|

ارزیابی میرمحمود موسوی از مناسبات ایران و افغانستان

سیاست بازان جهان مزاحم همسایگان

میرمحمود موسوی، مدیرکل پیشین آسیای‌غربی وزارت امورخارجه و سفیر سابق ایران در هند و پاکستان بوده است. او به صراحت بیان شهره است و در گفت‌وگویش با «شرق» از علاقه‌ها، فرهنگ و تمدن مشترک بین ایران و افغانستان سخن می‌گوید. موسوی ظهور برخی جریان‌های افراطی در منطقه را محصول دخالت‌های خارجی و نفوذ آنها در منطقه می‌داند و تاکید می‌کند که براساس سیر تاریخی، منطقه جغرافیایی ما نیز باید مانند مناطق اروپایی توسعه می‌یافت و گرفتار مشکلات و محتاج کمک‌های خارجی نمی‌شد. میرمحمود موسوی بر این باور است که ایران و افغانستان زمینه‌های بسیارخوبی برای همکاری دارند و روابط دوکشور مانند گیاهی است که با رسیدگی و محافظت شکوفا می‌شود.

آقای موسوی! با توجه به حضور و تجربه درازمدت‌ شما در منطقه آسیای‌غربی، مناسبات بین‌فرهنگی ایران و افغانستان را چگونه می‌بینید؟
علاوه‌بر همسایگی که شرایط خاص خود را ایجاب می‌کند، مشترکات ایران و افغانستان سوابق تاریخی عمیق و گسترده خود را داراست. به استناد اسناد و مدارک، حوزه تمدنی ایران بزرگ در طی دو، سه‌هزارسال تاریخ منطقه، محل تعامل بسیارنزدیک مردم دوکشور و رفت‌وآمدها در حوزه تجاری و فرهنگی بوده است و بسیاری از نخبگان مشترک شعر و ادب ما برخاسته از بلخ و هرات و قندهار هستند و مهم‌تر از همه زبان مشترک فارسی، ما را به هم نزدیک کرده است. البته در حاشیه این تمدن تولیدات فرهنگی به زبان عربی که در کل منطقه صورت گرفته هم موجب اشتراکاتی شده است، رفت‌وآمدهای مردم منطقه در حوزه‌های مختلف تجاری و حتی در حوزه‌های سیاسی موجب نزدیکی مردم دوکشور و انتقال فرهنگ دوجامعه شده است، متاسفانه جنگ تشنگان و صاحبان قدرت که به‌دنبال گسترده‌کردن حوزه قدرت خود بوده‌اند همواره آفت و تزاحمی برای تعامل فرهنگی مردم بوده است و ایران و افغانستان هم از این قاعده مستثنا نبوده‌اند. باید به این نکته اشاره کرد که رابطه ایران و افغانستان در دوعامل و برهه تاریخی مهم متاثر از جریانات سیاسی شده است، اول دوران سلاطین صفوی در ایران و سلسله تیموریان یا گورکانیان در هند که در برخی از مقاطع آن قسمت‌هایی از افغانستان دست‌به‌دست و درگیر رقابت‌های سیاسی نظامی میان ایران و هندوستان می‌شود که این مساله روی مناسبات منطقه‌ای تاثیر می‌گذارد، دومین عامل سیاسی، رقابت‌های دوقدرت وقت جهان، بریتانیا و روسیه در جنوب آسیا بوده است؛ افغانستان از نظر استعمار بریتانیا حدفاصلی میان هند ثروتمند و روسیه محسوب می‌شده است که باید حفظ شود. مدارک فراوانی از بازی‌های سیاسی‌های دوقدرت وقت وجود دارد و این رقابت‌ها آثار مخرب سنگینی بر مردم منطقه به جای گذاشته است. تا زمان تنظیم مرزهای منطقه میان پاکستان و افغانستان به دست هیات‌های مختلف بریتانیایی که خود این مساله هم در منطقه به‌عنوان یک‌عامل خارجی برای تحریک حکومت‌ها و سلاطین و ایجاد دشمنی و رقابت بسیارموثر بوده؛ اما جدای از این مسایل، رابطه فرهنگی دوکشور همواره بسیارخوب و ورای جنگ‌ها و لشگرکشی‌ها و مسایل سیاسی بوده و بیشتر منجر به تولیدات فرهنگی شده است.
