|

عزیز رویش معلم پر آوازه افغان:

ما به صد تار تنیده‌ایم

هنوز در کابل هستم که خبر می‌رسد نام «عزیز رویش»، معلم افغانستانی، در فهرست 10معلم برتر جهان قرار گرفته و نامزد دریافت جایزه جهانی «ورکی» شده است. به همین بهانه، صبح یک‌روز نه‌چندان سرد زمستانی، به مدرسه یا «لیسه معرفت» سر می‌زنم. پس از گذر از خیابان‌ها و کوچه‌پس‌کوچه‌های گلی غرب کابل به مدرسه معرفت می‌رسم که دوساختمان بزرگ دارد. عزیز رویش با رویی باز سخن می‌گوید و تاکید می‌کند که مدرسه معرفت را آجربه‌آجر با خشت خام و با دست‌های خود و کمک مردم محل ساخته است.

آقای رویش با توجه به اشتراکات فرهنگی و زبانی بین دوکشور ایران و افغانستان، آیا شما از روش آموزش یا نظام آموزشی کشور‌های همسایه هم در مدرسه خود بهره گرفته‌اید؟
بله، ما در تهیه نصاب تعلیمی و پایه‌ریزی نظام آموزشی معرفت از نظام آموزشی ایران، پاکستان، هند و انگلستان به‌طور همزمان استفاده کرده‌ایم، البته ما برنامه‌های خود را در کابل درست از زمانی شروع کردیم که جامعه تازه سر از زیر خاکستر سه‌دهه جنگ و وحشت بلند می‌کرد و به‌همین‌دلیل نصاب و نظام آموزشی ما باید به چالش‌هایی که چنین وضعیتی خلق کرده بود، توجه می‌داشت و براساس آن طراحی می‌شد. از همین رو،‌ می‌توانم بگویم نظام آموزشی ما درمجموع و تا حدی زیاد از کارهای آموزشی‌ای که در ایران صورت گرفته بود، استفاده کرده است. ما هم در روش آموزشی و هم در محتوای مطالبی که در کتاب‌ها و در پایه‌ریزی نظام آموزشی خود داشتیم، از منابع ایرانی استفاده کردیم.
به‌طورکلی اشتراکات فرهنگی فارسی‌زبانان چه نقشی در نظام تعلیمی در افغانستان دارد؟
اشتراکات فرهنگی و تاریخی بین کشور‌های هم‌زبان و همسایه نقش برجسته‌ای در نظام تربیتی افغانستان داشته و دارد. اکثر کتاب‌هایی که ما در کتابخانه خود داریم و منبع مهم اطلاعاتی برای دانش‌آموزان و همکاران ما محسوب می‌شوند، در ایران تهیه شده‌اند.
ما در کتابخانه، بیش از 15هزارعنوان کتاب داریم. مقدار بسیار اندکی از آن در افغانستان چاپ شده‌اند و بقیه همه آثاری هستند که یا دانشمندان و متفکران ایرانی نوشته‌اند یا از سایر زبان‌ها به زبان فارسی ترجمه شده‌اند. فیلم‌هایی که برای دانش‌آموزان خود نشان می‌دهیم هم تا حد زیادی محصولات ایران و به زبان فارسی بوده است.
شاکله نظام آموزشی شما چیست؟
نظام آموزشی ما عاری از هرگونه گرایش و قیدوبند ایدئولوژیک است، یعنی در این نظام، هدف ما بارورساختن قدرت تفکر و اندیشه در دانش‌آموزان است. دانش‌آموز باید یاد بگیرد چگونه بیندیشد و با اندیشه مستقل خودش، تصمیم بگیرد و انتخاب کند و حرف بزند و بنویسد و با خلاقیت، بر محیط و جامعه و جهان خود اثر بگذارد. دانش‌آموز ما دین و آموزه‌های دینی را به‌عنوان منبع الهام‌بخش فکر و اندیشه خود تلقی می‌کند، با دین و آموزه‌های دینی، به یک‌نوع نگاه معنابخش نسبت‌به خود و ارتباط خود با هستی و خدا و انسان‌های دیگر در اطراف خود می‌رسد، اما اینها هیچ‌گاه برای او مایه باورهای دگم و مطلق‌اندیشانه نمی‌شود. دانش‌آموز ما انسان را باور می‌کند و به انسان اعتنا می‌کند و با دید انسان‌محور به خود و نقش خود در جهان توجه می‌کند. همه اینها مدیون کتاب‌ها و متفکرانی است که دانش‌آموزان و همکاران ما در زبان فارسی به آنها دسترسی یافته‌اند و تفکر و اندیشه را از طریق آنها کسب کرده‌اند، حالا فرقی نمی‌کند که این تفکر و اندیشه در خود زبان فارسی تولید شده باشد یا از سایر زبان‌ها به فارسی ترجمه شده باشد. نقش دانشمندان و متفکران ایرانی در این حوزه، نقش مهم و بزرگی بوده است.
