حسامالدین سراج، خواننده موسیقی سنتی ایرانی:
مشتاق دیدار دیار افغانستانم
محمدحسین مهرزاد
«سرزمین من، خستهخسته از جفایی، سرزمین من...»، این شاید تاثیرگذارترین و به یادماندنیترین ترانه افغان باشد که برای ایرانیان در حافظه تاریخیشان باقی مانده است. تصنیفی که وقتی با تصاویر جنگ افغانستان از تلویزیون ملی ایران پخش میشد اشک را از چشمان همزبانان ملت بزرگ افغانستان جاری میکرد. حالا اما روزگار تغییر کرده و افغانستان با گامهای بلند به سمت سربلندی و بازگشت به روزهای پرشکوه حرکت میکند. در میان تمام همکاریهای مشترک ایران و افغانستان جای یک همکاری خالی است و آن محصولات مشترک فرهنگی و هنری است. سیدحسامالدین سراج، خواننده موسیقی سنتی ایرانی است که سرپرستی گروه «بیدل» را در تهران برعهده دارد. او با بیش از سه دهه فعالیت هنری در ایران حالا میگوید دلش میخواهد همکاری با هنرمندان افغان را تجربه کند.
سراج شعر بیدل دهلوی را معماگونه توصیف میکند و از لهجه ساز و آواز افغانستان تعریف میکند. او امیدوار است که روزی در کنار هنرمندان افغان روی صحنه برود؛ اتفاقی که شاید به زودی رخ دهد.
اشتراکات فرهنگی ایران و افغانستان چقدر میتواند موجب نزدیکی دو ملت شود؟
اشتراکات فرهنگی شامل چند بخش است؛ زبان، موسیقی و تبعات فرهنگ قدیم. ما در تاریخ سابقه فرهنگی مشترکی با افغانستان داریم. مثلا وقتی میگوییم خواجه عبدالله انصاری، او از هرات است اما ما به عنوان یک ایرانی، او را میشناسیم. ما دو ملت خودمان را از هم و یکی میدانیم و تفاوتی میان خود و افغانها قایل نمیشویم. اما تفاوتهایی هم در این بین هست؛ مثلا گویش در زبان. فارسی یکی است اما لهجه متفاوت است و این لهجه خودش فرهنگ ویژهای ایجاد میکند؛ چون صاحبان لهجه مشترک وحدت رویه بیشتری با هم دارند.
شما فارغالتحصیل رشته معماری هستید و در این حوزه هم کار کردهاید. براساس مطالعاتی که داشتهاید، اشتراکات معماری ایران و افغانستان را چطور میبینید؟
ما فضاهای مشترک معماری داریم. معماری دوره تیموری و سلجوقی و فضاهایی که در ایران و هرات داریم، کاملا شبیه هم است که نشان میدهد در آن دوران ما معماری مشترک هم داشتهایم.
در شهرهای تاریخی کابل، مزارشریف، غزنه و هرات میتوان نشانههای تاثیرپذیری از دورههای مختلف معماری ایران و منطقه اسلامی را مشاهده کرد؛ برای مثال، معماری مسجد جامع هرات نمونهای برجسته از تزیینات اسلامی، خشتکاریهای غوری متعلق به سده دوازدهم میلادی تا کاشیکارهای تیموری متعلق به سده پانزدهم و شانزدهم میلادی است. در غزنه نیز دو منار بلند که یادگار دوره غزنویان است به روشنی حاکی از سنت عمیقا اسلامی معماری در این کشور است. هردو منار از خشت پخته و در بالای پلان یک ستاره هشتضلعی پدید آمدهاند. در همین شهر غزنه، قصر موسوم به مسعود سوم نیز شکوه معمارانه غریبی دارد. در این بنا تزیینات باشکوه، از خشت پخته و گچ، با رنگهای روشن رنگآمیزی شده و نقشهای هندسی و متنهای فارسی حکاکیشده نشانگر عظمت کار معماران افغان در دورههای گوناگون تاریخی است. لایه دیگر معماری افغانستان را نیز باید در سنت شرقی، معابد بودایی و زیباییشناسی آن دنبال کرد.
این وجهی است که شاید کمتر به آن توجه شده باشد. اما همانطور که اشاره کردید من به دلیل اینکه بخشی از تحصیلات آکادمیک خود را در حوزه معماری انجام دادهام و پایاننامه دکترایم هم تلفیق موسیقی و معماری بود، روی این حوزه کار کردهام.