رابطه ایران و افغانستان پس از انقلاب اسلامی چگونه تعریف شد؟
افغانستان در سال 1979میلادی توسط شوروی اشغال شد. در این زمان در ایران، انقلاب رخ داده بود و نگاه ایران به افغانستان هم جنبه ملی و هم اعتقادی به خود گرفته بود. علاوه‌بر پیوستگی و وابستگی‌های فرهنگی مردم دوکشور، از نظر ایران انقلابی در آن سال، اشغال یک کشور مسلمان توسط یک رژیم کمونیستی نامطلوب بود. اگرچه مدتی پس از اشغال افغانستان و از سال1359 هجری خورشیدی ایران درگیر دفاع از مرزهای غربی خود در جنگ ایران و عراق بود اما در مرزهای شرقی خود به حمایت سیاسی، مالی و بین‌المللی از مجاهدان افغانستانی در مبارزه با اشغالگران پرداخت و در ادامه با وجود اینکه خود با جنگ و مسایل اقتصادی متاثر از جنگ مواجه بود اما پذیرای چندمیلیون‌مهاجر از افغانستان شد. جالب است بدانید در آن زمان ایران با پیشنهادهایی توسط شوروی برای توقف حمایت از مردم افغانستان در قبال دریافت کمک در جنگ با عراق روبه‌رو شد اما حاضر به دست‌کشیدن از حمایت مردم افغانستان که مساله‌ای ارزشی بود، نشد. حضور مهاجران در ایران برای ما میلیاردهادلار هزینه در برداشت اما ایران از باب محبت و حق همسایگی هیچ‌گاه نسبت به این مساله ادعایی نکرد، آن‌هم در دنیایی که کشورهای دیگر در سمینارها و کنفرانس‌های مجامع جهانی در زمان ارایه آمار و ارقام کارکرد خود در افغانستان، حتی به ساعت‌های کاری خود نیز اشاره می‌کردند و می‌کنند. در حوزه‌های سیاسی هم همواره سعی شد تا به کاهش اختلافات و تنش‌های جریان‌های رقیب در افغانستان و همچنین کاهش دخالت نیروهای خارجی کمک کنیم. در زمان جنگ ما با برگزاری نشست‌ها و کنفرانس‌های جهانی به حضور آنها در مجامع جهانی یاری می‌رساندیم که خود من در اجلاس‌های مجمع‌عمومی سازمان‌ملل همراه برخی از این هیات‌ها بودم تا بتوانیم حرف مظلومان افغانستانی را به گوش جهانیان برسانیم. علاوه بر آن هرساله ما میزبان کنفرانس‌ها و سمینارهایی در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی برای کمک به پایان اشغال افغانستان بودیم.
خطرات و تهدید‌های مشترک بین افغانستان و ایران چه مسایلی هستند؟
برخی از خطرات و تهدیدهای مشترک بین دوکشور منطقه‌ای است و بخشی از بیرون متوجه این دوکشور شده است. من مسایل ارضی و مرزی میان پاکستان و افغانستان و همچنین مساله کشمیر را دوتهدید منطقه‌ای می‌بینم. البته این دومشکل از گذشته و از قدرت‌های بزرگ و دخالت استعمارگران به ارث رسیده است. تهدید دیگری که در آینده با آن مواجه خواهیم شد کمبود آب است که در بسیاری از مناطق دنیا مساله خواهد شد و باید مدیریت شود. تهدیدهای دیگری که با آن مواجه هستیم مسایل توسعه‌ای، فقر، وضعیت بد اقتصادی، معیشتی و فرهنگی است. به‌دلیل اینکه جنگ و مشکلات نظامی و سیاسی و امنیتی در منطقه چندین دهه به طول انجامیده، کشورها از مسیر طبیعی توسعه جدا افتاده‌اند و این موجب تهدید جوامع انسانی منطقه شده است. ظهور برخی از جریان‌های افراطی نیز محصول همین زمینه‌های دخالت‌های خارجی و اشغال و نفوذ آنها در دولت‌های منطقه است، وگرنه با مراجعه به سیر تاریخی، این منطقه نیز باید نظیر مناطق اروپایی توسعه می‌یافت و گرفتار مشکلات و محتاج کمک‌های خارجی نمی‌شد.
