زنان و طنز از نوع دیگر
رویا صدر
خانم باربارا والترز، مجری تلویزیونی سرشناس آمریکایی سالها پیش از شروع مبارزات آزادیطلبانه افغانستان در سفری به این کشور متوجه شده بود که زنان همواره و بهطور سنتی پنجقدم عقبتر از همسرانشان راه میروند. او وقتی بعد از سقوط طالبان به کابل سفر کرد، دید که هنوز هم زنان پشتسر همسران خود قدم برمیدارند. والترز به یکی از این زنان نزدیک شد و پرسید: چرا شما زنان اینقدر خوشحالید از اینکه سنت دیرین را که زمانی برای ازمیانبرداشتنش تلاش میکردید همچنان ادامه میدهید؟ او مستقیم به چشمان خانم والترز خیره شد و گفت: بهخاطر مینهای زمینی!!
این ماجرا، چه شوخی باشد یا جدی، بازتابی از جنس و نوع طنز در فضای برزخی کشور بحرانزده افغانستان است. طنز افغانستان متاثر از فضای زندگی در این کشور در بطن خود تلخ است تا تجلیبخش قرنها فشار و خشونت و سختی باشد. در آن نگاه کابوسزده جنگ جاری است؛ نگاهی که حتی در نام نشریات و کتابهای طنز این خطه نیز متجلی است: در نام نشریه طنز مهم و پرفروش «زنبیل غم» و در عنوان مجموعههای طنز: «جشن جنازه» یا «مردههای عصبانی»! مسایل زنان بهعنوان یکی از مولفههای مهم جامعه مدرن نیز از موضوعاتی است که در طنز امروز افغانستان مورد توجه قرار گرفته است و میتوان در آینه آن، به بررسی تفکر غالب در ارتباط با زنان پرداخت و جایگاه آنان را در جامعه درحالگذار این خطه مشاهده کرد. طنز امروز افغانستان چهرهای مردانه دارد. اگرچه در مطبوعات و تاریخ معاصر افغانستان، محمود طرزی (پایهگذار نثر و مطبوعات نو در افغانستان)، با دیدی جدید به زنان نگریست ولی این نگاه به جریانی در طنز امروز افغانستان بدل نشد. در مجموع میتوان گفت در طنز معاصر افغانستان، به تناسب تغییر جایگاه زنان در مناسبات اجتماعی و فرهنگی، به حقوق زنان، فمینیسم و موضوعاتی از این
دست پرداخته میشود ولی این رویکرد با نگاهی مردانه همراه است که در بسیاری از اوقات، مانع از برخورد واقعبینانه با موضوع میشود.
همچنین در پارهای اوقات، بهگفته منیژه باختری، پژوهشگر معروف افغان، بهعلت استفادههای سیاسی نهادهای قدرت از مفاهیم مربوط به حقوق زنان، این مساله، خود، دستمایهای برای طنزسازی از سوی نویسندگان میشود. در مجموع میتوان گفت زنان در افغانستان همچنان سوژههایی برای طنزند و طنزنویسان معاصر گاه کنشهایی چون همچشمی، خرافیبودن و خردهفرهنگهایی مشابه آن را (که در جوامع سنتی، زنان بیشتر در معرض ابتلا به آنند) مورد نقد قرار میدهند و به آن بهانه به زنانگی میتازند و گاه جنسیت زنان دستمایه آفرینش طنز میشود تا مایه سرگرمی قرار گیرد. این برخورد در برخی آثار زنان طنزنویس نیز مشاهده میشود که باعث تعمیق نگاه مردانه در طنز امروز افغانستان شده است.
با این حال زنان طنزنویسی نیز بودهاند که در معتبرترین نشریات طنز و جدی، قلم زده و کوشیدهاند این فضای مردانه را بشکنند و زمینهای برای ارایه نگاهها و دغدغههای جنسیتی خود بیابند که بلقیس بسمل یکی از مهمترین آنهاست. بااینحال شواهد نشان میدهد طنز افغانستان روندی روبهرشد دارد. در این میان ادبیات مهاجرت و ارتباط دوسویه میان نویسندگان مقیم افغانستان و نویسندگان مهاجر این کشور بر این روند موثر است؛ روندی که به برخوردی واقعیتر با مسایل زنان در طنز منجر میشود.