آیا شما تابه‌حال ایران بوده‌اید؟
من خودم ایران نرفته‌ام، اما احساس می‌کنم با ایران و دانشمندان ایرانی و آثار متفکران ایرانی، مانند یک هم‌خانه ارتباط داشته‌ام. کودک خردسالی بودم که در کویته پاکستان و پیشاور با کتاب آشنا شدم. این کتاب‌ها ایرانی بودند. داستان‌هایی را که می‌خواندم، چهره‌هایی را که کشف می‌کردم، اطلاعاتی را که از جهان و تاریخ به‌دست می‌آوردم، در یک حد کلان، از فیلتر زبان فارسی و دانشمندان ایرانی بیرون می‌آمدند. من در خردسالی خواندن قصه و داستان را شروع کردم. با کتاب‌های «بینوایان» و «پیرمرد و دریا» و «اسپارتاکوس» و «مادر» و «خوشه‌های خشم» و نویسندگانی چون ماکسیم گورکی و چخوف و هوگو و هوارد فاست آشنا شدم. از چه‌گوارا و مائو و هیتلر و گاندی و نهرو باخبر شدم. آثار و اندیشه‌های دکترشریعتی و مرتضی مطهری را به‌دست آوردم. با آیت‌الله‌خمینی و طالقانی و منتظری و محمود دولت‌آبادی و ملکیان و شبستری و رضا براهنی و داریوش شایگان انس گرفتم. با زبان و رنج و نگاه فروغ فرخ‌زاد و شاملو و سیمین بهبهانی و سهراب سپهری شب و روزم را معنا کردم. همه اینها محصول تعامل من با زبان فارسی و در زبان فارسی دری بود. گاهی با خود فکر می‌کنم فرصت خوبی بوده که من همواره با ایران بوده‌ام، اما هیچ‌گاه در ایران نبوده‌ام. این فرصت امکانی فراهم کرده که از آن برای پالایش اندیشه و باورهایم استفاده کنم، اما در واقعیت‌هایی که ممکن است جهان و اندیشه‌ام را محدود سازند،‌گیر نیفتم. من اندیشه و هنر ایرانی را گرفته‌ام، اما نیش تحقیر آن را ندیده‌ام. این است که تصویر ایران در ذهن من، از یک مجرای خوب و انسانی عبور کرده و جا گرفته است. ایران و زبان فارسی برای من، فراتر از یک‌کشور و سرزمین خاص با نظام سیاسی و روابط و زبان خاص، یا با اسم‌ها و چهره‌های خاص معنا می‌شود. این معنا، نوعی تعلق است که من با خودم و تاریخ و نگاه و باورهایم دارم. دوست دارم جهانی که برای خود آرزو می‌کنیم از همین رنگ، زیباتر و پذیرفتنی‌تر شود.
به‌نظر شما چگونه می‌توان میان نظام تعلیم‌وتربیت دوکشور و همچنین بین مدارس ارتباط فرهنگی برقرار کرد؟
اقدامات زیادی را می‌توان در نظر گرفت؛ مهم‌ترین آن، گشایش‌هایی است که در روابط سیاسی میان دولت‌های دوکشور ایجاد می‌شود، البته این روابط نباید در سطح دولت‌ها و نیازمندی‌ها و اقتضاهای سیاسی محدود بماند. رابطه مردم با مردم، از طریق ارتباط هنرمندان و فعالان مدنی و حتی تاجران با همدیگر تامین می‌شود. در این میان مکاتب و دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی و فرهنگی نقش مرکزی و مهمی دارند. باید دانش‌آموزان را با هم در ارتباط گذاشت تا آزاد و مستقل با همدیگر حرف بزنند و از همدیگر باخبر شوند و بیاموزند. دنیای بیگانگی‌ها، محصول نگاه‌هایی است که همدیگر را نمی‌شناسند. به کودکان و جوانان باید مجال دهیم تا آزادانه و فارغ از هرگونه قیدوبند، به‌عنوان انسان‌های هم‌سرشت و هم‌سرنوشت، همدیگر را دریابند و با همدیگر حرف بزنند و از ویژگی‌ها و خواست‌ها و آرزوهای همدیگر باخبر شوند. ارتباط فرهنگی برای من این‌گونه معنا می‌شود. ایران و افغانستان، به یک نسبت، ضرورت دارد که نسل‌های جوان خود را فراتر از ضرورت‌های سیاسی، برای اثرگذاری بر جهان و تاریخ، آماده کنند.
