|

صابر باشم یا هر اسم دیگری، تو که یادت نیست

تقدیم به افغانستان، با شرمندگی

پوریا عالمی


وقتی که بچه بودم، دوستی داشتم که اهل افغانستان بود. از من دوسال بزرگ‌تر بود. می‌گفت ما از شما خیلی راحت‌تر می‌توانیم چشمک بزنیم.
می‌گفتم: «چطوری صابر؟»
می‌گفت ما چشممان تنگ‌تر از شماست. چشمک که بزنیم کسی متوجه نمی‌شود داریم چشمک می‌زنیم. فکر می‌کنند خاک رفته توی چشم‌و‌چالمان.
پدر صابر یک‌دوچرخه داشت. عصرها که پدرش برمی‌گشت، صابر سوار دوچرخه او می‌شد و می‌آمد محله ما. می‌ایستاد سر کوچه. می‌گفتم: «چرا نمیای دم درمان؟»
دوست نداشت کسی چیزی بارش کند. حق داشت. دوتا همشهری بودند توی مدرسه‌مان، گوشه حیاط می‌ایستادند و فقط به حرف‌ها گوش می‌کردند. حتی لبخند نمی‌زدند یا اخم هم نمی‌کردند. بعد هم نیامدند. وقتی نیامدند کسی نپرسید چرا. معلوم بود که چرا. پرسیدن نداشت لابد.
صابر هم یک‌روز غیبش زد. خانه ما جای ‌پرتی بود از تهران. خانه صابر جای پرت‌تری از خانه ما. پرت مطلق. یک‌جایی بود انگار مختص خودشان. آنجا هیچ خانه‌ای نما نداشت، دیوارها لخت بود. پشت‌و‌رو. روی خانه جرز دیوار بود. توی خانه جرز دیوار. نه سنگ، نه آجر سه‌سانتی، نه گچ، نه کاغذدیواری، نه رنگ. پشت‌و‌روی خانه‌شان یکی بود. آجر. آجر مطلق. توی خانه جرز دیوار معلوم بود و تکیه که می‌دادی، خاکی می‌شدی، می‌نشستی زمین، خاکی می‌شدی، می‌ایستادی، خاکی می‌شدی. خاک مطلق. همه‌چیز را خاک گرفته بود. محله‌شان رفته بودم. یک‌بار هم رفتم خانه‌شان. پر بچه بودند. قد‌و‌نیم‌قد. پدرش آمد و به صابر نگاه چپ کرد. صابر به من نگاه کرد، فکر کردم خاک رفته چشمش. بعد یاد حرفش افتادم و فکر کردم دارد چشمک می‌زند. نه خاک رفته بود، نه چشمک زده بود. می‌خواست چیزی با نگاهش بگوید یا نگوید. می‌خواست چیزی را با نگاهش آشکار کند یا پنهان کند. نمی‌دانم. نگاهش طوری بود که سال‌ها بعد وقتی رفتیم مامان‌بزرگ را خاک کنیم، در چشم مادرم دیدم. چیزی بود که نه می‌شد گفت، نه نگفت. نه پنهان کرد، نه آشکار کرد.