پیشنهاد شما برای تثبیت و تحکیم روابط دوکشور در مواجهه با تهدیدهای منطقه‌ای چیست؟
ما باید به‌دنبال سیاست کلی همگرایی، در جهت امنیت و ثبات منطقه باشیم و این خود منجر به توسعه خواهد شد، در‌حال‌حاضر فهرستی از مشکلات ملی به‌ارث‌رسیده از گذشته پیش‌روی دولت‌هاست و منافع ملی کشورهای منطقه به‌شدت با منافع منطقه‌ای گره خورده است. اکنون دیگر با گسترش ارتباطات و تغییرشکل مراودات جهانی منافع ملی را نمی‌توان از منافع منطقه‌ای جدا کرد. امنیت و صلح و ثبات اموری منطقه‌ای است که به تعریف دوباره و فراهم‌کردن سازوکار جدید برای تعامل کشورهای منطقه نیاز دارد. اگر منطقه بتواند به ثباتی نسبی برسد، این در جهت امنیت و منفعت همه و حتی قدرت‌های بزرگ جهانی خواهد بود. توسعه منطقه و رشد اقتصادی آن بازار خوبی برای تجارت ایجاد خواهد کرد و مانع رشد و ادامه افراط در منطقه خواهد شد.
شما خطر حضور و فعالیت گروه تروریستی «داعش» در افغانستان را چقدر جدی می‌دانید؟
بحث بر سر داعش یا طالبان یا النصره یا جیش‌‌الاسلام نیست، بحث بر سر بینش افراطی است که متاسفانه پیش از اینکه در عراق و سوریه شکل بگیرد در افغانستان ایجاد شد. افراطی‌گری هنوز در جنوب افغانستان و شمال پاکستان به دلایل توسعه‌نیافتگی منطقه و استفاده ابزاری دستگاه‌های امنیتی منطقه و حمایت دستگاه‌های اطلاعاتی کشورهای بیگانه برای فشار بر دولت‌های مقابل، به‌طور گسترده‌ای حضور دارد و فعال است. یکی از بزرگ‌ترین گرفتاری‌های منطقه فارغ از نام گروه‌ها، مشکل افراط است؛ قبل از داعش، طالبان وجود داشت که موجب قربانی‌شدن مردم مظلوم افغانستان شده و می‌شود، مساله افراط تهدیدی جدی در منطقه است که به رسیدگی فوری دولت‌ها و همکاری دلسوزانه منطقه‌ای آنها نیاز دارد.
نگاه و تحلیل شما نسبت به حضور پاکستان و ترکیه در افغانستان و تاثیر آن در رابطه با ایران چیست؟
روابط پاکستان و یا ترکیه با افغانستان باید در چارچوب منافع مشترک تعریف شود به‌طوری که از دخالت در امور داخلی پرهیز شود. باید به‌دنبال تقویت زمینه‌های همگرایی بود و بهترین راه برای حل اختلافات، گفت‌وگو است و نه استفاده از نیروی نظامی. روابط میان پاکستان و افغانستان بسیارحساس و مهم است و به رسیدگی و مراقبت نیاز دارد. تا زمانی که اختلافات بر سر مرز یا خط دیوراند به‌طور منطقی فیصله پیدا نکند به گمان من روابط بین افغانستان و پاکستان در خطر خواهد بود، تا زمانی که مرزها تثبیت نشود احتمال و امکان تنش و مجادله همیشه وجود خواهد داشت. سایر کشورهای منطقه به همراه سازمان‌های مربوطه جهانی باید با کمک یکدیگر به حل این مساله کمک کنند.
آینده روابط ایران و افغانستان را چگونه پیش‌بینی می‌کنید؟
ایران و افغانستان زمینه‌های بسیارخوبی برای همکاری دارند، اما ایجاد مشکل در روابط یا بهترشدن روابط میان ایران و افغانستان بستگی به اراده سیاسی دولت‌مردان و سیاستمداران دوکشور دارد، اگر منافع و امنیت ملی و منافع منطقه‌ای مدنظر باشد نیازمند توجه و رفت‌وآمدهای بیشتر و همه‌جانبه است. باید به روابط مثل گیاه نگاه کنیم که با رسیدگی و محافظت شکوفا می‌شود اما بی‌توجهی، آن را خشک می‌کند و از بین می‌برد.