میزان دانش و همچنین اعتماد و پشتکار دانش‌آموزان افغانستانی‌ای که از ایران به کشور بازمی‌گردند را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
تا جایی که به دانش‌آموزان مدرسه ما مربوط می‌شود، تفاوت خاصی نمی‌بینم، اما به‌دلیل فضا، شرایط و امکاناتی که در ایران برای این دانش‌آموزان فراهم بوده است، قدرت سازگاریشان با محیط «معرفت» و پذیرش آنان در محیط معرفت، بیشتر است، اما خوب است بگویم فضایی که به‌ویژه در سال‌های اخیر در ایران حاکم شده است و نحوه ارتباطی که بیشتر رگه‌های غیرانسانی دارد، تاثیرات فوق‌العاده ناگواری داشته است. دانش‌آموزانی که در سال‌های اول از ایران برگشته بودند، با رغبت خودشان به کشور آمده بودند و اگر با دشواری و مشکلات و کمبود‌هایی در زندگی جدید خود مواجه می‌شدند، نسبت‌به ایران و فضا و امکاناتی که داشته‌اند، بیشتر خوش‌بین می‌شدند و به آن شرایط به‌عنوان نوستالژی نگاه می‌کردند، اما دانش‌آموزانی که در سال‌های اخیر از ایران برگشته‌اند، در یک حد نگران‌کننده و با ناراحتی آمده‌اند. من این وضعیت را وضعیت خوبی نمی‌دانم. ما با صدتار به هم تنیده‌ایم. خوب است نسل‌های بعدی ما همدیگر را صمیمانه و بزرگوارانه در ذهن خود داشته باشند. برخی تحقیر‌های نژادی و فرهنگی روان کودکان و جوانان را آزار می‌دهد و این آسیب در تمام زندگی بر فکر و باور و قضاوت و سیاست و رابطه‌هایشان تاثیر می‌گذارد.

هنوز در کابل هستم که خبر می‌رسد نام «عزیز رویش»، معلم افغانستانی، در فهرست 10معلم برتر جهان قرار گرفته و نامزد دریافت جایزه جهانی «ورکی» شده است. به همین بهانه، صبح یک‌روز نه‌چندان سرد زمستانی، به مدرسه یا «لیسه معرفت» سر می‌زنم. پس از گذر از خیابان‌ها و کوچه‌پس‌کوچه‌های گلی غرب کابل به مدرسه معرفت می‌رسم که دوساختمان بزرگ دارد. عزیز رویش با رویی باز سخن می‌گوید و تاکید می‌کند که مدرسه معرفت را آجربه‌آجر با خشت خام و با دست‌های خود و کمک مردم محل ساخته است.

آقای رویش با توجه به اشتراکات فرهنگی و زبانی بین دوکشور ایران و افغانستان، آیا شما از روش آموزش یا نظام آموزشی کشور‌های همسایه هم در مدرسه خود بهره گرفته‌اید؟
بله، ما در تهیه نصاب تعلیمی و پایه‌ریزی نظام آموزشی معرفت از نظام آموزشی ایران، پاکستان، هند و انگلستان به‌طور همزمان استفاده کرده‌ایم، البته ما برنامه‌های خود را در کابل درست از زمانی شروع کردیم که جامعه تازه سر از زیر خاکستر سه‌دهه جنگ و وحشت بلند می‌کرد و به‌همین‌دلیل نصاب و نظام آموزشی ما باید به چالش‌هایی که چنین وضعیتی خلق کرده بود، توجه می‌داشت و براساس آن طراحی می‌شد. از همین رو،‌ می‌توانم بگویم نظام آموزشی ما درمجموع و تا حدی زیاد از کارهای آموزشی‌ای که در ایران صورت گرفته بود، استفاده کرده است. ما هم در روش آموزشی و هم در محتوای مطالبی که در کتاب‌ها و در پایه‌ریزی نظام آموزشی خود داشتیم، از منابع ایرانی استفاده کردیم.
