|

رویش، چراغ دانش

شیرزاد عبداللهی

اینکه یک‌آموزگار و موسس مدرسه افغانستانی، از سوی یک‌نهاد جهانی به‌عنوان یکی از 10آموزگار برتر برگزیده شود، اتفاقی مهم است. اهمیت این موضوع در این است که آقای «عزیز رویش»، شهروند کشوری درحال‌توسعه در 38سال گذشته درگیر اشغال خارجی و جنگ داخلی بوده و هنوز هم از تروریسم و دخالت بیگانه رنج می‌برد. تاسیس مدرسه در کشورهایی با بافت سنتی و حضور فعال دشمنان آزادی و آگاهی، عملی قهرمانانه و آوانگارد است. چقدر شادی‌بخش است که یک‌معلم افغانستانی به نمایندگی از همه معلمان این کشور که با وجود خطرات سهمگینی که در کمین آنهاست و با کمبود معاش و سختی کار، چراغ علم و دانش را برافروخته نگاه داشته‌اند، برنده این جایزه شود. در ایران هم ما تجربه مشابهی را پشت‌سر گذاشته‌ایم. در سپیده‌دم بیداری ایرانیان و در سال‌های قبل از انقلاب مشروطیت در ایران (1905)، تاسیس دبستان یک عمل انقلابی و آزادیبخش محسوب می‌شد.
یکی از نمادهای فرهنگی این دوره «حسن‌ رشدیه» است؛ طلبه‌ای که برای آموزش معلمی نوین به بیروت و استانبول رفت و درس معلمی خواند و معلم شد. او در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه اولین دبستان به سبک نوین را در محله «ششگلان» تبریز در غرب ایران دایر کرد. روش آموزش صوتی الفبا، آموزش خواندن و نوشتن را بسیار آسان کرد. تاسیس «دبستان» با مخالفت شدید مکتب‌داران و برخی از روحانیون با نفوذ روبه‌رو شد. حربه اصلی آنها برای از میدان به‌درکردن میرزاحسن ‌رشدیه، تحریک عوام با استفاده از احساسات مذهبی بود.
نخستین دبستان یک‌سال بیشتر دوام نیاورد. رشدیه را تکفیر کردند و عده‌ای با چوب‌وچماق به دبستان او حمله بردند و او شبانه از تبریز گریخت. پس از فوت رییس‌السادات بزرگ‌ترین روحانی تبریز او دوباره به این شهر بازگشت و این‌بار چراغ مدرسه را در محله «بازار» تبریز روشن کرد. بار دیگر به مدرسه او حمله شد و رشدیه از تبریز فرار کرد. سومین مدرسه‌اش را مدتی بعد در محله «چرنداب» تاسیس کرد. باز هم عده‌ای از افراد ناآگاه و تحریک‌شده به دبستان او ریخته و آن را غارت کردند. اما این مرد سرسخت، حتی بعد از آنکه تهدید به قتل شد، بار دیگر در محله «نوبر» مدرسه‌اش را دایرکرد، این‌بار نیز با فشار مکتب‌داران و حمله عوام، مدرسه او تعطیل شد. وقتی برای پنجمین‌بار دبستان را دایر کرد، مخالفان خشمگین‌تر از همیشه به مدرسه هجوم بردند. تعدادی از کودکان را مجروح و یکی از آنها را به شهادت رساندند. میرزاحسن به مشهد گریخت و تاسیس مدرسه را در مشهد هم تجربه کرد. در اینجا او را کتک زدند. دستش را شکستند و مدرسه‌اش غارت شد. پس از آن به تهران آمد. با کسب اجازه از علمای نجف، مدرسه مخروبه «شیخ‌الاسلام» را که روبه‌روی دارالفنون بود، تعمیر و دبستانش را در آنجا دایر کرد. روزی مظفرالدین‌میرزا که آن زمان ولیعهد بود در بازگشت از شکار برای ادای نماز، گذارش به آن مسجد افتاد. آن ساعت دانش‌آموزان درس «شرعیات» داشتند و مشغول یادگرفتن نماز و معنی ذکرهای آن بودند. شاهزاده قجر حیرت‌زده می‌گفت: «اطفال کجا و معنی اذکار کجا؟» میرزاحسن همراه با عده‌ای بر بام دارالفنون ناظر تخریب و غارت مدرسه‌اش بود. او قاه‌قاه می‌خندید. یکی از حاضران به او گفت: «خانه خراب! مردم به حال تو گریه می‌کنند و تو می‌خندی؟» میرزاحسن پاسخ داد: «...یقین دارم که از هرآجر این مدرسه، مدرسه دیگری بنا خواهد شد.»آیت‌الله سیدمحمد طباطبایی از علمای بزرگ زمان در سال۱۲۷۷شمسی مدرسه «اسلام» را با سبک جدید بنا کرد. حکایت زنگ مدرسه نشان می‌دهد معلمان در جوامع سنتی با چه مشکلاتی مواجه هستند. میرزاحسن رشدیه برای اولین‌بار در دبستان خود برای خبرکردن دانش‌آموزان از «زنگ» استفاده کرد. با شنیدن صدای زنگ دانش‌آموزان صف می‌بستند و به کلاس می‌رفتند. غوغاسالاران متعصب فریاد برآوردند که «ای مردم چه نشسته‌اید که جماعتی لامذهب در مدرسه کودکان مسلمان، ناقوس کلیسا به صدا درآورده و بچه‌های شما را نصرانی می‌کنند...!»
