اینجا همه میخواهند به افغانستان برگردند
افغانستانی کوچک در شورآباد
فاطمه جمالپور
«هم اینجا غریبهایم و هم آنجا؛ اینجا میگویند افغان و آنجا میگویند ایرانی. دوشخصیتی شدهایم. در خانه با لهجه دری صحبت میکنیم و بیرون از خانه با لهجه ایرانی. یکطوری است که به هیچجا تعلق نداریم.» خانم شریفی اینها را میگوید و اضافه میکند: «چاییات سرد نشه» هفتسالی است که مددکار مدارس پناهجویان افغان«حامی» است. متولد افغانستان است و وقتی سهساله بوده آمدهاند ایران. تا حالا سهباری رفته ولایتشان مزارشریف. دوست دارند برگردند اما هنوز شرایطش ایجاد نشده است.
اینجا همه همینطوری هستند. دلشان آنجاست و خودشان اینجا؛ از دانشآموز تا معلم و مددکار.
بچههای پشتون میآیند جلو کلاس. گروه سرود هفتنفری که سرود ملی افغانستان را میخوانند، صدایشان در کلاس طنین میاندازد: «دا وطن دی افغانستان، دا عزت د هر افغان دی، کور د سولی کور د توری، هر بچییی قهرمان دی؛ این کشور افغانستان است، این عزت هر افغان است، خانه صلح، خانه شمشیر، هر فرزندش قهرمان است. این کشور خانه همه ماست، از بلوچ و ازبک، از پشتون و هزاره، از ترکمن و تاجیک، هم عرب و گوجر است، پامیریها و نورستانیها و... .» جمعیت بچههای کلاس پنجم دبستان هم مانند سرود ملی افغانستان تجمعی از اقوام مختلف است. معلم میگوید: «اینجا در کلاس پشتون داریم، هزاره، تاجیک، ازبک زیاد داریم؛ همهشان به زبان خودشان هم صحبت میکنند و تا من میشنوم سکوت میکنند و من میگویم عیب نداره ادامه بده. حرف بزنید، به من هم یاد بدهید.»
اشاره میکند به یکی از شاگردان کلاس که از همه حاضرجوابتر است و میگوید: «این دوستم همیشه یکتکه پشتو را به کار میبرد. زهرا بگو.» زهرا به خنده میگوید: «ده قه ده، یعنی اینجاست.»
معلم میگوید: بچهها بیایید جلو و به زبان مادریتان صحبت کنید. همهمه کلاس را بر میدارد؛ «خانم ما بیاییم، خانم ما بیاییم.» منیره به ازبکی چیزهایی میگوید و بعد اضافه میکند: «خانم ترجمهاش این است که من افغانستان را دوست دارم. خیلی دوست دارم به افغانستان برگردم. افغانستان زودتر آباد شود و من هم جزیی از هموطنانم شوم.»زینب به پشتو میگوید و خودش هم ترجمه میکند که: «من دوست دارم بروم افغانستان و به کشور مردم خدمت کنم.»
کلاس نزدیک 40نفری جمعیت دارد، از دیوارها تا نیمکت و روپوش و مقنعه دانشآموزان، آبیرنگ است. روزنامه دیواری بر دیوار کلاس نصب شده که در میانهاش افغانستانی با مرواریدهای طلایی به چشم میآید. معلم به روزنامهدیواری اشاره میکند، میگوید: «مثل همین روزنامهدیواری که مطالبش درباره نوروز افغانستان است از نشانههای علایق بچهها به آنجاست. در اینجا سعیمان این است که ریشهها را حفظ کنیم؛ مثلا آداب و رسوم نوروز افغانستان را به دانشآموزان یاد میدهیم. از دانشآموزان خواستهایم بروند از والدینشان بپرسند، نتیجهاش همین روزنامهدیواری شد که بهصورت داوطلب انجامش دادند.» از طرفی هم سرود ملی را با آنها کار کردهایم. چون سرود ملی به زبان پشتو است، سخت است؛ بعضی از بچهها که خودشان پشتوزبان هستند میخوانند و مابقی به صورت دکلمه قسمتهای فارسیاش را تکرار میکنند.