میرمحمود موسوی، مدیرکل پیشین آسیای‌غربی وزارت امورخارجه و سفیر سابق ایران در هند و پاکستان بوده است. او به صراحت بیان شهره است و در گفت‌وگویش با «شرق» از علاقه‌ها، فرهنگ و تمدن مشترک بین ایران و افغانستان سخن می‌گوید. موسوی ظهور برخی جریان‌های افراطی در منطقه را محصول دخالت‌های خارجی و نفوذ آنها در منطقه می‌داند و تاکید می‌کند که براساس سیر تاریخی، منطقه جغرافیایی ما نیز باید مانند مناطق اروپایی توسعه می‌یافت و گرفتار مشکلات و محتاج کمک‌های خارجی نمی‌شد. میرمحمود موسوی بر این باور است که ایران و افغانستان زمینه‌های بسیارخوبی برای همکاری دارند و روابط دوکشور مانند گیاهی است که با رسیدگی و محافظت شکوفا می‌شود.

آقای موسوی! با توجه به حضور و تجربه درازمدت‌ شما در منطقه آسیای‌غربی، مناسبات بین‌فرهنگی ایران و افغانستان را چگونه می‌بینید؟
علاوه‌بر همسایگی که شرایط خاص خود را ایجاب می‌کند، مشترکات ایران و افغانستان سوابق تاریخی عمیق و گسترده خود را داراست. به استناد اسناد و مدارک، حوزه تمدنی ایران بزرگ در طی دو، سه‌هزارسال تاریخ منطقه، محل تعامل بسیارنزدیک مردم دوکشور و رفت‌وآمدها در حوزه تجاری و فرهنگی بوده است و بسیاری از نخبگان مشترک شعر و ادب ما برخاسته از بلخ و هرات و قندهار هستند و مهم‌تر از همه زبان مشترک فارسی، ما را به هم نزدیک کرده است. البته در حاشیه این تمدن تولیدات فرهنگی به زبان عربی که در کل منطقه صورت گرفته هم موجب اشتراکاتی شده است، رفت‌وآمدهای مردم منطقه در حوزه‌های مختلف تجاری و حتی در حوزه‌های سیاسی موجب نزدیکی مردم دوکشور و انتقال فرهنگ دوجامعه شده است، متاسفانه جنگ تشنگان و صاحبان قدرت که به‌دنبال گسترده‌کردن حوزه قدرت خود بوده‌اند همواره آفت و تزاحمی برای تعامل فرهنگی مردم بوده است و ایران و افغانستان هم از این قاعده مستثنا نبوده‌اند. باید به این نکته اشاره کرد که رابطه ایران و افغانستان در دوعامل و برهه تاریخی مهم متاثر از جریانات سیاسی شده است، اول دوران سلاطین صفوی در ایران و سلسله تیموریان یا گورکانیان در هند که در برخی از مقاطع آن قسمت‌هایی از افغانستان دست‌به‌دست و درگیر رقابت‌های سیاسی نظامی میان ایران و هندوستان می‌شود که این مساله روی مناسبات منطقه‌ای تاثیر می‌گذارد، دومین عامل سیاسی، رقابت‌های دوقدرت وقت جهان، بریتانیا و روسیه در جنوب آسیا بوده است؛ افغانستان از نظر استعمار بریتانیا حدفاصلی میان هند ثروتمند و روسیه محسوب می‌شده است که باید حفظ شود. مدارک فراوانی از بازی‌های سیاسی‌های دوقدرت وقت وجود دارد و این رقابت‌ها آثار مخرب سنگینی بر مردم منطقه به جای گذاشته است. تا زمان تنظیم مرزهای منطقه میان پاکستان و افغانستان به دست هیات‌های مختلف بریتانیایی که خود این مساله هم در منطقه به‌عنوان یک‌عامل خارجی برای تحریک حکومت‌ها و سلاطین و ایجاد دشمنی و رقابت بسیارموثر بوده؛ اما جدای از این مسایل، رابطه فرهنگی دوکشور همواره بسیارخوب و ورای جنگ‌ها و لشگرکشی‌ها و مسایل سیاسی بوده و بیشتر منجر به تولیدات فرهنگی شده است.