هنوز صدای محکم و پرصلابت رشدیه، بر بام دارالفنون در گوش جان ما طنین‌انداز است که «جاهلان نمی‌دانند با این اعمال نمی‌توانند جلو سیل بنیان‌کن علم را بگیرند. به یقین از هرآجر این مدرسه، خود، مدرسه دیگری بنا خواهد شد.»تاریک‌اندیشان هنوز هم مدرسه و معلم را دشمن می‌دانند. از بوکوحرام تا داعش و طالبان و القاعده و همه آنهایی که از نور آگاهی می‌ترسند، به مدارس حمله می‌کنند، معلمان و دانش‌آموزان را می‌کشند، ساختمان مدارس را تخریب می‌کنند و کتاب‌ها و حتی قرآن‌ها را آتش می‌زنند. اینکه معلمی ارجمند به نام «عزیز رویش» از کشور برادر و همسایه افغانستان الگویی جهانی و قابل تعمیم برای جوامع جنگ‌زده و در حال گذار از سنت به مدرنیته ارائه می‌دهد و درسطح جهان بلندآوازه می‌شود، ما را به آینده ملت بزرگ و بااستعداد افغانستان امیدوارتر می‌کند.

اینکه یک‌آموزگار و موسس مدرسه افغانستانی، از سوی یک‌نهاد جهانی به‌عنوان یکی از 10آموزگار برتر برگزیده شود، اتفاقی مهم است. اهمیت این موضوع در این است که آقای «عزیز رویش»، شهروند کشوری درحال‌توسعه در 38سال گذشته درگیر اشغال خارجی و جنگ داخلی بوده و هنوز هم از تروریسم و دخالت بیگانه رنج می‌برد. تاسیس مدرسه در کشورهایی با بافت سنتی و حضور فعال دشمنان آزادی و آگاهی، عملی قهرمانانه و آوانگارد است. چقدر شادی‌بخش است که یک‌معلم افغانستانی به نمایندگی از همه معلمان این کشور که با وجود خطرات سهمگینی که در کمین آنهاست و با کمبود معاش و سختی کار، چراغ علم و دانش را برافروخته نگاه داشته‌اند، برنده این جایزه شود. در ایران هم ما تجربه مشابهی را پشت‌سر گذاشته‌ایم. در سپیده‌دم بیداری ایرانیان و در سال‌های قبل از انقلاب مشروطیت در ایران (1905)، تاسیس دبستان یک عمل انقلابی و آزادیبخش محسوب می‌شد.
یکی از نمادهای فرهنگی این دوره «حسن‌ رشدیه» است؛ طلبه‌ای که برای آموزش معلمی نوین به بیروت و استانبول رفت و درس معلمی خواند و معلم شد. او در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه اولین دبستان به سبک نوین را در محله «ششگلان» تبریز در غرب ایران دایر کرد. روش آموزش صوتی الفبا، آموزش خواندن و نوشتن را بسیار آسان کرد. تاسیس «دبستان» با مخالفت شدید مکتب‌داران و برخی از روحانیون با نفوذ روبه‌رو شد. حربه اصلی آنها برای از میدان به‌درکردن میرزاحسن ‌رشدیه، تحریک عوام با استفاده از احساسات مذهبی بود.
