|

بیم‌ها و امید‌های روحی یگانه

محمدعلی بهمنی‌قاجار

بسیار اندیشیدم از چه منظری به این روح واحد و کالبدهای دوگانه بپردازم؟ افغانستان و ایران، این‌دو میراث‌دار اصلی تمدنی کهن که به اوستا می‌رسد و از شاهنامه‌های منثور و منظوم می‌گذرد، روحی یگانه در دو‌کالبد هستند. این‌دو که روزگاری یکی و یگانه بودند، کیانیان و هخامنشیان و اشکانیان و کوشانیان و ساسانیان را پشت سر می‌گذارند، در شکوه روح ابومسلم‌خراسانی و در کلام شیوای فردوسی طوسی تبلور می‌یابند و پس از طاهری و سامانی و غزنوی و صدهاسال خاطرات شیرین و تلخ و حماسه‌های دفاع مشترک دربرابر بیگانگان و متجاوزانی واحد به اکنون رسیده‌اند و در این عصر بازهم روحی واحد دارند، ولی در دوکالبد جداگانه، همین یگانگی روحی و دوگانگی جسمی، هم سرشار است از مزیت‌ها و هم موجد مشکلات و سختی‌ها، اما در این مجال، اگر بخواهیم از آن روح یگانه یا کالبدهای دوگانه سخن برانیم، به چه اشاره کنیم. به یگانگی روحی یا دوگانگی کالبدها؟ به پیوندها یا کدورت‌ها و سوءتفاهم‌ها، به امیدها یا نگرانی‌ها؟
من پیش‌تر در کتاب «ایران و افغانستان از یگانگی تا تعیین مرزهای سیاسی» از دیدی تاریخی به برخی از این موارد پرداختم و در مقاله حوزه تمدنی ایران، اهمیت یگانگی فرهنگی و تمدنی را مورد بررسی قرار دادم و پس از آن هم در هر فرصتی به این پیوندها اشاره کرده‌ام. پس شاید دیگر موعدی باشد برای پرداختن به مشکلات و فرازونشیب‌ها، اما قلمم پروا نمی‌دهد به عشق خود یعنی حوزه تمدنی ایران و افغانستان بپردازم و از تلخی‌ها بگویم. پس به جای تکرار گفته‌های پیشین یا شرحی تلخ از مشکلات و سختی‌ها راهی نوین را برگزیدم. از مسوولیت سخن بگویم از مسوولیت ما و این ما ارجاع دارد به همه افغانستانی‌ها و ایرانی‌ها، به هر دو‌ملت و هر دو‌دولت و همه شهروندان و به قول زیبای هم خانمانان افغاستانیمان به مسوولیت همه باشندگان این حوزه تمدنی در‌برابر حفظ و تعالی آن و پاسداری از دوستی و اتحاد میان دو‌رکن اصلی‌اش.
آیا روح یگانه صرفا ادعاست یا اینکه واقعیتی غیرقابل‌انکار است. آیا ایران و افغانستان صرفا دو‌کشور با پیوندهای فرهنگی هستند یا موضوع فراتر از این است و دو‌کشور روحی یگانه و واحد دارند. به حکم تاریخ و تمدن و اسطوره‌ها و ادبیات، پیوند ما باهم فراتر از اشتراکات فرهنگی است و به یگانگی روحی و معنوی می‌رسد. سپیده‌دم تاریخمان یکی است جغرافیایمان را سرزمین‌های اوستایی می‌دانستند و نقطه‌به‌نقطه این جغرافیا خاطرات مشترک بسیاری را در سینه خود محفوظ کرده‌ است. آدابمان یکی بوده و یکی هست. سالمان یکی است. ماه‌هایمان با اندک تفاوتی در نام‌گذاری‌ها یکسان است. نوروزمان واحد است. زبان و دین و غیره و در کل آن‌چنان یکی هستیم که یگانگیمان اظهر‌من‌الشمس شده است و منکر این یگانگی، یا کم‌دان است یا مغرض. اسطوره‌هایمان که اخلاق و آرمان‌های ما هستند، یگانه‌اند. مظهر هوشمان هوشنگ و نماد