جنگ خونین «ایسم»ها
عبدالحمید نورزایی . پژوهشگر افغان
افغانستان بهلحاظ موقعیت ویژه ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک خویش همواره میدان تاختوتاز قدرتهای جهانی بوده و هست. امپراتوری تزاری روسیه و امپراتوری بریتانیا پس از منازعات و کشمکشهای گوناگون به نقطه ثقل دنیا رسیدند و افغانستان را بهعنوان حایل بین خود برگزیدند. بار دوم، اتحادجماهیرشوروی نماینده
مارکسیسم-لنینیسم در برابر لیبرالیسم صفآرایی و افغانستان را اشغال کرد، اما غربیها و حامیان مکتب لیبرالیسم تاب نیاوردند و با تمام توان، مجذوبان لیبرالیسم از مجاهدین حمایت کردند و لیبرالها انتقام شکست ویتنام را از مارکسیستها گرفتند و باز هم نقطه ثقل جهان -افغانستان- را حایل بین خویش قراردادند. اما اکنون نقطه ثقل جهان در چه موقعیتی قرار دارد، با درک شرایط پیچیده امروزی میتوان به این استدلال رسید که اکنون افغانستان سرزمین کشمکشها بین حامیان لیبرالیسم و طالبانسیم شده است. زمانیکه طالبانیستها در افغانستان عرضاندام کردند و پایگاهها و اردوگاههای آموزشی القاعده را در افغانستان جای دادند، مورد توجه قدرتهای بزرگ قرار نگرفتند و توجهی به شرایط آن سرزمین نکردند، اما پس از حملات 11سپتامبر طالبان متهم شدند به پناهدادن دشمن شماره یک غرب، «اسامه بن لادن». سماجت و سرسختی طالبان باعث ظهور بزرگترین جنگ معاصر دنیا شد و لیبرالهای مسلح با تمام توان به افغانستان هجوم آوردند و اکنون که 14سال از جنگ با طالبان گذشته است، آنها در میدان نبرد ایستادهاند و لیبرالها درحال ترک میدان هستند و تکنوکراتهای مورد حمایت آنها
قدرت را دردست دارند و آینده این سرزمین پر رمز و راز در هالهای از ابهام قرار گرفته است. پس از 14سال همه متوجه شدند که طالبانیسم با بمب و موشک از بین نمیرود، اما باید به این موضوع توجه کرد که سرانجام طالبان در افغانستان چه خواهد شد. هرچند تفسیر این مبحث فراتر از این مقاله است، اما نگارنده میخواهد در ذیل به برخی از پرسشها پیرامون طالبانیسم پاسخ دهد که علل وجودی طالبان در افغانستان چیست؟ آیا مکتب طالبانیسم خواهد توانست لیبرالیسم را شکست دهد؟ و آیا مذاکرات صلح نشان از ضعف دولت مرکزی و حامیان آنها در برابر طالبان دارد؟ زمانیکه در سال1994، طلاب جوان مدارس دینی در پاکستان درحال آمادهشدن برای فتح قندهار بودند، کسی فکر نمیکرد آنها بتوانند چریکهای کارکشته مجاهدین را که در جنگ با ارتش سرخ شوروی میدان را فتح کرده بودند، شکست بدهند، اما با کمال ناباوری طی دوسال 95درصد خاک کشور را تصرف کردند و پرچم خویش را در1996 بر فراز کابل برافراشتند؛ کسانیکه با قدرت ایدئولوژیک خود و نام اماراتاسلامیافغانستان همه را مجذوب اندیشههای خویش کرده بودند، اولین سفارتخانه خود را در پاکستان افتتاح کردند و سپس درعربستان و چندکشور
دیگر حاشیه خلیج فارس نیز بهرسمیت شناخته شدند. هرچند حکومت اماراتاسلامی آنها در سال2001 با حمله آمریکا و متحدانش ساقط شد، اما آنها هرگز افغانستان را ترک نگفتند. طالبان در طول این 14سال باوجود اینکه هزاران کشته و مجروح دادند، همواره در صحنه سیاسی افغانستان حضوری قدرتمند داشتند و برای تمام استانهای افغانستان استاندار و فرماندار تعیین میکردند؛ «حکومت در سایه». مردم بسیاری از ولایتها قبل از اینکه برای حلوفصل اختلافات خود به دادگاه مراجعه کنند نزد طالبان میروند. وجود طالبان و اثرگذاری آنها در افغانستان تابع علتهایی خاص است، اما نباید فراموش کرد جامعه افغانستان یکجامعه سنتی با چارچوبهای مذهبی و ایدئولوژیک است و اصول حاکم بر جامعه را افراد مذهبی تعریف میکنند، حتی اولین حرکتهای مشروطهخواهی و فرهنگی در افغانستان نیز توسط روحانیون وابسته به دربار آغاز شد و هرگاه جهادی صورت گرفته، روحانیون پیشاپیش مردم حرکت کردهاند. پادشاهان افغانستان با تمسک به روحانیون برجسته، به قدرت خود مشروعیت میبخشیدند. برخی تصور میکنند حضور 14ساله غربیها و تکنوکراتهای افغان در راس امور توانسته جامعه افغانستان را از هنجارهای