به‌طورکلی اشتراکات فرهنگی فارسی‌زبانان چه نقشی در نظام تعلیمی در افغانستان دارد؟
اشتراکات فرهنگی و تاریخی بین کشور‌های هم‌زبان و همسایه نقش برجسته‌ای در نظام تربیتی افغانستان داشته و دارد. اکثر کتاب‌هایی که ما در کتابخانه خود داریم و منبع مهم اطلاعاتی برای دانش‌آموزان و همکاران ما محسوب می‌شوند، در ایران تهیه شده‌اند.
ما در کتابخانه، بیش از 15هزارعنوان کتاب داریم. مقدار بسیار اندکی از آن در افغانستان چاپ شده‌اند و بقیه همه آثاری هستند که یا دانشمندان و متفکران ایرانی نوشته‌اند یا از سایر زبان‌ها به زبان فارسی ترجمه شده‌اند. فیلم‌هایی که برای دانش‌آموزان خود نشان می‌دهیم هم تا حد زیادی محصولات ایران و به زبان فارسی بوده است.
شاکله نظام آموزشی شما چیست؟
نظام آموزشی ما عاری از هرگونه گرایش و قیدوبند ایدئولوژیک است، یعنی در این نظام، هدف ما بارورساختن قدرت تفکر و اندیشه در دانش‌آموزان است. دانش‌آموز باید یاد بگیرد چگونه بیندیشد و با اندیشه مستقل خودش، تصمیم بگیرد و انتخاب کند و حرف بزند و بنویسد و با خلاقیت، بر محیط و جامعه و جهان خود اثر بگذارد. دانش‌آموز ما دین و آموزه‌های دینی را به‌عنوان منبع الهام‌بخش فکر و اندیشه خود تلقی می‌کند، با دین و آموزه‌های دینی، به یک‌نوع نگاه معنابخش نسبت‌به خود و ارتباط خود با هستی و خدا و انسان‌های دیگر در اطراف خود می‌رسد، اما اینها هیچ‌گاه برای او مایه باورهای دگم و مطلق‌اندیشانه نمی‌شود. دانش‌آموز ما انسان را باور می‌کند و به انسان اعتنا می‌کند و با دید انسان‌محور به خود و نقش خود در جهان توجه می‌کند. همه اینها مدیون کتاب‌ها و متفکرانی است که دانش‌آموزان و همکاران ما در زبان فارسی به آنها دسترسی یافته‌اند و تفکر و اندیشه را از طریق آنها کسب کرده‌اند، حالا فرقی نمی‌کند که این تفکر و اندیشه در خود زبان فارسی تولید شده باشد یا از سایر زبان‌ها به فارسی ترجمه شده باشد. نقش دانشمندان و متفکران ایرانی در این حوزه، نقش مهم و بزرگی بوده است.
آیا شما تابه‌حال ایران بوده‌اید؟
من خودم ایران نرفته‌ام، اما احساس می‌کنم با ایران و دانشمندان ایرانی و آثار متفکران ایرانی، مانند یک هم‌خانه ارتباط داشته‌ام. کودک خردسالی بودم که در کویته پاکستان و پیشاور با کتاب آشنا شدم. این کتاب‌ها ایرانی بودند. داستان‌هایی را که می‌خواندم، چهره‌هایی را که کشف می‌کردم، اطلاعاتی را که از جهان و تاریخ به‌دست می‌آوردم، در یک حد کلان، از فیلتر زبان فارسی و دانشمندان ایرانی بیرون می‌آمدند. من در خردسالی خواندن قصه و داستان را شروع کردم. با کتاب‌های «بینوایان» و «پیرمرد و دریا» و «اسپارتاکوس» و «مادر» و «خوشه‌های خشم» و نویسندگانی چون ماکسیم گورکی و چخوف و هوگو و هوارد فاست آشنا شدم. از چه‌گوارا و مائو و هیتلر و گاندی و نهرو باخبر شدم. آثار و اندیشه‌های دکترشریعتی و مرتضی مطهری را به‌دست آوردم. با آیت‌الله‌خمینی و طالقانی و منتظری و محمود دولت‌آبادی و ملکیان و شبستری و رضا براهنی و داریوش شایگان انس گرفتم. با زبان و رنج و نگاه فروغ فرخ‌زاد و شاملو و سیمین بهبهانی و سهراب سپهری شب و روزم را معنا کردم. همه اینها محصول تعامل من با زبان فارسی و در زبان فارسی دری بود. گاهی با خود فکر می‌کنم فرصت خوبی بوده که من همواره با ایران بوده‌ام، اما هیچ‌گاه در ایران نبوده‌ام. این فرصت امکانی فراهم کرده که از آن برای پالایش اندیشه و باورهایم استفاده کنم، اما در واقعیت‌هایی که ممکن است جهان و اندیشه‌ام را محدود سازند،‌گیر نیفتم. من اندیشه و هنر ایرانی را گرفته‌ام، اما نیش تحقیر آن را ندیده‌ام. این است که تصویر ایران در ذهن من، از یک مجرای خوب و انسانی عبور کرده و جا گرفته است. ایران و زبان فارسی برای من، فراتر از یک‌کشور و سرزمین خاص با نظام سیاسی و روابط و زبان خاص، یا با اسم‌ها و چهره‌های خاص معنا می‌شود. این معنا، نوعی تعلق است که من با خودم و تاریخ و نگاه و باورهایم دارم. دوست دارم جهانی که برای خود آرزو می‌کنیم از همین رنگ، زیباتر و پذیرفتنی‌تر شود.