عید بود. او آمده بود خانه ما، یک 20تومانی نو عیدی گرفته بود. حالا من بودم در خانه‌شان، بازدید عیددیدنی. منتظر عیدی. دیدم رفت دو، سه‌باری بیرون و آمد. پدرش که تو نیامد. ما آمدیم تو، از خانه زد بیرون. خانه که نمی‌شد بهش بگویم، یک‌اتاق خالی دقیق‌تر است. هم اتاق، ‌هم خالی. انگار هنوز اسباب نیاورده باشند یا انگار اسباب کشیده باشند و خرده‌لوازم مانده باشد. یک چهاردیواری. یک چهاردیواری محض. برای دست‌شستن باید می‌رفتی بیرون، برای دستشویی هم. چندتا همسایه بودند و یک لوله آب. توی خانه چندتا هم بچه بود. یک بچه شیرخواره هم خواب بود. صابر بچه‌ها را گفت بروند بیرون. ما که نشستیم و تکیه دادیم به پشتی و به دیوار، مادرش آمد، با چادر سفید تمیزی که معلوم بود جلو میهمان سر می‌کند. صابر به من گفت بیا این‌طرف بنشین. رفتم آن‌طرف. این‌طرف‌و‌آن‌طرف نداشت. یک اتاق بود سه‌در‌چهار. شاید هم چهار‌در‌چهار. فرش 12‌متری کف را پر کرده بود، گوشه اتاق، بالای فرش رختخواب‌ها را چیده بودند روی هم، روی روزنامه‌ای که پهن کرده بودند زیر رختخواب‌ها. رفتم آن‌طرف و تکیه دادم به رختخواب‌ها. خجالت کشیده بودم. انگار وسط زندگی‌شان نشسته بودم. مادر صابر سینی چای دستش بود، گذاشت جلو ما. بعد رفت جایی که من نشسته بودم گوشه فرش را بالا زد و از زیر قالی دوتا اسکناس نو 10تومانی برداشت. آمد و یکیش را داد دست من. یکی‌شان را داد به صابر. شاید برای اینکه دلش نخواهد. شاید دیده صابر آمده خانه ما عیدی گرفته، خواسته بوده جبران کند. بچه بودم. هزارتا فکر از سرم گذشت. خجالت کشیده بودم. عید بود.
اسکناس نو 20تومانی که صابر گذاشته بود لای کتابش، تصویر تراکتور داشت و چندنفر آدم که مشغول کار بودند. من هم یکی از دوتا اسکناس 10تومانی دستم بود. پشت اسکناس نو زیر‌فرش‌مانده سرد بود و گردو‌خاک زمین نشسته بود بهش. خواستم به صابر بگویم چقدر عیدی جمع کرده، نگفتم. داشت 10تومانی نو را با 20تومانی نو اندازه می‌گرفت که کدامش بزرگ‌تر است و خنده روی صورتش بود. از مادرش بابت عیدی تشکر کردم. فکری شدم باید بیایم خانه بگویم نصف عیدی که دادند عیدی به من دادند یا گفتن ندارد. نگفتم. چایی را با کشمش خوردم. گفت مادرش دارد ناهار هم می‌پزد. ماکارونی بود. بعد از آن‌روز دیگر نرفتم محله یا خانه‌شان. او هم دیگر دعوت نکرد. بین راه، یا بعد از مدرسه قرار می‌گذاشتیم. چندسال پیش بود؟ من کلاس دوم دبستان بودم. دوست بودیم تا یک‌روز که دیگر خبری ازش نشد. صابر و دوچرخه‌اش یا صابر و دوچرخه پدرش یک‌روز غیبشان زد. رفتم محله‌شان، جای خاص خودشان. انگار هیچ‌وقت کسی زندگی نمی‌کرده آنجا. خبری نبود. رفته بودند. هرچی خواستم از کسی بپرسم صابر کو، زبانم نچرخید. سر دوچرخه را گرد کردم و برگشتم.
چند‌سال گذشته؟ من کلاس اول دبستان بودم یا دوم؟ از کلاس اول یا دوم، نمی‌دانم، تا حالا، حرف صابر توی گوشم بوده. کلی تمرین کردم که طوری چشمک بزنم که انگار خاک رفته توی چشمم. از کار درنمی‌آمد. هیچ‌وقت توی خیابان این کار را نکردم. مطمئن بودم همه متوجه می‌شوند. مطمئن بودم چون چشمم مثل چشم‌های صابر تنگ نیست، کسی باورش نمی‌شود گردوخاک به چشمم رفته است، می‌فهمند الان صابر بود، یک‌طوری نگاه می‌کرد انگار خاک رفته چشمش. اما خاک نرفته بود، می‌خواست حالیم کند چیزی نیست، عادی است. الان چشم‌هام را در آینه نگاه می‌کنم، شبیه چشم‌های مادرم است وقتی که مادربزرگ را خاک کردیم. اسمش صابر بود؟ شاید هم صابر نبود چیز دیگری بود بر همین وزن. دوستی‌مان چند‌ماه طول کشید؟ یادم نیست. استاد درست‌کردن تیرکمون سنگی بود. من تله با سبد خوب می‌گذاشتم.
