|

نگاهی به حضور افغان‌ها در سینمای ایران:

در جست‌وجوی بارانِ لطیف

کیانا آذر

واقعیت این است حضور و بازتاب مسایل و مشکلات هموطنان افغانی در فیلم‌های ایرانی با وجود جمعیت نسبتا پرشمار
آنها - دو الی سه‌میلیون مهاجر - چندان زیاد نیست! البته این مقال به بررسی علل این موضوع نمی‌پردازد.
با این‌حال، در این مسیر می‌توان به فیلم‌هایی همچون بایسیکل‌ران، سفر قندهار، باران، خاک و مرجان، چند متر مکعب عشق و مزارشریف اشاره کرد که هرکدام با نگاه متفاوتی ساخته شدند و جدا از نقاط قوت و ضعف، قابل بحث‌اند. اما در این مسیر به‌طور قطع می‌توان به یکی از فیلم‌هایی متفاوت که با دستمایه قراردادن عشق - موضوعی ازلی، ابدی و جهانشمول - توانست مشکلات زندگی مهاجران افغانی را روایت کند، از فیلم «باران» به کارگردانی مجید مجیدی یاد کرد.
داستان سرراست فیلم درباره لطیف (حسین عابدینی)، کارگر جوان ایرانی است که همراه دیگر هم‌ولایتی‌های خود از آذربایجان در کنار عده‌ای کارگر افغان، در یکی از برج‌های در حال ساخت شهر تهران کار می‌کند. سقوط نجف (یکی از کارگران افغان) از طبقه دوم، موجب می‌شود پسر او، رحمت، برای تامین معاش خانواده، جای پدر را بگیرد؛ اما به‌دلیل جثه ضعیفش، مسوولیت خرید غذا و کارهای آشپزخانه برعهده او گذاشته می‌شود.
اما یک‌روز، لطیف به‌صورت ناگهانی متوجه می‌شود رحمت، در حقیقت دختری است به نام «باران» که از سرِ ناچاری در میان مردان کار می‌کند. کشف این راز، مقدمه عشقی زیبا در دل لطیف می‌شود. اما درنهایت ماموران وزارت کار، براساس قانون ممنوعیت کار افغان‌های بدون مجوز، آنها را از محل کار بیرون می‌کنند. در نتیجه، لطیف نیز باران را گم می‌کند. لطیف در جست‌وجوی باران، با دیدن وضعیت زندگی و کار خانواده او، شناسنامه خود را می‌فروشد و مجموعه پس‌انداز و پول و شناسنامه‌اش را در اختیار آنها می‌گذارد؛ ولی به‌زودی متوجه می‌شود باران و خانواده‌اش برای همیشه از ایران می‌روند.
شاید نکته کلیدی فیلم را باید در جابه‌جایی موقعیت -جازدن دختر به‌جای پسر - دانست که برای اصل اولیه حیات یعنی بقا، جنسیت خود را نادیده می‌گیرد. همین موقعیت تلخ و درعین‌حال بدیع فیلم، با قرارگرفتن در تاروپود جامعه در حال رشد - بنایی که توسط کارگران افغانی ساخته می‌شود - به‌مثابه جامعه‌ای که خود هنوز به ثبات نرسیده است، موقعیت دشوار مهاجران بی‌نام‌ونشان و فاقد هویت -هنوز از نظر قانونی شهروند ایرانی نشده‌اند- را بهتر به نمایش می‌گذارد.
با توجه به دختری که همچنان در شکل ظاهر خود هویتی زنانه ندارد
- به موهای پشت لب و همین‌طور جثه‌ای که چندان قابل تشخیص نیست، توجه کنید - به دقت و ظرافت نگاه فیلمساز بیشتر می‌توان پی برد که حتی در جایگیری موقعیت معشوق مردی‌بودن، هرچند دلبرانه به نظر برسد، اما اگر جامعه او را به رسمیت نشناسد، هویتش، معنای واقعی پیدا نمی‌کند، حتی اگر در این مسیر، عاشق از هویت -شناسنامه و البته پول -خود بگذرد و مرتکب عملی قهرمانانه شود. اما قهرمانی که در متن جامعه قدرت ظهور و بروز پیدا کند، دیگر قهرمان نیست.
در حقیقت آدمی تنهاست که تنها با یک حرکت می‌خواهد در بهبود سرنوشت دختر سهیم باشد که در نهایت پایان‌بندی فیلم بر خام‌بودن این نگاه صحه می‌گذارد. فیلم «باران» هرچند ١٤سال از عمرش می‌گذرد، ولی همچنان تاثیرگذار است.