رابطه ایران و افغانستان پس از انقلاب اسلامی چگونه تعریف شد؟
افغانستان در سال 1979میلادی توسط شوروی اشغال شد. در این زمان در ایران، انقلاب رخ داده بود و نگاه ایران به افغانستان هم جنبه ملی و هم اعتقادی به خود گرفته بود. علاوه‌بر پیوستگی و وابستگی‌های فرهنگی مردم دوکشور، از نظر ایران انقلابی در آن سال، اشغال یک کشور مسلمان توسط یک رژیم کمونیستی نامطلوب بود. اگرچه مدتی پس از اشغال افغانستان و از سال1359 هجری خورشیدی ایران درگیر دفاع از مرزهای غربی خود در جنگ ایران و عراق بود اما در مرزهای شرقی خود به حمایت سیاسی، مالی و بین‌المللی از مجاهدان افغانستانی در مبارزه با اشغالگران پرداخت و در ادامه با وجود اینکه خود با جنگ و مسایل اقتصادی متاثر از جنگ مواجه بود اما پذیرای چندمیلیون‌مهاجر از افغانستان شد. جالب است بدانید در آن زمان ایران با پیشنهادهایی توسط شوروی برای توقف حمایت از مردم افغانستان در قبال دریافت کمک در جنگ با عراق روبه‌رو شد اما حاضر به دست‌کشیدن از حمایت مردم افغانستان که مساله‌ای ارزشی بود، نشد. حضور مهاجران در ایران برای ما میلیاردهادلار هزینه در برداشت اما ایران از باب محبت و حق همسایگی هیچ‌گاه نسبت به این مساله ادعایی نکرد، آن‌هم در دنیایی که کشورهای دیگر در سمینارها و کنفرانس‌های مجامع جهانی در زمان ارایه آمار و ارقام کارکرد خود در افغانستان، حتی به ساعت‌های کاری خود نیز اشاره می‌کردند و می‌کنند. در حوزه‌های سیاسی هم همواره سعی شد تا به کاهش اختلافات و تنش‌های جریان‌های رقیب در افغانستان و همچنین کاهش دخالت نیروهای خارجی کمک کنیم. در زمان جنگ ما با برگزاری نشست‌ها و کنفرانس‌های جهانی به حضور آنها در مجامع جهانی یاری می‌رساندیم که خود من در اجلاس‌های مجمع‌عمومی سازمان‌ملل همراه برخی از این هیات‌ها بودم تا بتوانیم حرف مظلومان افغانستانی را به گوش جهانیان برسانیم. علاوه بر آن هرساله ما میزبان کنفرانس‌ها و سمینارهایی در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی برای کمک به پایان اشغال افغانستان بودیم.
خطرات و تهدید‌های مشترک بین افغانستان و ایران چه مسایلی هستند؟
برخی از خطرات و تهدیدهای مشترک بین دوکشور منطقه‌ای است و بخشی از بیرون متوجه این دوکشور شده است. من مسایل ارضی و مرزی میان پاکستان و افغانستان و همچنین مساله کشمیر را دوتهدید منطقه‌ای می‌بینم. البته این دومشکل از گذشته و از قدرت‌های بزرگ و دخالت استعمارگران به ارث رسیده است. تهدید دیگری که در آینده با آن مواجه خواهیم شد کمبود آب است که در بسیاری از مناطق دنیا مساله خواهد شد و باید مدیریت شود. تهدیدهای دیگری که با آن مواجه هستیم مسایل توسعه‌ای، فقر، وضعیت بد اقتصادی، معیشتی و فرهنگی است. به‌دلیل اینکه جنگ و مشکلات نظامی و سیاسی و امنیتی در منطقه چندین دهه به طول انجامیده، کشورها از مسیر طبیعی توسعه جدا افتاده‌اند و این موجب تهدید جوامع انسانی منطقه شده است. ظهور برخی از جریان‌های افراطی نیز محصول همین زمینه‌های دخالت‌های خارجی و اشغال و نفوذ آنها در دولت‌های منطقه است، وگرنه با مراجعه به سیر تاریخی، این منطقه نیز باید نظیر مناطق اروپایی توسعه می‌یافت و گرفتار مشکلات و محتاج کمک‌های خارجی نمی‌شد.