خانم باربارا والترز، مجری تلویزیونی سرشناس آمریکایی سالها پیش از شروع مبارزات آزادیطلبانه افغانستان در سفری به این کشور متوجه شده بود که زنان همواره و بهطور سنتی پنجقدم عقبتر از همسرانشان راه میروند. او وقتی بعد از سقوط طالبان به کابل سفر کرد، دید که هنوز هم زنان پشتسر همسران خود قدم برمیدارند. والترز به یکی از این زنان نزدیک شد و پرسید: چرا شما زنان اینقدر خوشحالید از اینکه سنت دیرین را که زمانی برای ازمیانبرداشتنش تلاش میکردید همچنان ادامه میدهید؟ او مستقیم به چشمان خانم والترز خیره شد و گفت: بهخاطر مینهای زمینی!!
این ماجرا، چه شوخی باشد یا جدی، بازتابی از جنس و نوع طنز در فضای برزخی کشور بحرانزده افغانستان است. طنز افغانستان متاثر از فضای زندگی در این کشور در بطن خود تلخ است تا تجلیبخش قرنها فشار و خشونت و سختی باشد. در آن نگاه کابوسزده جنگ جاری است؛ نگاهی که حتی در نام نشریات و کتابهای طنز این خطه نیز متجلی است: در نام نشریه طنز مهم و پرفروش «زنبیل غم» و در عنوان مجموعههای طنز: «جشن جنازه» یا «مردههای عصبانی»! مسایل زنان بهعنوان یکی از مولفههای مهم جامعه مدرن نیز از موضوعاتی است که در طنز امروز افغانستان مورد توجه قرار گرفته است و میتوان در آینه آن، به بررسی تفکر غالب در ارتباط با زنان پرداخت و جایگاه آنان را در جامعه درحالگذار این خطه مشاهده کرد. طنز امروز افغانستان چهرهای مردانه دارد. اگرچه در مطبوعات و تاریخ معاصر افغانستان، محمود طرزی (پایهگذار نثر و مطبوعات نو در افغانستان)، با دیدی جدید به زنان نگریست ولی این نگاه به جریانی در طنز امروز افغانستان بدل نشد. در مجموع میتوان گفت در طنز معاصر افغانستان، به تناسب تغییر جایگاه زنان در مناسبات اجتماعی و فرهنگی، به حقوق زنان، فمینیسم و موضوعاتی از این
دست پرداخته میشود ولی این رویکرد با نگاهی مردانه همراه است که در بسیاری از اوقات، مانع از برخورد واقعبینانه با موضوع میشود.
همچنین در پارهای اوقات، بهگفته منیژه باختری، پژوهشگر معروف افغان، بهعلت استفادههای سیاسی نهادهای قدرت از مفاهیم مربوط به حقوق زنان، این مساله، خود، دستمایهای برای طنزسازی از سوی نویسندگان میشود. در مجموع میتوان گفت زنان در افغانستان همچنان سوژههایی برای طنزند و طنزنویسان معاصر گاه کنشهایی چون همچشمی، خرافیبودن و خردهفرهنگهایی مشابه آن را (که در جوامع سنتی، زنان بیشتر در معرض ابتلا به آنند) مورد نقد قرار میدهند و به آن بهانه به زنانگی میتازند و گاه جنسیت زنان دستمایه آفرینش طنز میشود تا مایه سرگرمی قرار گیرد. این برخورد در برخی آثار زنان طنزنویس نیز مشاهده میشود که باعث تعمیق نگاه مردانه در طنز امروز افغانستان شده است.
با این حال زنان طنزنویسی نیز بودهاند که در معتبرترین نشریات طنز و جدی، قلم زده و کوشیدهاند این فضای مردانه را بشکنند و زمینهای برای ارایه نگاهها و دغدغههای جنسیتی خود بیابند که بلقیس بسمل یکی از مهمترین آنهاست. بااینحال شواهد نشان میدهد طنز افغانستان روندی روبهرشد دارد. در این میان ادبیات مهاجرت و ارتباط دوسویه میان نویسندگان مقیم افغانستان و نویسندگان مهاجر این کشور بر این روند موثر است؛ روندی که به برخوردی واقعیتر با مسایل زنان در طنز منجر میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.