قدرتمان رستم است. شکوهمان را در جمشید و دادخواهی و بیدادستیزیمان را در کاوه جست‌وجو می‌کنیم. فریدون نماد دادگریمان است و ایرج برایمان مظلومیت و برادری را معنا می‌کند. چنانچه سیاووش از صلح‌طلبی و کیخسرو از پیروزمندیمان حکایت می‌کند. با زرتشت از حکمت آموختیم و با رودابه و تهمینه و محراب‌شاه کابلی و زال و سام، از عشق و مبارزه و گذشت، گفته‌ایم. ادبیات فارسی برای ما صرفا یک گنجینه فرهنگی نیست، بلکه عنصر اساسی شکل‌دهنده ذهن و روحمان است. با سنایی، عارف شدیم با ناصرخسرو از اخلاق گفتیم و با مولوی به انس و الفت روحی رسیدیم. برای تفال، چه در پنجشیر و بامیان و چه در تبریز و اصفهان به حافظ شیراز پناه بردیم و با شاهنامه تصاویر پررنگی از گذشته مشترک را به حافظه سپرده‌ایم، اما باوجود این یگانگی، پس مشکلات و کدورت‌ها از کجاست؟
فاصله‌ها
تمدن مشترک ما عصری درخشان‌تر از مدنیت خراسان در سده‌های 3 تا 7هجری ندارد، اما در پس این مقطع طلایی با حمله مغول و ویرانی عمومی روبه‌رو می‌شویم. در پی آن ایران سیاسی بار دیگر و 900سال پس از سقوط ساسانی با شاه‌اسماعیل صفوی احیا می‌گردد، اما همین ظهور دوباره لاجرم با وحدت مذهبی ایران شیعی دربرابر عثمانی و ازبک سنی همراه می‌شود و این وحدت مذهبی باعث کناره‌گیری سیاسی و حتی فرهنگی خراسان خاوری از ایران صفوی شد. به‌تدریج اختلافات مذهبی شدیدتر شد. شیبانیان سنی در بلخ استقرار یافتند و صفویان شیعی در هرات و قندهار و این‌دو با‌هم و هم‌مذهبان رقیب، بدرفتاری پیشه کردند. گورکانیان بهتر بودند، اما آنها نیز قادر به فراهم‌سازی بستری برای حفظ وحدت فرهنگی نبودند. بیدادها به‌تدریج فزونی می‌یابد و گرجیان مسیحی‌تبار و تازه‌مسلمان در قندهار و به‌نمایندگی از صفویان دست ستم بر پشتون‌های سنی قندهاری می‌گشایند. واکنش به این بیدادها، خیزش «میرویس» و «محمود افغان هوتکی» است، اما این خیزش با خون‌ریزی‌ها همراه می‌شود و دل باشندگان باختری این حوزه تمدنی از خشونت‌های خاوریان چرکین می‌شود. نادرشاه افشار به دلجویی از هر‌دو باشندگان باختری و خاوری می‌آید. هوتکیان، کار‌نابلد در سیاست و تند در خشونت را از قدرت برمی‌اندازد، ولی چون صفویان هم با زبان تحمیل و زور با پشتون‌ها سخن نمی‌گوید که هیچ، سران آنها را بزرگی و عزت می‌بخشد و جایگاهی بس ارجمند به احمدخان ابدالی سدوزایی می‌دهد. در عمل دوباره هم در عرصه سیاست و هم در همدلی و هم‌رایی مردمان وحدت برقرار می‌شود. قزلباش شیعه در مرکز پشتون‌های سنی یعنی در قندهار برای خود جایگاهی دست و پا می‌کند که تاکنون هم پابرجاست و پشتون سنی در کنار نادرشاه از هند تا قفقاز کشورگشایی می‌کند. اما حیف که خاتم فیروزه نادرشاهی خوش می‌درخشد، ولی دولت مستجعل است. در پس آن در باختر تمدن تاریخی سال‌ها جنگ داخلی حکمفرماست و در خاور آن حکومت سدوزاییان جا می‌گیرد. به‌تدریج میهمانانی تازه‌وارد می‌رسند. استعمارگران انگلیسی