مذهبی دور کند، اما آنها سخت در اشتباه هستند؛ افغانستان محدود به کابل و هرات و مزارشریف نیست، بلکه افغانستان را باید در کوهها و دشتستانهای دوردست جست؛ آنجاکه تودههای مردم برای طالبان نیروهای رزمی فراهم و تدارکات آنها را تامین میکنند. اکنون اذهان مردم توسط ساختارهای ایدئولوژیک دربر گرفته شده است و طالبان، مهندسان ایدئولوژیکی هستند که ساختمان فکری تودههای مردم را بنا مینهند. باتوجه به شرایط افغانستان، گروههای سیاسی و اجتماعی زیادی در آن متولد شدند و پس از چندی از بین رفتند؛ بهعنوان مثال گروههای کمونیست در افغانستان قدرت بسیار زیادی داشتند و شوروی از آنها حمایت قاطع میکرد، اما توسط گروههای جهادی مورد حمایت غرب و کشورهای اسلامی از بین رفتند. گروههای جهادی نیز توسط گروههای مذهبی «طالبان» از بین رفتند. در یککشور بحرانخیز گروههای زیادی میآیند و با ازبینرفتن شرایط بحران از بین میروند، اما گروههایی هستند که موجودیت آنها بستگی به شرایط ندارد، بلکه موجودیت گروه لازم و ملزوم آن جامعه است.
گروه طالبان گروهی نیست که از بین برود، بلکه گروهی است که با گذشت زمان قدرتمندتر و پیچیدهتر میشود. طالبانیسم معلول علتهای داخلی و خارجی موجود در افغانستان است؛ علتهایی که با چراییهای بسیاری همراه است. علتهایی که باعث بهوجودآمدن و استمرار فعالیت طالبان میشوند. اولینعامل مهم بهوجودآمدن طالبانیسم درگیری و اختلاف بین گروههای جهادی بر سر کابل بود که 80هزارنفر در آن کشته شدند و لازم شد برای پایان این هرجومرج وحشتناک حکم به جهادی دیگر در افغانستان داده شود و در مدارس مذهبی پاکستان روند نیروسازی و شرایط بهقدرت رسیدن طالبان فراهم شود.
1- نقش منفی پاکستان
اما بهوجودآمدن طالبان و استمرار قدرت آنها تابع علتهای خارجی دیگری نیز هست که نخست میتوان به نقش مهم پاکستان اشاره کرد. پاکستان براساس دوعامل اقتصادی و سیاسی در بهوجودآمدنطالبان و تقویت آن نقش بسزایی داشته و دارد. پاکستان از طریق افغانستان میتواند به آسیایمرکزی دسترسی پیدا کند و از طریق طرح خطلوله «تاپی» از ذخایر نفت و گاز این منطقه استفاده کند و به بازار این منطقه دسترسی داشته باشد. همچنین از نقطهنظر سیاسی از نزدیکی حکومت کنونی و حکومتهای قبلی به هند بهشدت هراس داشته و دارد. پاکستان نمیخواهد که توسط هند از دوطرف محاصره شود. «پرویز مشرف» رییسجمهور سابق پاکستان در گفتوگو با روزنامه «گاردین» اعتراف کرد در 2002 دوباره اقدام به پرورش گروه طالبان کرده است. او میگوید دلیل حمایت از طالبان نزدیکی حکومت افغانستان به هند است. افغانستان رسما خط فرضی دیورند را قبول نکرده و همواره خواستار الحاق مناطق وسیعی از پاکستان مانند «وزیرستان» به افغانستان است و شرکت سران قبایل پشتون پاکستاننشین در مراسم تحلیف «اشرفغنی» رییسجمهوری افغانستان را میتوان در این راستا ارزیابی کرد. برای پاکستان عملیاتیکردن دوسیاست
در قبال افغانستان بسیار مهم است؛ نخست سرکارآمدن یک حکومت نزدیک به پاکستان و دوم ضعیف نگهداشتن افغانستان از لحاظ نظامی برای حمایت از طالبان و دیگر گروههای تندرو مانند شبکه حقانی که از اولویتهای امنیت ملی این کشور هستند.
