرچه که خواندهام، عشق این خواب مخملین و عسلی، رفیق راه و جانمایه آفرینشهای من بوده است.
شما به همه زبانها و گویشهای رایج در افغانستان ترانه خواندهاید. پسمنظر این کار فرهاد دریا چیست و او کدام «دریا» را میپسندد؟ فرهاد دریا که برای عظمت یکملت میخواند یا فرهاد دریایی که اشاعهدهنده فرهنگها و قومیتهای متفاوت در افغانستان است؟
زبان، مفتاح روح انسان است؛ رمز ورود به داستانهای مگو است. وقتی به زبان کسی حرف میزنی، اجازه داری روحش را بخوانی و با او همکاسه شوی. بزرگترین دلیلی که به اعظم زبانهای رایج در افغانستان پرداخته و خواندهام، آرزوی عبور از دیوارهای نامرئی بیاعتمادی در این فصل دشوار، گذر حیات سیاسی-اجتماعی افغانستان و گشایش دروازههایی بوده که مردم به روی همدیگر بستهاند. من برعکس شما، اینجا تنها «یک» فرهاد دریا میبینم، نه دوتا. من با کاربرد زبان بیشتر، توانستم چتر هنرم را تا دورترین گوشههای این وطن و حتی فراتر از آن بگشایم و به یاری آن، ملت بزرگ و واحدی را به نمایش بگذارم که «کمان رستم» یا قوس قزح رنگها و فرهنگهای مختلف است. به عقیده من، تعدد زبانها و گویشها، به غنا و رنگینی این «کمان رستم» میافزاید؛ نه اینکه صدای «دورباش» و «کورباش» در میان اقشار مختلف میشود. حضور زبانها و گویشهای مروج در آثار من، هرگز به نیت اشاعه فرهنگ، قیمومیت گروه، حلقه و قوم ویژه نبوده است. هرگز نخواستهام به جای یک ملت بزرگ، یکقوم، یکقبیله، یکحلقه و یکسمت را فریاد کنم. اگر به قول معروف، دست از روی دهنم بردارم، ترجیح میدهم بگویم من،
شهروند دهکده جهانی استم؛ جهان وطن من و بشریت، ملت من است.
آیا فرهاد دریا قصد دارد در آینده نزدیک به عرصه سیاست کشورش نیز وارد شود؟
سلطنت درویشی هنر، بزرگتر و ماندگارتر از امپراتوری سیاست است. فکر نکنم روزی حاضر شوم این سجاده را به آن سریر ببخشم. در نهایت، با آنکه هرگز اهل سیاست نبوده و به هیچیک از احزاب و گروهکهای سیاسی نیز تعلقی نداشتهام، اما هرگز از نقش سیاست در فعالیتهایم غافل نبودهام. آشنایی من با زبان و تدبیر سیاست، گاه به قول شما ایرانیهای عزیز، شاید «کار دستم داده» و ذهنیت رویاروی من بهسوی سیاست را در میلیونها نفر ایجاد کرده است. تاریخ شاهد است هنر هر از گاهی توانسته تکانه سیاستها شود، ارزشها را دیگرگون و درنتیجه روح ملتها را بهتر از سیاست، رهبری کند. گذشته از اشتراکات و تفاوتهایی که پدیدههای هنر و سیاست در رابطه با همدیگر دارند، عنصر «صداقت» و «قدوسیت» در کنشومنش هنرمند چون آفتاب میدرخشد. درحالیکه در زندگی مرد سیاست، لحظاتی است که بنابر ملحوظات دستوپاگیر این تدبیر، او همیشه مجال و آزادی قدیسبودن را ندارد. حتی اگر بر سبیل تصادف، زمانی پایم به سوی حوزه سیاست کشانیده شود،
حد اقل بهخاطر همین تفاوت بزرگ میانشان، اشتهایی برای پاییدن در این حوزه را در خود نمیبینم. نمیدانم چرا دلم میخواهد بگویم میان سیاست و رهبری، تفاوت کلانی است که اگر اشتباه نکرده باشم، روی سوال شما متوجه آن نیست.