می‌آیند. سرانجام کام آنان تا حدی حاصل می‌شود. ایران و افغانستان دو کشور مجزا در جهان جغرافی سده نوزدهم و بیستم می‌شوند. حال حکومت‌هایی می‌آیند و فکر دولت و ملت‌سازی مدرن نیرو می‌گیرد، اما در هر دوسو، این روند مدرن‌سازی جدایی میان فرزندان آن روح یگانه را تشدید می‌کند. در افغانستان حکومت‌های تک‌قومی می‌خواهند دولت‌شان رنگ‌و‌بوی تک قومی بگیرد. در سوی باختری و در ایران هم بی‌توجه به تفاوت‌های تاریخ و اسطوره و عصر مدرن و پیشامدرن، ایران سیاسی امروز یکسره معادل ایران تاریخی و اسطوره‌ای دانسته می‌شود و با بدفهمی تنش‌زا از جدایی افغانستان از ایران سخن رانده می‌شود. همین سخن در خاور مستمسکی می‌شود برای تاکید بر ضرورت دوری و پرهیز بیشتر. بی‌توجه به اینکه خاور از باختر جدا نشده است. این دو، یکی بوده‌اند. نه افغانستان مستعمره ایران بوده و نه ایران سیاسی معاصر برخلاف ادعای برخی در افغانستان صرفا پرشیا بوده است و حال با سرقت نام تاریخی ایران عرض‌اندام کرده است. ایران معاصر و افغانستان معاصر هر دو بازماندگان آن ایران اسطوره‌ای یا آریانای اوستایی هستند. نه سرقتی در کار بوده و نه استعمار و تجزیه‌ای بوده است. روحی یگانه است در دو کالبد، جدایی، سیاسی بوده است و یگانگی فرهنگی به‌این سادگی از میان نرفته و نخواهد رفت، اما تاریخ‌سازی‌های جعلی در عصر مدرن‌سازی و فارسی‌ستیزی در افغانستان و انحصار‌طلبی در ایران، اثرات منفی خود را بر روان تاریخی مشترک ما گذاشته است.
سقوط حکومت دیرپای خاندان محمدزایی در افغانستان که به معنای به‌صدا‌‌درآمدن زنگ پایان حاکمیت تک‌قومی در افغانستان بود. در کنار سقوط دولت پهلوی و انقلاب اسلامی در ایران، آغاز‌گر عصر جدیدی بود. دوران جهاد و مقاومت و آغاز عصر نوین برای اقوام افغانستان طلیعه تقویت زبان و ادب فارسی در افغانستان و افزون بر آن نزدیکی بیشتر همان دو کالبد در راستای روحی یگانه بود. این عصر با مهاجرت گسترده افغان‌ها به ایران هم همراه بود. همین مهاجرت و زیست میلیون‌ها افغانستانی در کنار ایرانی‌ها و آموزش آنان در مدارس ایرانی بر نزدیکی میان دو ملت افزود، ولی متاسفانه از این فرصت به خوبی بهره‌برداری نشد. ایران در اوج جنگ با عراق و سختی تحریم‌ها و مشکلات اقتصادی میزبان میلیون‌ها مهاجر افغانستانی شد، اما چه سود که این سخاوتمندی با برخی بدزبانی‌ها و موقع‌نشناسی‌ها از میان رفت. در نتیجه مهاجرت، ما با جمعیت گسترده‌ای از افغانستانی‌هایی روبه‌رو بودیم که سکونت در ایران منجر به تحول فرهنگی عظیم و سودمندی در میان آنان شده است، ولی در مقابل خاطرات تلخی هم از ایران در ذهن آنان حک شده است. ایران و افغانستان در این جهان برای پاسداشت تمدن‌شان تا حد زیادی تنها هستند و اگر نگوییم این تمدن و وحدت روحی دشمنان بسیار دارد، حداقل دوست مشفقی ندارد. اما با این وجود امید‌ها برای نیرومند‌سازی یگانگی فرهنگی زیاد و متاسفانه بیم‌ها نیز پرشمار است.