بچهها با جمع پرتعدادتر سرودی دیگر را میخوانند: «عشق یگانه من، از تو نشانه من، بیتو نمک ندارد، شعر و ترانه من. سرزمین من، خستهخسته از جفایه، سرزمین من، بیسرود و بیصدایه، سرزمین من دردمند بیدوایه، سرزمین من، کی غم تو را سروده، کی ره تو را گشوده، سرزمین من و...» اینجا کیلومترها دورتر از افغانستان همزبان و همنوا برای سرزمینشان میخوانند. کلاس تاریخ است. بچهها به صف شدهاند تا درسی را درباره امیرکبیر و ناصرالدینشاه توضیح دهند. خیلی رغبتی به درس نشان نمیدهند. یکطورهایی تنها روخوانی میکنند. چرا درباریان با امیرکبیر دشمنی کردهاند؟ ناصرالدینشاه چندسالی حکومت کرد و... .» معلم میگوید: «تاریخ تا معاهده پاریس یکی است و بعدش متفاوت میشود. ما هر درسی که میدهیم و به افغانستان مرتبط میشود، به افغانستان سر میزنیم و مقایسه میکنیم. تاریخ، جغرافیا، مدنی. فرقی نمیکند. این بچهها تقریبا همهشان میخواهند به افغانستان برگردند. وقتی از آنها درباره افغانستان میپرسم، چشمهایشان پر از اشک میشود.»از کلاس درس بیرون میآییم و راهی مدرسه پسرانه میشویم. وقت ناهار شده است. خانم معلمها دور هم جمعاند، یکی ماکارونی
آورده و دیگری برنج و تنماهی و دونفری هم ساندویچ فلافل خریدهاند. زنگ تفریح است. من و خانم شریفی مددکار دبستان دخترانه یاران مهدی و دبستان پسرانه سیداحمد خمینی مجتمع حامی مینشینیم به گپوگفت درباره بچههایش. خانم شریفی ساندویچ فلافلش را از کیف در میآورد. معلمها که اغلب دختران جوان مهاجر افغان هستند غذا تعارف میکنند. خانم شریفی میگوید: «اکثر پسرها کودکان کار هستند و مجبورند بروند سرکار. دخترها کار خانگی انجام میدهند، همین کار خانگی را هم مجبورند انجام دهند چراکه اکثر خانوادهها تنگدست هستند و سطح وضع اقتصادی شان خیلی پایین است. یکعده هم که در روستاها زندگی میکنند و از لحاظ وضعیت بهداشتی خیلی ضعیف هستند. حمام ندارند، آب گرم ندارند. منطقهای است در همین نزدیکی مدرسه که کلا افغاننشین هستند و روستایی است که یکنفر ایرانی هم آنجا حضور ندارد. خانههایشان درواقع آلونکهای کنارهم ساختهشده است. خودشان خیلی آنجا احساس راحتی میکنند و جای دیگر نمیروند، چرا؟ چون اینقدر زادوولدشان زیاد است جای دیگر نمیتوانند خانه بگیرند. آنجا از لحاظ امکانات صفر است.»
چنددرصد بچههای مدرسه در آن روستا ساکن هستند؟
«حدود 15درصد. مشکلات دیگر بچهها تغذیه است. آنقدر ضعیف هستند بچهها که اصلا ناهار وجود ندارد. خیلی خانوادهها هستند که کارت نداشتند و مرد خانه دیپورت شده و به افغانستان برگشته و آنجا ازدواج کرده و ماندگار شده و زن و بچههایش را اینجا به امان خدا رها کرده است. خانمها با سبزیپاککردن و کارهای اینچنینی خرج خانه را بهسختی در میآورند. یکی از مشکلات دیگر خانوادهها پاسپورتهایی است که باید تمدید کنند و همیشه ناله میکنند از کلی پولی که برای تمدید پاسپورتها باید هزینه کنند.»تصویر بچهها در ذهنم میآید، هارون، رشید، مهدی و... چنددرصد این بچهها بعد از تمامشدن دبستان در حامی میتوانند درسشان را ادامه دهند؟ «تقریبا 60درصدشان جذب مدارس دولتی میشوند، عدهای هم به خاطر شهریه زیادی که باید یکجا پرداختکنند به مدارس خودگردان میروند. مدارس خودگردان قبلا بدون مجوز بودند و دایما تعطیل میشدند. درحالحاضر یکی، دومدرسه خودگردان توانستند مجوز بگیرند.»