سراینده بخش عمدهای از اشعار موسیقی شما «قهار عاصی» شاعر بزرگ افغانستان است. اما شما در آثار خود از شعر شعرای ایرانی مانند فروغ فرخزاد، حمید مصدق، رهیمعیری و فریدون مشیری نیز استفاده کردهاید. بهنظر میرسد فرهاد دریا میخواهد از محدوده جغرافیایی امروز خارج شود. شما خود را به کدامیک از شاعران ایرانی نزدیک میدانید و نظر شما درباره استفاده از شعر شاعران ایران در ترانههایتان چیست؟
دیرگاه است از محدوده جغرافیاییای به نام افغانستان - که عاشق آنم - فراتر رفته و به باغهای گستردهتری دست یافتهام. حوزه فرهنگی زبانهای فارسی/دری، پشتو، ازبکی و اردو، بخش کلانی از منطقه را پوشش میدهد و من سالها شده که در آن حوزه حضور دارم. اما حکایت عاصی و دریا، تنها به حضور شعر آن بزرگمرد در بخشی از ترانههای من خلاصه نمیشود، بلکه این رفاقت، اکنون در گوشه از تاریخ شعر و موسیقی معاصر افغانستان جا خوش کرده است. بلی، من بر آثار شماری از شاعران صاحبنام ایران هم ترانه ساخته و خواندهام، اما از معاصران، عرفان سهراب سپهری را به زبان ترانههایم نزدیک مییابم. سالها میشود بر اشعار سهراب ترانه میسازم، اما هرگز فرصتی برای ضبط و پخش آنها نیافتهام. یکسال از زمانی میگذرد که من آخرین ترانهام بر شعر سهراب سپهری را ساختم... «به سراغ من اگر میآیید... پشت هیچستانم»... که دیوانهوار دوستش میدارم. با شعر سهراب، به دورهای خودم سفر میکنم و دستناخوردهترین گوشههای روح خودم را نفس میکشم. من عادت کردهام شعر هرشاعری را به رنگ ویژه ببینم؛ برای مثال، مولوی برای من رنگ سرخ آتش را دارد و من رقص شعلهها را در سرخی
کلام او میبینم. درحالیکه حافظ برای من آبی است؛ آسمان صاف و بیابر پس از یک باران است و بیدل اما خاکستری مه گرفته است؛ مثل یک کوه برهنه، که گلههای بیانتهای ابر بر گردش پیچیده باشند، هرچه از او دور میشوی، بزرگتر و برهنهترش مییابی. سهراب سپهری در نگاه من، کمی از خاکستری بیدل، کمی از آبی حافظ و کمی هم از سرخ آتشین مولانا دارد... در حالی که، «رنگ مرجانی... شام» و بنفش، تنها از خودش است. عجیب است که من شباهتهایی میان سپهری و عاصی میبینم. وقتی هردو از «تصویر» میگریزند و فقط «حس» سیال میشوند، به همدیگر بیشتر شبیه میشوند. گذشته از شعرشان، حتا ظاهر آندو نیز به همدیگر شبیه بوده.
بهتازگی و در کمتر از دودهه گذشته اشکال موسیقی نوین مانند راک، پاپ، بلوز و رپ به افغانستان رسیده است. آیا به نظر شما تغییری در ظرفیت موسیقی در افغانستان ایجاد شده است؟
بدونشک، سفر انواع موسیقی نوین به سرزمین موسیقی افغانها در ظرفیت آن دیگرگونی بزرگی ایجاد کرده و بخش کلانی از محدودیتهای شکلی و محتوایی آن را درهم شکسته است که نباید از نظر دورش داشت. درعینحال، این تغییر، جا را برای سنتهای دیرین و گشن بیخ هنر و موسیقیهای اصیل نیز تنگتر کرده است؛ خاصه که نظامهای دودهه اخیر در افغانستان نیز در حق این هنر شریف، بدترین جفاها را روادیده و تو گویی از نزدیکشدن به این هنر، هراس داشتهاند که مبادا «آخرت»شان خراب شود. از میان اشکالی که شما نام گرفتید، موسیقی پاپ پیشینه دورتری در افغانستان دارد و ریشههایش به دورههای قبل از جنگ در افغانستان برمیگردد. در حالی که راک و رَپ در این کشور تازگی دارد و همزمان با دگرگونیهای سیاسی - اجتماعی 15سال اخیر، در مجموعه موسیقی افغانی ره باز کرده است. من از این تغییر به همان پیمانه که خوشحالم، در عین زمان سخت نگران نابودی موسیقیهای اصیل و سنتی این سرزمین نیز هستم.