امیدها
اولین امید اعتلای روح یگانه، همان وحدت فرهنگی و اجتماعی است. ما هنوز با وجود همه فاصله‌ها و 200‌سال‌و‌بیشتر حیات سیاسی جداگانه، امتداد فرهنگی و اجتماعی هم هستیم. از این گذشته 936کیلومتر مرز مشترک اگرچه با خاطرات تلخ هم همراه بوده و هست ولی می‌تواند بستری باشد برای انواع همکاری‌ها و بده‌بستان‌های اقتصادی و حتی نزدیکی‌های فرهنگی و سیاسی و امنیتی. منافع سیاسی کلان و مصالح عالیه دو کشور یکی است. امنیت در افغانستان به معنای کاهش قاچاق مواد مخدر به ایران است. کاسته‌شدن از بحران‌های مذهبی و قومی در همسایگی ایران و کم‌شدن مهاجرت به ایران است؛ توسعه اقتصادی افغانستان بازار صادرات ایران به افغانستان را پررونق‌تر می کند و نیز اهمیت ترانزیتی ایران برای افغانستان را افزایش می‌دهد. همه اینها تازه با نگاهی صرفا مادی است و فارغ از اهمیت آن روح یگانه، ولی آن روح قابل انکار نیست. همان روحی است که زخم ایرانی در جنگ تحمیلی صدام را برای هم‌خانمان افغانستانی قابل لمس می‌کند و ایرانی زخم هم خانمان افغانستانی‌اش از یورش شوروی و ارتجاع طالبانی را تا عمق گوشت و پوست و استخوان احساس می‌کند.
بیم‌ها
در کنار امید‌ها، بیم‌ها نیز متاسفانه پررنگ هستند. اختلافات مرزی به‌جا‌مانده از داوری‌های استعماری، ماده‌ای است مستعد اختلاف، بحران آب بحرانی جهانی است و سرچشمه دو آب جاری و مهم در ایران در افغانستان است و همین موضوع زمینه‌ای است برای نقار و اختلاف و کدورت. از سویی دیگر هنوز تفکرات دولت‌سازی تک‌قومی در افغانستان نیرومند است و امروز زبان انگلیسی هم اهرمی شده است برای تلاش در جهت فارسی‌زدایی. رایج‌شدن هر واژه و اصطلاح دری با مقاومت‌هایی روبه‌رو می‌شود و تلخی‌های به‌جامانده از مهاجرت هم کماکان پابرجاست. از اینها که بگذریم میان دو عنصر بسیار مهم در درون این حوزه تمدنی یعنی تاجیک و هزاره هم کدورت‌هایی از عصر جنگ‌های داخلی به‌جامانده است که تهدید‌کننده این همگرایی است. قوم‌گرایی خطری دیگر است. سلفی‌گرایی همچنان تهدید عمده‌ای است. اما همه این مشکلات با درکی تمدنی نسبت به موقعیت دو کشور و در چارچوب یک فهم مشترک از روح یگانه، حل‌شدنی است.
چشم‌اندازی بر بستر تمدن
اگر به غنای تمدنی‌مان پناه ببریم، در خوشی و تلخی هم شریک می‌شویم. در آن صورت اگرچه منافع خاص خود را داریم و بازهم می‌توانیم بگوییم حساب‌حساب است کاکا برادر، اما در‌عین‌حال از غم و رنج و شادی همدیگر برکنار نخواهیم ماند، مشکلات و سختی‌ها و اختلافات را هم از دریچه وحدت مدنی حل خواهیم کرد. بر خاطرات تلخ نقطه پایان می‌گذاریم و به‌مدد فرهنگ مشترک با هم در جهان امروز برمی‌خیزیم که به حکم تاریخ هرگاه خراسان و مدنیتش اوج گیرد، در باختر تمدن تاریخی هم ستاره خوشبختی می‌درخشد. آری حکایت ایران و افغانستان، حکایت درد مشتاقی و مهجوری است و اعتلای آنان در سعادت هریک نهفته است. که به قول شاعر بانوی افغانستانی «خالده فروغ»:
پدرم چندین‌‌هزار‌ساله است / جغرافیای آزادی‌ست / زبان من است / هفت‌خانی است پر از رستم / کهن‌سال خاکستری مو / مرا پرورده است / دو بازویش دو سیمرغ مهربانی
آری سرزمین ما هنوز هم یگانه است. مگر نه اینکه همین بانو خالده فروغ گفت: سرزمینم رستم است!
این ملت، با نمادهایی چون رستم در حقیقت ملت افغانستان و ملت ایران است. دو ملت با روحی واحد که می‌توانند از تلخی و ناملایمت‌ها عبور کرده و در بستری از این‌همه شکوه و عظمت، آینده‌ای درخشان را برای خود و دوستی‌شان بسازند و حتی در جهان قرن بیست‌ویکم و برای سایر جهانیان پیام‌آور معانی درخشانی باشند.