دیر آمده بود مدرسه، برای همین با اینکه دوسال بزرگ‌تر بود، با ما سر یک کلاس بود اما میز آخر می‌نشست. می‌گفت در شهر خودشان جنگ بوده، نتوانسته برود مدرسه، پدرش هم بیکار شده بوده، آمده‌اند ایران، که خودش برود مدرسه، پدرش سر کار. در شهر ما هم جنگ بود اما ما جنگ‌زده نبودیم. سال‌ها بعد که «باشو غریبه کوچک» را دیدم، یاد صابر افتادم، شاید هم اسمش چیز دیگری بود بر همین وزن. یادم نیست. رنگ پوستش، شکلش و لهجه‌اش با ما فرق داشت. اما شبیه ما بود. در شهرش جنگ بود. بعد هم که خبری ازشان نشد فکر کردم لابد جنگشان تمام شده. برگشته‌اند سر خانه و زندگی‌شان. دوست داشت قهرمان تیراندازی شود در جهان. حالا نمی‌دانم قهرمان شده یا نه، تیر زده یا تیر خورده، نکند بمبی ترکیده باشد در نزدیکی‌اش یا نکند خودش بمبی ترکانده باشد نزدیک دیگران. نمی‌دانم. اما می‌دانم و مطمئن هستم از این شهر رفته بود، همان‌موقع، که دیگر خبری ازش نشد. حق هم داشت لابد. ریشه‌ای نکرده بودند. پدرش هم کار پیدا نکرده بود. اگر الان بود لابد ریشه دوانده بود، شاید کس‌وکارش را اینجا یک‌گوشه‌ای دفن کرده بود، شاید ازدواج کرده بود، بچه داشت و شاید... شاید هم کارش گرفته بود، درس خوانده بود، شاعر شده بود، اسمی در کرده بود. کاش رفته باشد همان‌موقع‌ها.


وقتی که بچه بودم، دوستی داشتم که اهل افغانستان بود. از من دوسال بزرگ‌تر بود. می‌گفت ما از شما خیلی راحت‌تر می‌توانیم چشمک بزنیم.
می‌گفتم: «چطوری صابر؟»
می‌گفت ما چشممان تنگ‌تر از شماست. چشمک که بزنیم کسی متوجه نمی‌شود داریم چشمک می‌زنیم. فکر می‌کنند خاک رفته توی چشم‌و‌چالمان.
پدر صابر یک‌دوچرخه داشت. عصرها که پدرش برمی‌گشت، صابر سوار دوچرخه او می‌شد و می‌آمد محله ما. می‌ایستاد سر کوچه. می‌گفتم: «چرا نمیای دم درمان؟»
دوست نداشت کسی چیزی بارش کند. حق داشت. دوتا همشهری بودند توی مدرسه‌مان، گوشه حیاط می‌ایستادند و فقط به حرف‌ها گوش می‌کردند. حتی لبخند نمی‌زدند یا اخم هم نمی‌کردند. بعد هم نیامدند. وقتی نیامدند کسی نپرسید چرا. معلوم بود که چرا. پرسیدن نداشت لابد.