میپرسم در میان خانوادهها کودکآزاری چقدر شایع است؟ میگوید: «اینکه دانشآموزی چهارصبح میرود کارخانه شیشهسازی و پای کوره برای ماهیانه 100، 150هزارتومان خودش کودکآزاری است. اکثر اینها کودکان کار هستند و مجبورند نصف روز را سرکار بروند و نصف روز را بیایند مدرسه. برخیهایشان در گاوداری زندگی میکنند.»
بهترین خاطرهاش در روزهایی رقم خورده که خیری پیدا شده و به بچهها یکوعده ناهار اغلب ساندویچ دادهاند. «آخر بچههای اینجا اغلب در سبد غذایی خانوادههایشان ناهار تعریف شده است، حتی به والدین گفتهایم یکعدد سیبزمینی آبپز برای این بچهها بگذارید؛ اما اینقدر خانوادهها پرتعدادند که همین هم یادشان میرود و همین سیبزمینی هم به بچهها نمیرسد. ما با همین اطلاعات محدودمان برایشان کلاسهای تنظیم خانواده گذاشتهایم اما اصلا فایدهای ندارد. خاطره تلخم در مورد بچههایی است که مجبورند به هر دلیلی ترک تحصیل کنند و ما نمیتوانیم کاری برایشان انجام دهیم.»
تفاوت کلاس مدرسه پسرانه و دخترانه تنها در رنگ دیوارها و چیدمان کلاس نیست. در کلاس پسرانه کافی است سرت را بچرخانی تا تفاوت را در جثههای پسرها ببینی. تفاوتی که ریشه در بازمانده از تحصیلبودن برخیهایشان دارد. اینجا در کلاس ششم پسرهای 13 تا 17ساله نشستهاند و در حال تمرین مساحت درس ریاضیاند.
رویا رحمانی معلم ریاضی کلاس، تیپ معمول معلمهای مدارس پسرانه را دارد. صدای بلند و خیلی جدی. میگوید: «شش، هفتنفری از بچههایش کار میکنند. بیشتر در زمینهای کشاورزی. یکیشان نگهبان کارخانه است و شبکار هم هست. بعضی روزها که میآید سرکلاس خوابخواب است. اما درسش خیلیخوب و معدلش 19 است. اینهایی که قدهای بلند دارند همه بازمانده از تحصیل هستند. مثلا بزرگترینشان ثمین، 18ساله است. خیلیهایشان موقعیت مالی خوبی ندارند. من از دیروز تا حالا حالم خوب نیست. چون یکی از شاگردها را دیدم که با دمپایی پلاستیکی فوتبال بازی میکرد تا کتانیهایش پاره نشود، چون توان خرید کفش را ندارد.»
نورالله یکی از بچههای بازمانده از تحصیل کلاس و 17ساله و کلاش ششم است. میگوید: «پنجشنبه، جمعه که مدرسه نمیآیم، میروم کلمنسازی، صبح و بعدازظهر. از ساعت 7:30 صبح تا شششب. حقوقمان بد نیست چون من چندسال است آنجا کار میکنم. در کلمنسازی پای دستگاه پوسته میایستم. سال اول رفتم جایی که غیرقانونی بود.
آنجا درس خواندم ولی مدرکش را قبول نکردند. آمدم اینجا از اول خواندم. پدرم انباردار است و مادرم در کارخانه شمع کار میکند. خواهرم ششسال دبستان «حامی» را تمام کرد و الان در خانه نشسته چون دیگر اینجا مدرسه نداشت. از حامی میخواهیم شرایطی را ایجاد کند تا ما بتوانیم ادامه تحصیل دهیم. از کسانی که حمایت کردند و همچین مدرسهای درست کردهاند سپاسگزارم. اما خواهش میکنم ادامه مدرسه را بگذارند، چون ما امسال ششم را تمام میکنیم. اگر هفتم یا هشتم نباشد مجبوریم برویم جای دیگر و اگر پول نداشته باشیم مجبوریم برویم کار کنیم. دوست دارم سازمانملل پشتیبانی کند، درس بخوانیم، برویم افغانستان کارهای بشویم، اما اگر پشتیبانی نکند مجبوریم همینطوری بمانیم؛ یک کارگر.»