آیا طالبانیسم، لیبرالیسم را شکست میدهد؟
پدر معنوی طالبان «مولانا فضلالرحمن» رییس جمعیت علمای پاکستان است. این فرد در دولت نیز سهم دارد. با اندکی کنکاش در اندیشههای جوانان پیرو مکتب طالبانیسم متوجه خواهیم شد ایدئولوژی آنها بسیار بسته و غیرقابل انعطاف است. این ایدئولوژی درهمتنیده کاملا در اعمال آنها صادق است چرا که 14سال با پیشرفتهترین تسلیحات روز دنیا مورد هدف قرار گرفتند اما خللی در روند مبارزات آنها ایجاد نشد. طالبان بخشی از هزینههای خود را از طریق قاچاق مواد مخدر، ایجاد ایست بازرسیهای غیرقانونی، در مواردی مالیات، فروش غنائم جنگی و... تامین میکنند. ادامه جنگ در افغانستان هزینهای برای طالبان ندارد و طالبان حضور لیبرالهای غربی را افتخاری برای خود میدانند؛ افتخاری که با مرگ طالبانیسمها یا با مرگ لیبرالیسمها به سرانجام مقصود میرسد. همچنین حضور ناتو در افغانستان در بین مردم مراکز دوردست با بازخوردی منفی همراه بوده است و این بازخورد منفی به افغانستان خلاصه نمیشود. نیروهای نظامی ائتلاف هم بر این نفرت افزودهاند. اشتباهات نابخشودنی مانند: توهین به کتاب مقدس مسلمانان یا جنایات جنگی آمریکاییها در قندهار و زندهزندهسوزاندن مردم عادی در
قندوز یا زمانی که آمریکاییها به تجمعی از مردم عادی در ولایت «هرات» حمله هوایی کردند که در آن 91نفر کشته شدند. با توجه به پیشرفت تکنولوژیکی غربیها، از کنار این حملات نمیتوان بهراحتی گذشت؛ حمله به مراسم عروسی یا مراسم سوگواری که برای افغانها ارزش خاصی دارد، نفرت آنها را از نیروهای خارجی سرریز میکند. اینها حضور نظامی و سیاسی غرب را در افغانستان بسیار دشوار کرده است. قطعا میتوان گفت لیبرالیسم در برابر طالبانیسم سر خم کرده است و تاکید آمریکا و ناتو بر مذاکرات صلح پس از 14سال جنگ، نشان از پذیرفتن واقعیات کنونی جامعه افغانستان دارد و یکی از این واقعیات پذیرش طالبان در آینده سیاسی کشور است. موقعیت ویژه ژئوپلیتیک افغانستان و هجوم اندیشهها و مکتبهای رنگارنگ سیاسی به این سرزمین باعث شده تا افغانها از سال 1357 تاکنون یکونیممیلیونکشته و میلیونهامعلول را متحمل شوند. اکنون دیگر وقت آن رسیده که اندیشهها و مکتبهای سیاسی چه طالبانیسم و چه لیبرالیسم از قربانیکردن مردم عادی برای نیل به اهداف خویش دست بکشند چراکه تنها شکستخورده این جنگها مردم بیگناه هستند؛ کسانی که در بین کشمکشهای طالبانی و ارزشهای
غربیگیر کردهاند و بهدنبال کورسویی از امید هستند. آنان باید جامعه جهانی و لیبرالهای غربی افغانستان را با ملزومات آن بپذیرند و برای عقاید و سنتهای این جامعه کهن نهایت احترام را قایل شوند و به پادمانهای ارزشمند آن پایبند باشند تا قلب متلاطم آسیا آرامش را به خود ببیند.