صابر هم یک‌روز غیبش زد. خانه ما جای ‌پرتی بود از تهران. خانه صابر جای پرت‌تری از خانه ما. پرت مطلق. یک‌جایی بود انگار مختص خودشان. آنجا هیچ خانه‌ای نما نداشت، دیوارها لخت بود. پشت‌و‌رو. روی خانه جرز دیوار بود. توی خانه جرز دیوار. نه سنگ، نه آجر سه‌سانتی، نه گچ، نه کاغذدیواری، نه رنگ. پشت‌و‌روی خانه‌شان یکی بود. آجر. آجر مطلق. توی خانه جرز دیوار معلوم بود و تکیه که می‌دادی، خاکی می‌شدی، می‌نشستی زمین، خاکی می‌شدی، می‌ایستادی، خاکی می‌شدی. خاک مطلق. همه‌چیز را خاک گرفته بود. محله‌شان رفته بودم. یک‌بار هم رفتم خانه‌شان. پر بچه بودند. قد‌و‌نیم‌قد. پدرش آمد و به صابر نگاه چپ کرد. صابر به من نگاه کرد، فکر کردم خاک رفته چشمش. بعد یاد حرفش افتادم و فکر کردم دارد چشمک می‌زند. نه خاک رفته بود، نه چشمک زده بود. می‌خواست چیزی با نگاهش بگوید یا نگوید. می‌خواست چیزی را با نگاهش آشکار کند یا پنهان کند. نمی‌دانم. نگاهش طوری بود که سال‌ها بعد وقتی رفتیم مامان‌بزرگ را خاک کنیم، در چشم مادرم دیدم. چیزی بود که نه می‌شد گفت، نه نگفت. نه پنهان کرد، نه آشکار کرد.
عید بود. او آمده بود خانه ما، یک 20تومانی نو عیدی گرفته بود. حالا من بودم در خانه‌شان، بازدید عیددیدنی. منتظر عیدی. دیدم رفت دو، سه‌باری بیرون و آمد. پدرش که تو نیامد. ما آمدیم تو، از خانه زد بیرون. خانه که نمی‌شد بهش بگویم، یک‌اتاق خالی دقیق‌تر است. هم اتاق، ‌هم خالی. انگار هنوز اسباب نیاورده باشند یا انگار اسباب کشیده باشند و خرده‌لوازم مانده باشد. یک چهاردیواری. یک چهاردیواری محض. برای دست‌شستن باید می‌رفتی بیرون، برای دستشویی هم. چندتا همسایه بودند و یک لوله آب. توی خانه چندتا هم بچه بود. یک بچه شیرخواره هم خواب بود. صابر بچه‌ها را گفت بروند بیرون. ما که نشستیم و تکیه دادیم به پشتی و به دیوار، مادرش آمد، با چادر سفید تمیزی که معلوم بود جلو میهمان سر می‌کند. صابر به من گفت بیا این‌طرف بنشین. رفتم آن‌طرف. این‌طرف‌و‌آن‌طرف نداشت. یک اتاق بود سه‌در‌چهار. شاید هم چهار‌در‌چهار. فرش 12‌متری کف را پر کرده بود، گوشه اتاق، بالای فرش رختخواب‌ها را چیده بودند روی هم، روی روزنامه‌ای که پهن کرده بودند زیر رختخواب‌ها. رفتم آن‌طرف و تکیه دادم به رختخواب‌ها. خجالت کشیده بودم. انگار وسط زندگی‌شان نشسته بودم. مادر صابر سینی چای دستش بود، گذاشت جلو ما. بعد رفت جایی که من نشسته بودم گوشه فرش را بالا زد و از زیر قالی دوتا اسکناس نو 10تومانی برداشت. آمد و یکیش را داد دست من. یکی‌شان را داد به صابر. شاید برای اینکه دلش نخواهد. شاید دیده صابر آمده خانه ما عیدی گرفته، خواسته بوده جبران کند. بچه بودم. هزارتا فکر از سرم گذشت. خجالت کشیده بودم. عید بود.