«هم اینجا غریبهایم و هم آنجا؛ اینجا میگویند افغان و آنجا میگویند ایرانی. دوشخصیتی شدهایم. در خانه با لهجه دری صحبت میکنیم و بیرون از خانه با لهجه ایرانی. یکطوری است که به هیچجا تعلق نداریم.» خانم شریفی اینها را میگوید و اضافه میکند: «چاییات سرد نشه» هفتسالی است که مددکار مدارس پناهجویان افغان«حامی» است. متولد افغانستان است و وقتی سهساله بوده آمدهاند ایران. تا حالا سهباری رفته ولایتشان مزارشریف. دوست دارند برگردند اما هنوز شرایطش ایجاد نشده است.
اینجا همه همینطوری هستند. دلشان آنجاست و خودشان اینجا؛ از دانشآموز تا معلم و مددکار.
بچههای پشتون میآیند جلو کلاس. گروه سرود هفتنفری که سرود ملی افغانستان را میخوانند، صدایشان در کلاس طنین میاندازد: «دا وطن دی افغانستان، دا عزت د هر افغان دی، کور د سولی کور د توری، هر بچییی قهرمان دی؛ این کشور افغانستان است، این عزت هر افغان است، خانه صلح، خانه شمشیر، هر فرزندش قهرمان است. این کشور خانه همه ماست، از بلوچ و ازبک، از پشتون و هزاره، از ترکمن و تاجیک، هم عرب و گوجر است، پامیریها و نورستانیها و... .» جمعیت بچههای کلاس پنجم دبستان هم مانند سرود ملی افغانستان تجمعی از اقوام مختلف است. معلم میگوید: «اینجا در کلاس پشتون داریم، هزاره، تاجیک، ازبک زیاد داریم؛ همهشان به زبان خودشان هم صحبت میکنند و تا من میشنوم سکوت میکنند و من میگویم عیب نداره ادامه بده. حرف بزنید، به من هم یاد بدهید.»
اشاره میکند به یکی از شاگردان کلاس که از همه حاضرجوابتر است و میگوید: «این دوستم همیشه یکتکه پشتو را به کار میبرد. زهرا بگو.» زهرا به خنده میگوید: «ده قه ده، یعنی اینجاست.»
معلم میگوید: بچهها بیایید جلو و به زبان مادریتان صحبت کنید. همهمه کلاس را بر میدارد؛ «خانم ما بیاییم، خانم ما بیاییم.» منیره به ازبکی چیزهایی میگوید و بعد اضافه میکند: «خانم ترجمهاش این است که من افغانستان را دوست دارم. خیلی دوست دارم به افغانستان برگردم. افغانستان زودتر آباد شود و من هم جزیی از هموطنانم شوم.»زینب به پشتو میگوید و خودش هم ترجمه میکند که: «من دوست دارم بروم افغانستان و به کشور مردم خدمت کنم.»
کلاس نزدیک 40نفری جمعیت دارد، از دیوارها تا نیمکت و روپوش و مقنعه دانشآموزان، آبیرنگ است. روزنامه دیواری بر دیوار کلاس نصب شده که در میانهاش افغانستانی با مرواریدهای طلایی به چشم میآید. معلم به روزنامهدیواری اشاره میکند، میگوید: «مثل همین روزنامهدیواری که مطالبش درباره نوروز افغانستان است از نشانههای علایق بچهها به آنجاست. در اینجا سعیمان این است که ریشهها را حفظ کنیم؛ مثلا آداب و رسوم نوروز افغانستان را به دانشآموزان یاد میدهیم. از دانشآموزان خواستهایم بروند از والدینشان بپرسند، نتیجهاش همین روزنامهدیواری شد که بهصورت داوطلب انجامش دادند.» از طرفی هم سرود ملی را با آنها کار کردهایم. چون سرود ملی به زبان پشتو است، سخت است؛ بعضی از بچهها که خودشان پشتوزبان هستند میخوانند و مابقی به صورت دکلمه قسمتهای فارسیاش را تکرار میکنند.