بسیار اندیشیدم از چه منظری به این روح واحد و کالبدهای دوگانه بپردازم؟ افغانستان و ایران، این‌دو میراث‌دار اصلی تمدنی کهن که به اوستا می‌رسد و از شاهنامه‌های منثور و منظوم می‌گذرد، روحی یگانه در دو‌کالبد هستند. این‌دو که روزگاری یکی و یگانه بودند، کیانیان و هخامنشیان و اشکانیان و کوشانیان و ساسانیان را پشت سر می‌گذارند، در شکوه روح ابومسلم‌خراسانی و در کلام شیوای فردوسی طوسی تبلور می‌یابند و پس از طاهری و سامانی و غزنوی و صدهاسال خاطرات شیرین و تلخ و حماسه‌های دفاع مشترک دربرابر بیگانگان و متجاوزانی واحد به اکنون رسیده‌اند و در این عصر بازهم روحی واحد دارند، ولی در دوکالبد جداگانه، همین یگانگی روحی و دوگانگی جسمی، هم سرشار است از مزیت‌ها و هم موجد مشکلات و سختی‌ها، اما در این مجال، اگر بخواهیم از آن روح یگانه یا کالبدهای دوگانه سخن برانیم، به چه اشاره کنیم. به یگانگی روحی یا دوگانگی کالبدها؟ به پیوندها یا کدورت‌ها و سوءتفاهم‌ها، به امیدها یا نگرانی‌ها؟
من پیش‌تر در کتاب «ایران و افغانستان از یگانگی تا تعیین مرزهای سیاسی» از دیدی تاریخی به برخی از این موارد پرداختم و در مقاله حوزه تمدنی ایران، اهمیت یگانگی فرهنگی و تمدنی را مورد بررسی قرار دادم و پس از آن هم در هر فرصتی به این پیوندها اشاره کرده‌ام. پس شاید دیگر موعدی باشد برای پرداختن به مشکلات و فرازونشیب‌ها، اما قلمم پروا نمی‌دهد به عشق خود یعنی حوزه تمدنی ایران و افغانستان بپردازم و از تلخی‌ها بگویم. پس به جای تکرار گفته‌های پیشین یا شرحی تلخ از مشکلات و سختی‌ها راهی نوین را برگزیدم. از مسوولیت سخن بگویم از مسوولیت ما و این ما ارجاع دارد به همه افغانستانی‌ها و ایرانی‌ها، به هر دو‌ملت و هر دو‌دولت و همه شهروندان و به قول زیبای هم خانمانان افغاستانیمان به مسوولیت همه باشندگان این حوزه تمدنی در‌برابر حفظ و تعالی آن و پاسداری از دوستی و اتحاد میان دو‌رکن اصلی‌اش.
آیا روح یگانه صرفا ادعاست یا اینکه واقعیتی غیرقابل‌انکار است. آیا ایران و افغانستان صرفا دو‌کشور با پیوندهای فرهنگی هستند یا موضوع فراتر از این است و دو‌کشور روحی یگانه و واحد دارند. به حکم تاریخ و تمدن و اسطوره‌ها و ادبیات، پیوند ما باهم فراتر از اشتراکات فرهنگی است و به یگانگی روحی و معنوی می‌رسد. سپیده‌دم تاریخمان یکی است جغرافیایمان را سرزمین‌های اوستایی می‌دانستند و نقطه‌به‌نقطه این جغرافیا خاطرات مشترک بسیاری را در سینه خود محفوظ کرده‌ است. آدابمان یکی بوده و یکی هست. سالمان یکی است. ماه‌هایمان با اندک تفاوتی در نام‌گذاری‌ها یکسان است. نوروزمان واحد است. زبان و دین و غیره و در کل آن‌چنان یکی هستیم که یگانگیمان اظهر‌من‌الشمس شده است و منکر این یگانگی، یا کم‌دان است یا مغرض. اسطوره‌هایمان که اخلاق و آرمان‌های ما هستند، یگانه‌اند. مظهر هوشمان هوشنگ و نماد قدرتمان رستم است. شکوهمان را در جمشید