واقعیت این است حضور و بازتاب مسایل و مشکلات هموطنان افغانی در فیلم‌های ایرانی با وجود جمعیت نسبتا پرشمار
آنها - دو الی سه‌میلیون مهاجر - چندان زیاد نیست! البته این مقال به بررسی علل این موضوع نمی‌پردازد.
با این‌حال، در این مسیر می‌توان به فیلم‌هایی همچون بایسیکل‌ران، سفر قندهار، باران، خاک و مرجان، چند متر مکعب عشق و مزارشریف اشاره کرد که هرکدام با نگاه متفاوتی ساخته شدند و جدا از نقاط قوت و ضعف، قابل بحث‌اند. اما در این مسیر به‌طور قطع می‌توان به یکی از فیلم‌هایی متفاوت که با دستمایه قراردادن عشق - موضوعی ازلی، ابدی و جهانشمول - توانست مشکلات زندگی مهاجران افغانی را روایت کند، از فیلم «باران» به کارگردانی مجید مجیدی یاد کرد.
داستان سرراست فیلم درباره لطیف (حسین عابدینی)، کارگر جوان ایرانی است که همراه دیگر هم‌ولایتی‌های خود از آذربایجان در کنار عده‌ای کارگر افغان، در یکی از برج‌های در حال ساخت شهر تهران کار می‌کند. سقوط نجف (یکی از کارگران افغان) از طبقه دوم، موجب می‌شود پسر او، رحمت، برای تامین معاش خانواده، جای پدر را بگیرد؛ اما به‌دلیل جثه ضعیفش، مسوولیت خرید غذا و کارهای آشپزخانه برعهده او گذاشته می‌شود.
اما یک‌روز، لطیف به‌صورت ناگهانی متوجه می‌شود رحمت، در حقیقت دختری است به نام «باران» که از سرِ ناچاری در میان مردان کار می‌کند. کشف این راز، مقدمه عشقی زیبا در دل لطیف می‌شود. اما درنهایت ماموران وزارت کار، براساس قانون ممنوعیت کار افغان‌های بدون مجوز، آنها را از محل کار بیرون می‌کنند. در نتیجه، لطیف نیز باران را گم می‌کند. لطیف در جست‌وجوی باران، با دیدن وضعیت زندگی و کار خانواده او، شناسنامه خود را می‌فروشد و مجموعه پس‌انداز و پول و شناسنامه‌اش را در اختیار آنها می‌گذارد؛ ولی به‌زودی متوجه می‌شود باران و خانواده‌اش برای همیشه از ایران می‌روند.
شاید نکته کلیدی فیلم را باید در جابه‌جایی موقعیت -جازدن دختر به‌جای پسر - دانست که برای اصل اولیه حیات یعنی بقا، جنسیت خود را نادیده می‌گیرد. همین موقعیت تلخ و درعین‌حال بدیع فیلم، با قرارگرفتن در تاروپود جامعه در حال رشد - بنایی که توسط کارگران افغانی ساخته می‌شود - به‌مثابه جامعه‌ای که خود هنوز به ثبات نرسیده است، موقعیت دشوار مهاجران بی‌نام‌ونشان و فاقد هویت -هنوز از نظر قانونی شهروند ایرانی نشده‌اند- را بهتر به نمایش می‌گذارد.
با توجه به دختری که همچنان در شکل ظاهر خود هویتی زنانه ندارد
- به موهای پشت لب و همین‌طور جثه‌ای که چندان قابل تشخیص نیست، توجه کنید - به دقت و ظرافت نگاه فیلمساز بیشتر می‌توان پی برد که حتی در جایگیری موقعیت معشوق مردی‌بودن، هرچند دلبرانه به نظر برسد، اما اگر جامعه او را به رسمیت نشناسد، هویتش، معنای واقعی پیدا نمی‌کند، حتی اگر در این مسیر، عاشق از هویت -شناسنامه و البته پول -خود بگذرد و مرتکب عملی قهرمانانه شود. اما قهرمانی که در متن جامعه قدرت ظهور و بروز پیدا کند، دیگر قهرمان نیست.
در حقیقت آدمی تنهاست که تنها با یک حرکت می‌خواهد در بهبود سرنوشت دختر سهیم باشد که در نهایت پایان‌بندی فیلم بر خام‌بودن این نگاه صحه می‌گذارد. فیلم «باران» هرچند ١٤سال از عمرش می‌گذرد، ولی همچنان تاثیرگذار است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.