بچهها با جمع پرتعدادتر سرودی دیگر را میخوانند: «عشق یگانه من، از تو نشانه من، بیتو نمک ندارد، شعر و ترانه من. سرزمین من، خستهخسته از جفایه، سرزمین من، بیسرود و بیصدایه، سرزمین من دردمند بیدوایه، سرزمین من، کی غم تو را سروده، کی ره تو را گشوده، سرزمین من و...» اینجا کیلومترها دورتر از افغانستان همزبان و همنوا برای سرزمینشان میخوانند. کلاس تاریخ است. بچهها به صف شدهاند تا درسی را درباره امیرکبیر و ناصرالدینشاه توضیح دهند. خیلی رغبتی به درس نشان نمیدهند. یکطورهایی تنها روخوانی میکنند. چرا درباریان با امیرکبیر دشمنی کردهاند؟ ناصرالدینشاه چندسالی حکومت کرد و... .» معلم میگوید: «تاریخ تا معاهده پاریس یکی است و بعدش متفاوت میشود. ما هر درسی که میدهیم و به افغانستان مرتبط میشود، به افغانستان سر میزنیم و مقایسه میکنیم. تاریخ، جغرافیا، مدنی. فرقی نمیکند. این بچهها تقریبا همهشان میخواهند به افغانستان برگردند. وقتی از آنها درباره افغانستان میپرسم، چشمهایشان پر از اشک میشود.»از کلاس درس بیرون میآییم و راهی مدرسه پسرانه میشویم. وقت ناهار شده است. خانم معلمها دور هم جمعاند، یکی ماکارونی
آورده و دیگری برنج و تنماهی و دونفری هم ساندویچ فلافل خریدهاند. زنگ تفریح است. من و خانم شریفی مددکار دبستان دخترانه یاران مهدی و دبستان پسرانه سیداحمد خمینی مجتمع حامی مینشینیم به گپوگفت درباره بچههایش. خانم شریفی ساندویچ فلافلش را از کیف در میآورد. معلمها که اغلب دختران جوان مهاجر افغان هستند غذا تعارف میکنند. خانم شریفی میگوید: «اکثر پسرها کودکان کار هستند و مجبورند بروند سرکار. دخترها کار خانگی انجام میدهند، همین کار خانگی را هم مجبورند انجام دهند چراکه اکثر خانوادهها تنگدست هستند و سطح وضع اقتصادی شان خیلی پایین است. یکعده هم که در روستاها زندگی میکنند و از لحاظ وضعیت بهداشتی خیلی ضعیف هستند. حمام ندارند، آب گرم ندارند. منطقهای است در همین نزدیکی مدرسه که کلا افغاننشین هستند و روستایی است که یکنفر ایرانی هم آنجا حضور ندارد. خانههایشان درواقع آلونکهای کنارهم ساختهشده است. خودشان خیلی آنجا احساس راحتی میکنند و جای دیگر نمیروند، چرا؟ چون اینقدر زادوولدشان زیاد است جای دیگر نمیتوانند خانه بگیرند. آنجا از لحاظ امکانات صفر است.»
چنددرصد بچههای مدرسه در آن روستا ساکن هستند؟
«حدود 15درصد. مشکلات دیگر بچهها تغذیه است. آنقدر ضعیف هستند بچهها که اصلا ناهار وجود ندارد. خیلی خانوادهها هستند که کارت نداشتند و مرد خانه دیپورت شده و به افغانستان برگشته و آنجا ازدواج کرده و ماندگار شده و زن و بچههایش را اینجا به امان خدا رها کرده است. خانمها با سبزیپاککردن و کارهای اینچنینی خرج خانه را بهسختی در میآورند. یکی از مشکلات دیگر خانوادهها پاسپورتهایی است که باید تمدید کنند و همیشه ناله میکنند از کلی پولی که برای تمدید پاسپورتها باید هزینه کنند.»تصویر بچهها در ذهنم میآید، هارون، رشید، مهدی و... چنددرصد این بچهها بعد از تمامشدن دبستان در حامی میتوانند درسشان را ادامه دهند؟ «تقریبا 60درصدشان جذب مدارس دولتی میشوند، عدهای هم به خاطر شهریه زیادی که باید یکجا پرداختکنند به مدارس خودگردان میروند. مدارس خودگردان قبلا بدون مجوز بودند و دایما تعطیل میشدند. درحالحاضر یکی، دومدرسه خودگردان توانستند مجوز بگیرند.»