افغانستان بهلحاظ موقعیت ویژه ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک خویش همواره میدان تاختوتاز قدرتهای جهانی بوده و هست. امپراتوری تزاری روسیه و امپراتوری بریتانیا پس از منازعات و کشمکشهای گوناگون به نقطه ثقل دنیا رسیدند و افغانستان را بهعنوان حایل بین خود برگزیدند. بار دوم، اتحادجماهیرشوروی نماینده
مارکسیسم-لنینیسم در برابر لیبرالیسم صفآرایی و افغانستان را اشغال کرد، اما غربیها و حامیان مکتب لیبرالیسم تاب نیاوردند و با تمام توان، مجذوبان لیبرالیسم از مجاهدین حمایت کردند و لیبرالها انتقام شکست ویتنام را از مارکسیستها گرفتند و باز هم نقطه ثقل جهان -افغانستان- را حایل بین خویش قراردادند. اما اکنون نقطه ثقل جهان در چه موقعیتی قرار دارد، با درک شرایط پیچیده امروزی میتوان به این استدلال رسید که اکنون افغانستان سرزمین کشمکشها بین حامیان لیبرالیسم و طالبانسیم شده است. زمانیکه طالبانیستها در افغانستان عرضاندام کردند و پایگاهها و اردوگاههای آموزشی القاعده را در افغانستان جای دادند، مورد توجه قدرتهای بزرگ قرار نگرفتند و توجهی به شرایط آن سرزمین نکردند، اما پس از حملات 11سپتامبر طالبان متهم شدند به پناهدادن دشمن شماره یک غرب، «اسامه بن لادن». سماجت و سرسختی طالبان باعث ظهور بزرگترین جنگ معاصر دنیا شد و لیبرالهای مسلح با تمام توان به افغانستان هجوم آوردند و اکنون که 14سال از جنگ با طالبان گذشته است، آنها در میدان نبرد ایستادهاند و لیبرالها درحال ترک میدان هستند و تکنوکراتهای مورد حمایت آنها
قدرت را دردست دارند و آینده این سرزمین پر رمز و راز در هالهای از ابهام قرار گرفته است. پس از 14سال همه متوجه شدند که طالبانیسم با بمب و موشک از بین نمیرود، اما باید به این موضوع توجه کرد که سرانجام طالبان در افغانستان چه خواهد شد. هرچند تفسیر این مبحث فراتر از این مقاله است، اما نگارنده میخواهد در ذیل به برخی از پرسشها پیرامون طالبانیسم پاسخ دهد که علل وجودی طالبان در افغانستان چیست؟ آیا مکتب طالبانیسم خواهد توانست لیبرالیسم را شکست دهد؟ و آیا مذاکرات صلح نشان از ضعف دولت مرکزی و حامیان آنها در برابر طالبان دارد؟ زمانیکه در سال1994، طلاب جوان مدارس دینی در پاکستان درحال آمادهشدن برای فتح قندهار بودند، کسی فکر نمیکرد آنها بتوانند چریکهای کارکشته مجاهدین را که در جنگ با ارتش سرخ شوروی میدان را فتح کرده بودند، شکست بدهند، اما با کمال ناباوری طی دوسال 95درصد خاک کشور را تصرف کردند و پرچم خویش را در1996 بر فراز کابل برافراشتند؛ کسانیکه با قدرت ایدئولوژیک خود و نام اماراتاسلامیافغانستان همه را مجذوب اندیشههای خویش کرده بودند، اولین سفارتخانه خود را در پاکستان افتتاح کردند و سپس درعربستان و چندکشور
دیگر حاشیه خلیج فارس نیز بهرسمیت شناخته شدند. هرچند حکومت اماراتاسلامی آنها در سال2001 با حمله آمریکا و متحدانش ساقط شد، اما آنها هرگز افغانستان را ترک نگفتند. طالبان در طول این 14سال باوجود اینکه هزاران کشته و مجروح دادند، همواره در صحنه سیاسی افغانستان حضوری قدرتمند داشتند و برای تمام استانهای افغانستان استاندار و فرماندار تعیین میکردند؛ «حکومت در سایه». مردم بسیاری از ولایتها قبل از اینکه برای حلوفصل اختلافات خود به دادگاه مراجعه کنند نزد طالبان میروند. وجود طالبان و اثرگذاری آنها در افغانستان تابع علتهایی خاص است، اما نباید فراموش کرد جامعه افغانستان یکجامعه سنتی با چارچوبهای مذهبی و ایدئولوژیک است و اصول حاکم بر جامعه را افراد مذهبی تعریف میکنند، حتی اولین حرکتهای مشروطهخواهی و فرهنگی در افغانستان نیز توسط روحانیون وابسته به دربار آغاز شد و هرگاه جهادی صورت گرفته، روحانیون پیشاپیش مردم حرکت کردهاند. پادشاهان افغانستان با تمسک به روحانیون برجسته، به قدرت خود مشروعیت میبخشیدند. برخی تصور میکنند حضور 14ساله غربیها و تکنوکراتهای افغان در راس امور توانسته جامعه افغانستان را از هنجارهای