پیشنهاد شما برای تثبیت و تحکیم روابط دوکشور در مواجهه با تهدیدهای منطقه‌ای چیست؟
ما باید به‌دنبال سیاست کلی همگرایی، در جهت امنیت و ثبات منطقه باشیم و این خود منجر به توسعه خواهد شد، در‌حال‌حاضر فهرستی از مشکلات ملی به‌ارث‌رسیده از گذشته پیش‌روی دولت‌هاست و منافع ملی کشورهای منطقه به‌شدت با منافع منطقه‌ای گره خورده است. اکنون دیگر با گسترش ارتباطات و تغییرشکل مراودات جهانی منافع ملی را نمی‌توان از منافع منطقه‌ای جدا کرد. امنیت و صلح و ثبات اموری منطقه‌ای است که به تعریف دوباره و فراهم‌کردن سازوکار جدید برای تعامل کشورهای منطقه نیاز دارد. اگر منطقه بتواند به ثباتی نسبی برسد، این در جهت امنیت و منفعت همه و حتی قدرت‌های بزرگ جهانی خواهد بود. توسعه منطقه و رشد اقتصادی آن بازار خوبی برای تجارت ایجاد خواهد کرد و مانع رشد و ادامه افراط در منطقه خواهد شد.
شما خطر حضور و فعالیت گروه تروریستی «داعش» در افغانستان را چقدر جدی می‌دانید؟
بحث بر سر داعش یا طالبان یا النصره یا جیش‌‌الاسلام نیست، بحث بر سر بینش افراطی است که متاسفانه پیش از اینکه در عراق و سوریه شکل بگیرد در افغانستان ایجاد شد. افراطی‌گری هنوز در جنوب افغانستان و شمال پاکستان به دلایل توسعه‌نیافتگی منطقه و استفاده ابزاری دستگاه‌های امنیتی منطقه و حمایت دستگاه‌های اطلاعاتی کشورهای بیگانه برای فشار بر دولت‌های مقابل، به‌طور گسترده‌ای حضور دارد و فعال است. یکی از بزرگ‌ترین گرفتاری‌های منطقه فارغ از نام گروه‌ها، مشکل افراط است؛ قبل از داعش، طالبان وجود داشت که موجب قربانی‌شدن مردم مظلوم افغانستان شده و می‌شود، مساله افراط تهدیدی جدی در منطقه است که به رسیدگی فوری دولت‌ها و همکاری دلسوزانه منطقه‌ای آنها نیاز دارد.
نگاه و تحلیل شما نسبت به حضور پاکستان و ترکیه در افغانستان و تاثیر آن در رابطه با ایران چیست؟
روابط پاکستان و یا ترکیه با افغانستان باید در چارچوب منافع مشترک تعریف شود به‌طوری که از دخالت در امور داخلی پرهیز شود. باید به‌دنبال تقویت زمینه‌های همگرایی بود و بهترین راه برای حل اختلافات، گفت‌وگو است و نه استفاده از نیروی نظامی. روابط میان پاکستان و افغانستان بسیارحساس و مهم است و به رسیدگی و مراقبت نیاز دارد. تا زمانی که اختلافات بر سر مرز یا خط دیوراند به‌طور منطقی فیصله پیدا نکند به گمان من روابط بین افغانستان و پاکستان در خطر خواهد بود، تا زمانی که مرزها تثبیت نشود احتمال و امکان تنش و مجادله همیشه وجود خواهد داشت. سایر کشورهای منطقه به همراه سازمان‌های مربوطه جهانی باید با کمک یکدیگر به حل این مساله کمک کنند.
آینده روابط ایران و افغانستان را چگونه پیش‌بینی می‌کنید؟
ایران و افغانستان زمینه‌های بسیارخوبی برای همکاری دارند، اما ایجاد مشکل در روابط یا بهترشدن روابط میان ایران و افغانستان بستگی به اراده سیاسی دولت‌مردان و سیاستمداران دوکشور دارد، اگر منافع و امنیت ملی و منافع منطقه‌ای مدنظر باشد نیازمند توجه و رفت‌وآمدهای بیشتر و همه‌جانبه است. باید به روابط مثل گیاه نگاه کنیم که با رسیدگی و محافظت شکوفا می‌شود اما بی‌توجهی، آن را خشک می‌کند و از بین می‌برد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.