میپرسم در میان خانوادهها کودکآزاری چقدر شایع است؟ میگوید: «اینکه دانشآموزی چهارصبح میرود کارخانه شیشهسازی و پای کوره برای ماهیانه 100، 150هزارتومان خودش کودکآزاری است. اکثر اینها کودکان کار هستند و مجبورند نصف روز را سرکار بروند و نصف روز را بیایند مدرسه. برخیهایشان در گاوداری زندگی میکنند.»
بهترین خاطرهاش در روزهایی رقم خورده که خیری پیدا شده و به بچهها یکوعده ناهار اغلب ساندویچ دادهاند. «آخر بچههای اینجا اغلب در سبد غذایی خانوادههایشان ناهار تعریف شده است، حتی به والدین گفتهایم یکعدد سیبزمینی آبپز برای این بچهها بگذارید؛ اما اینقدر خانوادهها پرتعدادند که همین هم یادشان میرود و همین سیبزمینی هم به بچهها نمیرسد. ما با همین اطلاعات محدودمان برایشان کلاسهای تنظیم خانواده گذاشتهایم اما اصلا فایدهای ندارد. خاطره تلخم در مورد بچههایی است که مجبورند به هر دلیلی ترک تحصیل کنند و ما نمیتوانیم کاری برایشان انجام دهیم.»
تفاوت کلاس مدرسه پسرانه و دخترانه تنها در رنگ دیوارها و چیدمان کلاس نیست. در کلاس پسرانه کافی است سرت را بچرخانی تا تفاوت را در جثههای پسرها ببینی. تفاوتی که ریشه در بازمانده از تحصیلبودن برخیهایشان دارد. اینجا در کلاس ششم پسرهای 13 تا 17ساله نشستهاند و در حال تمرین مساحت درس ریاضیاند.
رویا رحمانی معلم ریاضی کلاس، تیپ معمول معلمهای مدارس پسرانه را دارد. صدای بلند و خیلی جدی. میگوید: «شش، هفتنفری از بچههایش کار میکنند. بیشتر در زمینهای کشاورزی. یکیشان نگهبان کارخانه است و شبکار هم هست. بعضی روزها که میآید سرکلاس خوابخواب است. اما درسش خیلیخوب و معدلش 19 است. اینهایی که قدهای بلند دارند همه بازمانده از تحصیل هستند. مثلا بزرگترینشان ثمین، 18ساله است. خیلیهایشان موقعیت مالی خوبی ندارند. من از دیروز تا حالا حالم خوب نیست. چون یکی از شاگردها را دیدم که با دمپایی پلاستیکی فوتبال بازی میکرد تا کتانیهایش پاره نشود، چون توان خرید کفش را ندارد.»
نورالله یکی از بچههای بازمانده از تحصیل کلاس و 17ساله و کلاش ششم است. میگوید: «پنجشنبه، جمعه که مدرسه نمیآیم، میروم کلمنسازی، صبح و بعدازظهر. از ساعت 7:30 صبح تا شششب. حقوقمان بد نیست چون من چندسال است آنجا کار میکنم. در کلمنسازی پای دستگاه پوسته میایستم. سال اول رفتم جایی که غیرقانونی بود.
آنجا درس خواندم ولی مدرکش را قبول نکردند. آمدم اینجا از اول خواندم. پدرم انباردار است و مادرم در کارخانه شمع کار میکند. خواهرم ششسال دبستان «حامی» را تمام کرد و الان در خانه نشسته چون دیگر اینجا مدرسه نداشت. از حامی میخواهیم شرایطی را ایجاد کند تا ما بتوانیم ادامه تحصیل دهیم. از کسانی که حمایت کردند و همچین مدرسهای درست کردهاند سپاسگزارم. اما خواهش میکنم ادامه مدرسه را بگذارند، چون ما امسال ششم را تمام میکنیم. اگر هفتم یا هشتم نباشد مجبوریم برویم جای دیگر و اگر پول نداشته باشیم مجبوریم برویم کار کنیم. دوست دارم سازمانملل پشتیبانی کند، درس بخوانیم، برویم افغانستان کارهای بشویم، اما اگر پشتیبانی نکند مجبوریم همینطوری بمانیم؛ یک کارگر.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.