مذهبی دور کند، اما آنها سخت در اشتباه هستند؛ افغانستان محدود به کابل و هرات و مزارشریف نیست، بلکه افغانستان را باید در کوهها و دشتستانهای دوردست جست؛ آنجاکه تودههای مردم برای طالبان نیروهای رزمی فراهم و تدارکات آنها را تامین میکنند. اکنون اذهان مردم توسط ساختارهای ایدئولوژیک دربر گرفته شده است و طالبان، مهندسان ایدئولوژیکی هستند که ساختمان فکری تودههای مردم را بنا مینهند. باتوجه به شرایط افغانستان، گروههای سیاسی و اجتماعی زیادی در آن متولد شدند و پس از چندی از بین رفتند؛ بهعنوان مثال گروههای کمونیست در افغانستان قدرت بسیار زیادی داشتند و شوروی از آنها حمایت قاطع میکرد، اما توسط گروههای جهادی مورد حمایت غرب و کشورهای اسلامی از بین رفتند. گروههای جهادی نیز توسط گروههای مذهبی «طالبان» از بین رفتند. در یککشور بحرانخیز گروههای زیادی میآیند و با ازبینرفتن شرایط بحران از بین میروند، اما گروههایی هستند که موجودیت آنها بستگی به شرایط ندارد، بلکه موجودیت گروه لازم و ملزوم آن جامعه است.
گروه طالبان گروهی نیست که از بین برود، بلکه گروهی است که با گذشت زمان قدرتمندتر و پیچیدهتر میشود. طالبانیسم معلول علتهای داخلی و خارجی موجود در افغانستان است؛ علتهایی که با چراییهای بسیاری همراه است. علتهایی که باعث بهوجودآمدن و استمرار فعالیت طالبان میشوند. اولینعامل مهم بهوجودآمدن طالبانیسم درگیری و اختلاف بین گروههای جهادی بر سر کابل بود که 80هزارنفر در آن کشته شدند و لازم شد برای پایان این هرجومرج وحشتناک حکم به جهادی دیگر در افغانستان داده شود و در مدارس مذهبی پاکستان روند نیروسازی و شرایط بهقدرت رسیدن طالبان فراهم شود.
1- نقش منفی پاکستان
اما بهوجودآمدن طالبان و استمرار قدرت آنها تابع علتهای خارجی دیگری نیز هست که نخست میتوان به نقش مهم پاکستان اشاره کرد. پاکستان براساس دوعامل اقتصادی و سیاسی در بهوجودآمدنطالبان و تقویت آن نقش بسزایی داشته و دارد. پاکستان از طریق افغانستان میتواند به آسیایمرکزی دسترسی پیدا کند و از طریق طرح خطلوله «تاپی» از ذخایر نفت و گاز این منطقه استفاده کند و به بازار این منطقه دسترسی داشته باشد. همچنین از نقطهنظر سیاسی از نزدیکی حکومت کنونی و حکومتهای قبلی به هند بهشدت هراس داشته و دارد. پاکستان نمیخواهد که توسط هند از دوطرف محاصره شود. «پرویز مشرف» رییسجمهور سابق پاکستان در گفتوگو با روزنامه «گاردین» اعتراف کرد در 2002 دوباره اقدام به پرورش گروه طالبان کرده است. او میگوید دلیل حمایت از طالبان نزدیکی حکومت افغانستان به هند است. افغانستان رسما خط فرضی دیورند را قبول نکرده و همواره خواستار الحاق مناطق وسیعی از پاکستان مانند «وزیرستان» به افغانستان است و شرکت سران قبایل پشتون پاکستاننشین در مراسم تحلیف «اشرفغنی» رییسجمهوری افغانستان را میتوان در این راستا ارزیابی کرد. برای پاکستان عملیاتیکردن دوسیاست
در قبال افغانستان بسیار مهم است؛ نخست سرکارآمدن یک حکومت نزدیک به پاکستان و دوم ضعیف نگهداشتن افغانستان از لحاظ نظامی برای حمایت از طالبان و دیگر گروههای تندرو مانند شبکه حقانی که از اولویتهای امنیت ملی این کشور هستند.