نخستین دبستان یک‌سال بیشتر دوام نیاورد. رشدیه را تکفیر کردند و عده‌ای با چوب‌وچماق به دبستان او حمله بردند و او شبانه از تبریز گریخت. پس از فوت رییس‌السادات بزرگ‌ترین روحانی تبریز او دوباره به این شهر بازگشت و این‌بار چراغ مدرسه را در محله «بازار» تبریز روشن کرد. بار دیگر به مدرسه او حمله شد و رشدیه از تبریز فرار کرد. سومین مدرسه‌اش را مدتی بعد در محله «چرنداب» تاسیس کرد. باز هم عده‌ای از افراد ناآگاه و تحریک‌شده به دبستان او ریخته و آن را غارت کردند. اما این مرد سرسخت، حتی بعد از آنکه تهدید به قتل شد، بار دیگر در محله «نوبر» مدرسه‌اش را دایرکرد، این‌بار نیز با فشار مکتب‌داران و حمله عوام، مدرسه او تعطیل شد. وقتی برای پنجمین‌بار دبستان را دایر کرد، مخالفان خشمگین‌تر از همیشه به مدرسه هجوم بردند. تعدادی از کودکان را مجروح و یکی از آنها را به شهادت رساندند. میرزاحسن به مشهد گریخت و تاسیس مدرسه را در مشهد هم تجربه کرد. در اینجا او را کتک زدند. دستش را شکستند و مدرسه‌اش غارت شد. پس از آن به تهران آمد. با کسب اجازه از علمای نجف، مدرسه مخروبه «شیخ‌الاسلام» را که روبه‌روی دارالفنون بود، تعمیر و دبستانش را در آنجا دایر کرد. روزی مظفرالدین‌میرزا که آن زمان ولیعهد بود در بازگشت از شکار برای ادای نماز، گذارش به آن مسجد افتاد. آن ساعت دانش‌آموزان درس «شرعیات» داشتند و مشغول یادگرفتن نماز و معنی ذکرهای آن بودند. شاهزاده قجر حیرت‌زده می‌گفت: «اطفال کجا و معنی اذکار کجا؟» میرزاحسن همراه با عده‌ای بر بام دارالفنون ناظر تخریب و غارت مدرسه‌اش بود. او قاه‌قاه می‌خندید. یکی از حاضران به او گفت: «خانه خراب! مردم به حال تو گریه می‌کنند و تو می‌خندی؟» میرزاحسن پاسخ داد: «...یقین دارم که از هرآجر این مدرسه، مدرسه دیگری بنا خواهد شد.»آیت‌الله سیدمحمد طباطبایی از علمای بزرگ زمان در سال۱۲۷۷شمسی مدرسه «اسلام» را با سبک جدید بنا کرد. حکایت زنگ مدرسه نشان می‌دهد معلمان در جوامع سنتی با چه مشکلاتی مواجه هستند. میرزاحسن رشدیه برای اولین‌بار در دبستان خود برای خبرکردن دانش‌آموزان از «زنگ» استفاده کرد. با شنیدن صدای زنگ دانش‌آموزان صف می‌بستند و به کلاس می‌رفتند. غوغاسالاران متعصب فریاد برآوردند که «ای مردم چه نشسته‌اید که جماعتی لامذهب در مدرسه کودکان مسلمان، ناقوس کلیسا به صدا درآورده و بچه‌های شما را نصرانی می‌کنند...!»
هنوز صدای محکم و پرصلابت رشدیه، بر بام دارالفنون در گوش جان ما طنین‌انداز است که «جاهلان نمی‌دانند با این اعمال نمی‌توانند جلو سیل بنیان‌کن علم را بگیرند. به یقین از هرآجر این مدرسه، خود، مدرسه دیگری بنا خواهد شد.»تاریک‌اندیشان هنوز هم مدرسه و معلم را دشمن می‌دانند. از بوکوحرام تا داعش و طالبان و القاعده و همه آنهایی که از نور آگاهی می‌ترسند، به مدارس حمله می‌کنند، معلمان و دانش‌آموزان را می‌کشند، ساختمان مدارس را تخریب می‌کنند و کتاب‌ها و حتی قرآن‌ها را آتش می‌زنند. اینکه معلمی ارجمند به نام «عزیز رویش» از کشور برادر و همسایه افغانستان الگویی جهانی و قابل تعمیم برای جوامع جنگ‌زده و در حال گذار از سنت به مدرنیته ارائه می‌دهد و درسطح جهان بلندآوازه می‌شود، ما را به آینده ملت بزرگ و بااستعداد افغانستان امیدوارتر می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.