به‌نظر شما چگونه می‌توان میان نظام تعلیم‌وتربیت دوکشور و همچنین بین مدارس ارتباط فرهنگی برقرار کرد؟
اقدامات زیادی را می‌توان در نظر گرفت؛ مهم‌ترین آن، گشایش‌هایی است که در روابط سیاسی میان دولت‌های دوکشور ایجاد می‌شود، البته این روابط نباید در سطح دولت‌ها و نیازمندی‌ها و اقتضاهای سیاسی محدود بماند. رابطه مردم با مردم، از طریق ارتباط هنرمندان و فعالان مدنی و حتی تاجران با همدیگر تامین می‌شود. در این میان مکاتب و دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی و فرهنگی نقش مرکزی و مهمی دارند. باید دانش‌آموزان را با هم در ارتباط گذاشت تا آزاد و مستقل با همدیگر حرف بزنند و از همدیگر باخبر شوند و بیاموزند. دنیای بیگانگی‌ها، محصول نگاه‌هایی است که همدیگر را نمی‌شناسند. به کودکان و جوانان باید مجال دهیم تا آزادانه و فارغ از هرگونه قیدوبند، به‌عنوان انسان‌های هم‌سرشت و هم‌سرنوشت، همدیگر را دریابند و با همدیگر حرف بزنند و از ویژگی‌ها و خواست‌ها و آرزوهای همدیگر باخبر شوند. ارتباط فرهنگی برای من این‌گونه معنا می‌شود. ایران و افغانستان، به یک نسبت، ضرورت دارد که نسل‌های جوان خود را فراتر از ضرورت‌های سیاسی، برای اثرگذاری بر جهان و تاریخ، آماده کنند.
میزان دانش و همچنین اعتماد و پشتکار دانش‌آموزان افغانستانی‌ای که از ایران به کشور بازمی‌گردند را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
تا جایی که به دانش‌آموزان مدرسه ما مربوط می‌شود، تفاوت خاصی نمی‌بینم، اما به‌دلیل فضا، شرایط و امکاناتی که در ایران برای این دانش‌آموزان فراهم بوده است، قدرت سازگاریشان با محیط «معرفت» و پذیرش آنان در محیط معرفت، بیشتر است، اما خوب است بگویم فضایی که به‌ویژه در سال‌های اخیر در ایران حاکم شده است و نحوه ارتباطی که بیشتر رگه‌های غیرانسانی دارد، تاثیرات فوق‌العاده ناگواری داشته است. دانش‌آموزانی که در سال‌های اول از ایران برگشته بودند، با رغبت خودشان به کشور آمده بودند و اگر با دشواری و مشکلات و کمبود‌هایی در زندگی جدید خود مواجه می‌شدند، نسبت‌به ایران و فضا و امکاناتی که داشته‌اند، بیشتر خوش‌بین می‌شدند و به آن شرایط به‌عنوان نوستالژی نگاه می‌کردند، اما دانش‌آموزانی که در سال‌های اخیر از ایران برگشته‌اند، در یک حد نگران‌کننده و با ناراحتی آمده‌اند. من این وضعیت را وضعیت خوبی نمی‌دانم. ما با صدتار به هم تنیده‌ایم. خوب است نسل‌های بعدی ما همدیگر را صمیمانه و بزرگوارانه در ذهن خود داشته باشند. برخی تحقیر‌های نژادی و فرهنگی روان کودکان و جوانان را آزار می‌دهد و این آسیب در تمام زندگی بر فکر و باور و قضاوت و سیاست و رابطه‌هایشان تاثیر می‌گذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.