آیا طالبانیسم، لیبرالیسم را شکست میدهد؟
پدر معنوی طالبان «مولانا فضلالرحمن» رییس جمعیت علمای پاکستان است. این فرد در دولت نیز سهم دارد. با اندکی کنکاش در اندیشههای جوانان پیرو مکتب طالبانیسم متوجه خواهیم شد ایدئولوژی آنها بسیار بسته و غیرقابل انعطاف است. این ایدئولوژی درهمتنیده کاملا در اعمال آنها صادق است چرا که 14سال با پیشرفتهترین تسلیحات روز دنیا مورد هدف قرار گرفتند اما خللی در روند مبارزات آنها ایجاد نشد. طالبان بخشی از هزینههای خود را از طریق قاچاق مواد مخدر، ایجاد ایست بازرسیهای غیرقانونی، در مواردی مالیات، فروش غنائم جنگی و... تامین میکنند. ادامه جنگ در افغانستان هزینهای برای طالبان ندارد و طالبان حضور لیبرالهای غربی را افتخاری برای خود میدانند؛ افتخاری که با مرگ طالبانیسمها یا با مرگ لیبرالیسمها به سرانجام مقصود میرسد. همچنین حضور ناتو در افغانستان در بین مردم مراکز دوردست با بازخوردی منفی همراه بوده است و این بازخورد منفی به افغانستان خلاصه نمیشود. نیروهای نظامی ائتلاف هم بر این نفرت افزودهاند. اشتباهات نابخشودنی مانند: توهین به کتاب مقدس مسلمانان یا جنایات جنگی آمریکاییها در قندهار و زندهزندهسوزاندن مردم عادی در
قندوز یا زمانی که آمریکاییها به تجمعی از مردم عادی در ولایت «هرات» حمله هوایی کردند که در آن 91نفر کشته شدند. با توجه به پیشرفت تکنولوژیکی غربیها، از کنار این حملات نمیتوان بهراحتی گذشت؛ حمله به مراسم عروسی یا مراسم سوگواری که برای افغانها ارزش خاصی دارد، نفرت آنها را از نیروهای خارجی سرریز میکند. اینها حضور نظامی و سیاسی غرب را در افغانستان بسیار دشوار کرده است. قطعا میتوان گفت لیبرالیسم در برابر طالبانیسم سر خم کرده است و تاکید آمریکا و ناتو بر مذاکرات صلح پس از 14سال جنگ، نشان از پذیرفتن واقعیات کنونی جامعه افغانستان دارد و یکی از این واقعیات پذیرش طالبان در آینده سیاسی کشور است. موقعیت ویژه ژئوپلیتیک افغانستان و هجوم اندیشهها و مکتبهای رنگارنگ سیاسی به این سرزمین باعث شده تا افغانها از سال 1357 تاکنون یکونیممیلیونکشته و میلیونهامعلول را متحمل شوند. اکنون دیگر وقت آن رسیده که اندیشهها و مکتبهای سیاسی چه طالبانیسم و چه لیبرالیسم از قربانیکردن مردم عادی برای نیل به اهداف خویش دست بکشند چراکه تنها شکستخورده این جنگها مردم بیگناه هستند؛ کسانی که در بین کشمکشهای طالبانی و ارزشهای
غربیگیر کردهاند و بهدنبال کورسویی از امید هستند. آنان باید جامعه جهانی و لیبرالهای غربی افغانستان را با ملزومات آن بپذیرند و برای عقاید و سنتهای این جامعه کهن نهایت احترام را قایل شوند و به پادمانهای ارزشمند آن پایبند باشند تا قلب متلاطم آسیا آرامش را به خود ببیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.