و دادخواهی و بیدادستیزیمان را در کاوه جست‌وجو می‌کنیم. فریدون نماد دادگریمان است و ایرج برایمان مظلومیت و برادری را معنا می‌کند. چنانچه سیاووش از صلح‌طلبی و کیخسرو از پیروزمندیمان حکایت می‌کند. با زرتشت از حکمت آموختیم و با رودابه و تهمینه و محراب‌شاه کابلی و زال و سام، از عشق و مبارزه و گذشت، گفته‌ایم. ادبیات فارسی برای ما صرفا یک گنجینه فرهنگی نیست، بلکه عنصر اساسی شکل‌دهنده ذهن و روحمان است. با سنایی، عارف شدیم با ناصرخسرو از اخلاق گفتیم و با مولوی به انس و الفت روحی رسیدیم. برای تفال، چه در پنجشیر و بامیان و چه در تبریز و اصفهان به حافظ شیراز پناه بردیم و با شاهنامه تصاویر پررنگی از گذشته مشترک را به حافظه سپرده‌ایم، اما باوجود این یگانگی، پس مشکلات و کدورت‌ها از کجاست؟
فاصله‌ها
تمدن مشترک ما عصری درخشان‌تر از مدنیت خراسان در سده‌های 3 تا 7هجری ندارد، اما در پس این مقطع طلایی با حمله مغول و ویرانی عمومی روبه‌رو می‌شویم. در پی آن ایران سیاسی بار دیگر و 900سال پس از سقوط ساسانی با شاه‌اسماعیل صفوی احیا می‌گردد، اما همین ظهور دوباره لاجرم با وحدت مذهبی ایران شیعی دربرابر عثمانی و ازبک سنی همراه می‌شود و این وحدت مذهبی باعث کناره‌گیری سیاسی و حتی فرهنگی خراسان خاوری از ایران صفوی شد. به‌تدریج اختلافات مذهبی شدیدتر شد. شیبانیان سنی در بلخ استقرار یافتند و صفویان شیعی در هرات و قندهار و این‌دو با‌هم و هم‌مذهبان رقیب، بدرفتاری پیشه کردند. گورکانیان بهتر بودند، اما آنها نیز قادر به فراهم‌سازی بستری برای حفظ وحدت فرهنگی نبودند. بیدادها به‌تدریج فزونی می‌یابد و گرجیان مسیحی‌تبار و تازه‌مسلمان در قندهار و به‌نمایندگی از صفویان دست ستم بر پشتون‌های سنی قندهاری می‌گشایند. واکنش به این بیدادها، خیزش «میرویس» و «محمود افغان هوتکی» است، اما این خیزش با خون‌ریزی‌ها همراه می‌شود و دل باشندگان باختری این حوزه تمدنی از خشونت‌های خاوریان چرکین می‌شود. نادرشاه افشار به دلجویی از هر‌دو باشندگان باختری و خاوری می‌آید. هوتکیان، کار‌نابلد در سیاست و تند در خشونت را از قدرت برمی‌اندازد، ولی چون صفویان هم با زبان تحمیل و زور با پشتون‌ها سخن نمی‌گوید که هیچ، سران آنها را بزرگی و عزت می‌بخشد و جایگاهی بس ارجمند به احمدخان ابدالی سدوزایی می‌دهد. در عمل دوباره هم در عرصه سیاست و هم در همدلی و هم‌رایی مردمان وحدت برقرار می‌شود. قزلباش شیعه در مرکز پشتون‌های سنی یعنی در قندهار برای خود جایگاهی دست و پا می‌کند که تاکنون هم پابرجاست و پشتون سنی در کنار نادرشاه از هند تا قفقاز کشورگشایی می‌کند. اما حیف که خاتم فیروزه نادرشاهی خوش می‌درخشد، ولی دولت مستجعل است. در پس آن در باختر تمدن تاریخی سال‌ها جنگ داخلی حکمفرماست و در خاور آن حکومت سدوزاییان جا می‌گیرد. به‌تدریج میهمانانی تازه‌وارد می‌رسند. استعمارگران انگلیسی می‌آیند. سرانجام کام