به نظر میرسد موسیقی خراسانی که جزو موسیقی کلاسیک افغانستان - ایران محسوب میشود در افغانستان روبهفراموشی است. نظر شما درباره این نوع موسیقی چیست و آیا فرهاد دریا ممکن است در این زمینه نیز فعالیتهایی داشته باشد؟
آغاز دوره فراموشی موسیقی خراسانی در افغانستان به سالهای پیش از جنگ و حتا خیلی دورتر از آن میرسد. به بیان دیگر، موسیقی خراسانی در درون مجموعه موسیقی معاصر افغانستان، حداقل در یک قرن اخیر اقبال چندانی نداشته است. جلوههای از آن، که اینجا و آنجا در گذشته و حال به چشم خورده و به گوش رسیده، بیشتر در سطح پرداخت مردم محل به آن، آنهم بدون هیچگونه پشتوانه از سوی دولت مرکزی و نظام مطرح بوده است؛ یعنی به شکل یک موج قابل رویت و فراگیر که مورد بحث جامعه هنری افغانستان بوده باشد، هرگز ظهور نکرده است. ولی جفای تاریخ در حق موسیقی خراسانی، هرگز از ارزش، اهمیت و نقش آن در بازشناسی و رمزگشایی گم گوشههای تاریخ و فرهنگ بخشی کلانی از افغانستان نمیکاهد. هنوز هم برای احیا و حتا رشد آن خیلی دیر و دور نیست؛ تنها اگر نظام و دولتهای جدید کشور، به آن دل بسوزانند.
در آغاز، موسیقی سنتی، کلاسیک و مردمی جای گسترده در ایجادات و آفرینشگریهای من داشت، تا جای که حتا ریشههای من در موسیقی بر آموزهها و یافتههای کلاسیک افغانی، هندی و اروپایی و موسیقی مردمی استوار بوده است. این موسیقیها در سالهای پسین، اما رفتهرفته جای خود را به موسیقیهای موج نوینی داد که با وجود تاثیرات موسیقیهای جهانی و منطقوی بر آن، بیشتر محصول ذهن و ذایقه خودم بودهاند و من خودم را در آنها بهتر و بیشتر یافتهام. با حسرت، گمان نکنم روزی اقبال و مجال کار بر موسیقی خراسانی را داشته باشم.
شما نهتنها در سالنهای مجلل به اجرای کنسرت پرداختهاید، بلکه سری هم به اردوگاههای پناهندگان افغانستانی و ایرانی -فارسیزبان - در کشورهای غربی زدهاید. استقبال از موسیقی شما در این فضا چطور بوده است و شما چه حسی از این حضور خود داشتهاید؟
شنوندهها و دوستداران من، مرا فراتر از سالونهای مجلل و مشهور درمییابند. برنامههای من از یک خانقاه و یکخانه محقر و بیتکلف تا سالنهای بزرگ جهانی و از حضر تا سفر را درمینوردد. در سفری که در جریان کنسرتهای دورهییام از جمله به کشور اتریش داشتم، از چندینکمپ پناهندگان نیز دیدار کردم، دردودلشان را شنیدم و برایشان خواندم. صمیمیتی که در آن جمع آشفته و دلشکسته یافتم، در بزرگترین سالنهای جهان نیافته بودم. ما در آن دیدارها فراتر از همزبانی، به همدلی رسیدیم.