اسکناس نو 20تومانی که صابر گذاشته بود لای کتابش، تصویر تراکتور داشت و چندنفر آدم که مشغول کار بودند. من هم یکی از دوتا اسکناس 10تومانی دستم بود. پشت اسکناس نو زیر‌فرش‌مانده سرد بود و گردو‌خاک زمین نشسته بود بهش. خواستم به صابر بگویم چقدر عیدی جمع کرده، نگفتم. داشت 10تومانی نو را با 20تومانی نو اندازه می‌گرفت که کدامش بزرگ‌تر است و خنده روی صورتش بود. از مادرش بابت عیدی تشکر کردم. فکری شدم باید بیایم خانه بگویم نصف عیدی که دادند عیدی به من دادند یا گفتن ندارد. نگفتم. چایی را با کشمش خوردم. گفت مادرش دارد ناهار هم می‌پزد. ماکارونی بود. بعد از آن‌روز دیگر نرفتم محله یا خانه‌شان. او هم دیگر دعوت نکرد. بین راه، یا بعد از مدرسه قرار می‌گذاشتیم. چندسال پیش بود؟ من کلاس دوم دبستان بودم. دوست بودیم تا یک‌روز که دیگر خبری ازش نشد. صابر و دوچرخه‌اش یا صابر و دوچرخه پدرش یک‌روز غیبشان زد. رفتم محله‌شان، جای خاص خودشان. انگار هیچ‌وقت کسی زندگی نمی‌کرده آنجا. خبری نبود. رفته بودند. هرچی خواستم از کسی بپرسم صابر کو، زبانم نچرخید. سر دوچرخه را گرد کردم و برگشتم.
چند‌سال گذشته؟ من کلاس اول دبستان بودم یا دوم؟ از کلاس اول یا دوم، نمی‌دانم، تا حالا، حرف صابر توی گوشم بوده. کلی تمرین کردم که طوری چشمک بزنم که انگار خاک رفته توی چشمم. از کار درنمی‌آمد. هیچ‌وقت توی خیابان این کار را نکردم. مطمئن بودم همه متوجه می‌شوند. مطمئن بودم چون چشمم مثل چشم‌های صابر تنگ نیست، کسی باورش نمی‌شود گردوخاک به چشمم رفته است، می‌فهمند الان صابر بود، یک‌طوری نگاه می‌کرد انگار خاک رفته چشمش. اما خاک نرفته بود، می‌خواست حالیم کند چیزی نیست، عادی است. الان چشم‌هام را در آینه نگاه می‌کنم، شبیه چشم‌های مادرم است وقتی که مادربزرگ را خاک کردیم. اسمش صابر بود؟ شاید هم صابر نبود چیز دیگری بود بر همین وزن. دوستی‌مان چند‌ماه طول کشید؟ یادم نیست. استاد درست‌کردن تیرکمون سنگی بود. من تله با سبد خوب می‌گذاشتم.
دیر آمده بود مدرسه، برای همین با اینکه دوسال بزرگ‌تر بود، با ما سر یک کلاس بود اما میز آخر می‌نشست. می‌گفت در شهر خودشان جنگ بوده، نتوانسته برود مدرسه، پدرش هم بیکار شده بوده، آمده‌اند ایران، که خودش برود مدرسه، پدرش سر کار. در شهر ما هم جنگ بود اما ما جنگ‌زده نبودیم. سال‌ها بعد که «باشو غریبه کوچک» را دیدم، یاد صابر افتادم، شاید هم اسمش چیز دیگری بود بر همین وزن. یادم نیست. رنگ پوستش، شکلش و لهجه‌اش با ما فرق داشت. اما شبیه ما بود. در شهرش جنگ بود. بعد هم که خبری ازشان نشد فکر کردم لابد جنگشان تمام شده. برگشته‌اند سر خانه و زندگی‌شان. دوست داشت قهرمان تیراندازی شود در جهان. حالا نمی‌دانم قهرمان شده یا نه، تیر زده یا تیر خورده، نکند بمبی ترکیده باشد در نزدیکی‌اش یا نکند خودش بمبی ترکانده باشد نزدیک دیگران. نمی‌دانم. اما می‌دانم و مطمئن هستم از این شهر رفته بود، همان‌موقع، که دیگر خبری ازش نشد. حق هم داشت لابد. ریشه‌ای نکرده بودند. پدرش هم کار پیدا نکرده بود. اگر الان بود لابد ریشه دوانده بود، شاید کس‌وکارش را اینجا یک‌گوشه‌ای دفن کرده بود، شاید ازدواج کرده بود، بچه داشت و شاید... شاید هم کارش گرفته بود، درس خوانده بود، شاعر شده بود، اسمی در کرده بود. کاش رفته باشد همان‌موقع‌ها.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.