آنان تا حدی حاصل می‌شود. ایران و افغانستان دو کشور مجزا در جهان جغرافی سده نوزدهم و بیستم می‌شوند. حال حکومت‌هایی می‌آیند و فکر دولت و ملت‌سازی مدرن نیرو می‌گیرد، اما در هر دوسو، این روند مدرن‌سازی جدایی میان فرزندان آن روح یگانه را تشدید می‌کند. در افغانستان حکومت‌های تک‌قومی می‌خواهند دولت‌شان رنگ‌و‌بوی تک قومی بگیرد. در سوی باختری و در ایران هم بی‌توجه به تفاوت‌های تاریخ و اسطوره و عصر مدرن و پیشامدرن، ایران سیاسی امروز یکسره معادل ایران تاریخی و اسطوره‌ای دانسته می‌شود و با بدفهمی تنش‌زا از جدایی افغانستان از ایران سخن رانده می‌شود. همین سخن در خاور مستمسکی می‌شود برای تاکید بر ضرورت دوری و پرهیز بیشتر. بی‌توجه به اینکه خاور از باختر جدا نشده است. این دو، یکی بوده‌اند. نه افغانستان مستعمره ایران بوده و نه ایران سیاسی معاصر برخلاف ادعای برخی در افغانستان صرفا پرشیا بوده است و حال با سرقت نام تاریخی ایران عرض‌اندام کرده است. ایران معاصر و افغانستان معاصر هر دو بازماندگان آن ایران اسطوره‌ای یا آریانای اوستایی هستند. نه سرقتی در کار بوده و نه استعمار و تجزیه‌ای بوده است. روحی یگانه است در دو کالبد، جدایی، سیاسی بوده است و یگانگی فرهنگی به‌این سادگی از میان نرفته و نخواهد رفت، اما تاریخ‌سازی‌های جعلی در عصر مدرن‌سازی و فارسی‌ستیزی در افغانستان و انحصار‌طلبی در ایران، اثرات منفی خود را بر روان تاریخی مشترک ما گذاشته است.
سقوط حکومت دیرپای خاندان محمدزایی در افغانستان که به معنای به‌صدا‌‌درآمدن زنگ پایان حاکمیت تک‌قومی در افغانستان بود. در کنار سقوط دولت پهلوی و انقلاب اسلامی در ایران، آغاز‌گر عصر جدیدی بود. دوران جهاد و مقاومت و آغاز عصر نوین برای اقوام افغانستان طلیعه تقویت زبان و ادب فارسی در افغانستان و افزون بر آن نزدیکی بیشتر همان دو کالبد در راستای روحی یگانه بود. این عصر با مهاجرت گسترده افغان‌ها به ایران هم همراه بود. همین مهاجرت و زیست میلیون‌ها افغانستانی در کنار ایرانی‌ها و آموزش آنان در مدارس ایرانی بر نزدیکی میان دو ملت افزود، ولی متاسفانه از این فرصت به خوبی بهره‌برداری نشد. ایران در اوج جنگ با عراق و سختی تحریم‌ها و مشکلات اقتصادی میزبان میلیون‌ها مهاجر افغانستانی شد، اما چه سود که این سخاوتمندی با برخی بدزبانی‌ها و موقع‌نشناسی‌ها از میان رفت. در نتیجه مهاجرت، ما با جمعیت گسترده‌ای از افغانستانی‌هایی روبه‌رو بودیم که سکونت در ایران منجر به تحول فرهنگی عظیم و سودمندی در میان آنان شده است، ولی در مقابل خاطرات تلخی هم از ایران در ذهن آنان حک شده است. ایران و افغانستان در این جهان برای پاسداشت تمدن‌شان تا حد زیادی تنها هستند و اگر نگوییم این تمدن و وحدت روحی دشمنان بسیار دارد، حداقل دوست مشفقی ندارد. اما با این وجود امید‌ها برای نیرومند‌سازی یگانگی فرهنگی زیاد و متاسفانه بیم‌ها نیز پرشمار است.