شما در قالب موسسه «کوچه» و بهعنوان سفیر صلح سازمان ملل متحد و در اقداماتی بشردوستانه کمپینهایی برای کودکان افغانستان ترتیب دادهاید. هدف نهایی شما از چنین اقداماتی چیست و در این زمینه به چه موفقیتهایی دست یافتهاید؟
اگر دقیقتر بگویم، بیشتر از 15سال است که برای کودکان نیازمند، خاصه کودکان خیابانی، در افغانستان و جهان کار میکنم. موسسه «کوچه» در 10سال اخیر چتر بزرگی برای این فعالیتهایم بوده است. همکاری من اما با سازمانملل بیشتر در بخشهای توسعه و صلح بوده تا حمایت از کودکان. فعالیتهای جدا از موسیقی من بیشتر حمایت از کودکان خیابانی، اشاعه فرهنگ صلح، ایجاد اتحاد و همبستگی ملی، کار با جوانان و در این اواخر، حمایت از حقوق زنان و تساوی جنسیتی را احتوا میکند. در موسیقی نیز تنها به خود و سهم خودم نیاندیشیدهام، بلکه هماره کوشش کردهام نسل جوان از تجارب و یافتههای من بیآموزند. تا مقدور بوده، آنها را در عشق و کار هنر، همت و الهام بخشیدهام و برای رسیدن، دستشان را گرفتهام. در نهایت، هدف من از فعالیتهای اجتماعی بشردوستانه، تعهد بزرگی است که در برابر انسان دارم. موسیقی برای من راه است، منزل نیست.
من به فلسفه موسیقی برای موسیقی کمتر باور دارم و این هنر شریف را - در احاطه قابلیتهای ویژه خودم - به عنوان بهترین وسیله برای رسیدن به تعالی میشناسم. من با دردهای مردمی که با ایشان زندگی کردهام، تا استخوانم آشنایم و میدانم چگونه کمکشان کنم. هنرمند موسیقی در جوامع مختلف، وظایف و نقش مختلف دارد. به همان پیمانه که در غرب از او بیشتر خود «موسیقی» را میخواهند، در شرق حتا گاه او را به عنوان یک راهحل برای دردها و پرسشهای بیپاسخ خود میبینند.
شما در مجامع بینالمللی سفیر و قهرمان صلح افغانستان هستید.«زندگی زیباست» را در هلمند و در دژ طالبان اجرا و توجه بسیاری را در جهان به این نکته جلب کردهاید که «جنگ و خشونت تنها جایگزین برای افغانها نیست!» حال این روزها رسانهها و مردم در افغانستان از ظهور «داعش» در خاک کشور خود بیمناک هستند. پیام شما به مردم بزرگ افغانستان چیست؟
این گروهها، به همان پیمانه که در ظاهر به یک پدیده ناگهانی شبیهاند، چندان ناگهانی، یکشبه و در خلأ به وجود نیامدهاند. پیدایش این گروهها به عقیده من به نحوی از انحا، استحاله اشکال پارین و پیرارین جریانات مشابه در پیکر یک هویت تازه است. وقتی سیاستها بنابه دلایل معینی، نمیتوانند با پرداختههای قبلی خود کنار بیآیند، از محصولات پیشین خود هویتهای نو میسازند تا برای توجیه وجود خود، دلایل محکم و مجابکننده داشته باشند. پیام من به مردم افغانستان نهتنها در رابطه با پیدایش این گروه در کشور، بلکه در مجموع بهخاطر فردایشان این است که باید رابطههای مشکل خود با جهان را کشف کنند و مالک «اراده» محکم برای «تغییر» شوند. در غیر آن همیشه به قول معروف، همان آش و همان کاسه خواهد بود. نگذارند دیگر آنها را با نامهای نو و دشمنان نو مشغول و مسموم کنند. زندگی نهتنها در افغانستان و منطقه، بلکه در تمام جهان به تغییر نیاز دارد. اینک زمان «تغییر» فرارسیده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.