امیدها
اولین امید اعتلای روح یگانه، همان وحدت فرهنگی و اجتماعی است. ما هنوز با وجود همه فاصله‌ها و 200‌سال‌و‌بیشتر حیات سیاسی جداگانه، امتداد فرهنگی و اجتماعی هم هستیم. از این گذشته 936کیلومتر مرز مشترک اگرچه با خاطرات تلخ هم همراه بوده و هست ولی می‌تواند بستری باشد برای انواع همکاری‌ها و بده‌بستان‌های اقتصادی و حتی نزدیکی‌های فرهنگی و سیاسی و امنیتی. منافع سیاسی کلان و مصالح عالیه دو کشور یکی است. امنیت در افغانستان به معنای کاهش قاچاق مواد مخدر به ایران است. کاسته‌شدن از بحران‌های مذهبی و قومی در همسایگی ایران و کم‌شدن مهاجرت به ایران است؛ توسعه اقتصادی افغانستان بازار صادرات ایران به افغانستان را پررونق‌تر می کند و نیز اهمیت ترانزیتی ایران برای افغانستان را افزایش می‌دهد. همه اینها تازه با نگاهی صرفا مادی است و فارغ از اهمیت آن روح یگانه، ولی آن روح قابل انکار نیست. همان روحی است که زخم ایرانی در جنگ تحمیلی صدام را برای هم‌خانمان افغانستانی قابل لمس می‌کند و ایرانی زخم هم خانمان افغانستانی‌اش از یورش شوروی و ارتجاع طالبانی را تا عمق گوشت و پوست و استخوان احساس می‌کند.
بیم‌ها
در کنار امید‌ها، بیم‌ها نیز متاسفانه پررنگ هستند. اختلافات مرزی به‌جا‌مانده از داوری‌های استعماری، ماده‌ای است مستعد اختلاف، بحران آب بحرانی جهانی است و سرچشمه دو آب جاری و مهم در ایران در افغانستان است و همین موضوع زمینه‌ای است برای نقار و اختلاف و کدورت. از سویی دیگر هنوز تفکرات دولت‌سازی تک‌قومی در افغانستان نیرومند است و امروز زبان انگلیسی هم اهرمی شده است برای تلاش در جهت فارسی‌زدایی. رایج‌شدن هر واژه و اصطلاح دری با مقاومت‌هایی روبه‌رو می‌شود و تلخی‌های به‌جامانده از مهاجرت هم کماکان پابرجاست. از اینها که بگذریم میان دو عنصر بسیار مهم در درون این حوزه تمدنی یعنی تاجیک و هزاره هم کدورت‌هایی از عصر جنگ‌های داخلی به‌جامانده است که تهدید‌کننده این همگرایی است. قوم‌گرایی خطری دیگر است. سلفی‌گرایی همچنان تهدید عمده‌ای است. اما همه این مشکلات با درکی تمدنی نسبت به موقعیت دو کشور و در چارچوب یک فهم مشترک از روح یگانه، حل‌شدنی است.
چشم‌اندازی بر بستر تمدن
اگر به غنای تمدنی‌مان پناه ببریم، در خوشی و تلخی هم شریک می‌شویم. در آن صورت اگرچه منافع خاص خود را داریم و بازهم می‌توانیم بگوییم حساب‌حساب است کاکا برادر، اما در‌عین‌حال از غم و رنج و شادی همدیگر برکنار نخواهیم ماند، مشکلات و سختی‌ها و اختلافات را هم از دریچه وحدت مدنی حل خواهیم کرد. بر خاطرات تلخ نقطه پایان می‌گذاریم و به‌مدد فرهنگ مشترک با هم در جهان امروز برمی‌خیزیم که به حکم تاریخ هرگاه خراسان و مدنیتش اوج گیرد، در باختر تمدن تاریخی هم ستاره خوشبختی می‌درخشد. آری حکایت ایران و افغانستان، حکایت درد مشتاقی و مهجوری است و اعتلای آنان در سعادت هریک نهفته است. که به قول شاعر بانوی افغانستانی «خالده فروغ»:
پدرم چندین‌‌هزار‌ساله است / جغرافیای آزادی‌ست / زبان من است / هفت‌خانی است پر از رستم / کهن‌سال خاکستری مو / مرا پرورده است / دو بازویش دو سیمرغ مهربانی
آری سرزمین ما هنوز هم یگانه است. مگر نه اینکه همین بانو خالده فروغ گفت: سرزمینم رستم است!
این ملت، با نمادهایی چون رستم در حقیقت ملت افغانستان و ملت ایران است. دو ملت با روحی واحد که می‌توانند از تلخی و ناملایمت‌ها عبور کرده و در بستری از این‌همه شکوه و عظمت، آینده‌ای درخشان را برای خود و دوستی‌شان بسازند و حتی در جهان قرن بیست‌ویکم و برای سایر جهانیان پیام‌آور معانی درخشانی باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.