ما در میان شاعران افغان نامهای بزرگی داریم اما استفاده از اشعار آنها بین هنرمندان و فرهنگدوستان ایران فراگیر نشده است. علت این موضوع چیست؟
در مورد شعر تفاوت ویژهای بین ما و همزبانان افغانمان وجود دارد و آن، این است که در افغانستان شیوه هندی بیشتر مورد استفاده بوده است؛ مثلا آنها بیدلخوانی دارند و بیدل را به سرعت میفهمند، مثل ما که حافظ را به سرعت میفهمیم. هرچند شیوه بیدل هندی است و برای ما معماست. ما برای فهم هر بیت شعر بیدل باید یک معما را حل کنیم ولی آنها به راحتی میخوانند و میفهمند و آن شیوه مخاطب بسیاری هم دارد.
ارتباط شما با موسیقی افغانستان چگونه است؟
امروز گاهی برای ما، موسیقی افغانستانی خیلی دلنشینتر از موسیقی ایرانی جلوه میکند و این به دلیل همان سابقه فرهنگی مشترک و ویژگیهای تاریخیای است که شاید عهد ازل را به یاد ما میاندازد. فضای موسیقی افغانستان برای ما بسیار شیرین و دلنشین است.
مقامهای موسیقی افغانستان چقدر به موسیقی مقامی ما شبیه است؟
پیش از آنکه هنرمندان هندی وارد افغانستان شوند، موسیقی خراسانی که در بیشتر مصاحبههای استادان موسیقی از آن به نام موسیقی ایرانی یاد شده است، در افغانستان- بهویژه در شهرهای بزرگی همچون کابل، قندهار و هرات-رایج بود، چنانکه هنرمندان پُرآوازهای همچون رجب هراتی، سید قریش، حیدرنمدمال و آکه عبدالرحمن بدخشی-که همراه با پنجتار آواز میخواند- همزمان با هنرمندان تازهوارد هندی در دربار آوازخوانی میکردند.
امروز هم ما موسیقی تربت جام، خواف، تایباد و قوچان را داریم. بنابراین در موسیقی مقامی خودمان با آنها نه تنها بیگانه نیستیم که قرابت هم داریم. بعضی مقامهای آنها به فضای ما نزدیک است.
با توجه به همزبانی ما و نزدیکی بعضی مقامهای آنها، فکر میکنید چقدر زمینه همکاری مشترک بین هنرمندان و موسیقیدانان ایرانی و افغان وجود داشته باشد؟ در ایران گروههای موسیقی سنتی از نوازندگان هندی و پاکستانی استفاده میکنند، اما هنرمندان افغان کمی مهجور ماندهاند. این زمینه برای حضور آنها فراهم است؟
زمینهها برای فعالیت مشترک بسیارزیاد است، چون اشتراک فرهنگی زیاد است. من فکر میکنم در تلفیق موسیقی سنتی ایران و افغانستان در عین حال یک زیبایی ویژهای ایجاد میشود. لهجه سازوآواز افغان میتواند در موسیقی ایرانی زیبایی ایجاد کند و این تنوع مخاطب ویژه دارد. ما در گروه بیدل ساز «تابلا» داشتیم که یکی از نوازندگان خوب افغان در این زمینه با ما همکاری میکردند. ساز «رباب» در موسیقی ایرانی استفاده میشود و به عقیده من این ساز رنگ خاصی دارد.
ساز رباب بهطور سنتی یک ساز افغانستانی است؟
«رباب» ساز قدیمی منطقه تمدنی ایران است. این ساز یکساز قدیمی است که خاستگاه آن آریانای کهن، خراسان دوره اسلامی و افغانستان امروز است که هماکنون در قسمتهای سیستانوبلوچستان و افغانستان امروز از آن استفاده میشود. اما به هر حال از این ساز بیشتر در افغانستان استفاده میشود و امروز به عنوان ساز افغانستان شناخته میشود.
شما تا به حال به افغانستان سفر کردهاید؟
خیر. متاسفانه سفری به این دیار نداشتهام ولی بسیار مشتاق دیدار دیار و مردمان افغانستانم.
چقدر دوست دارید با فرهنگ و هنر این کشور از نزدیک آشنا شوید؟
خیلی علاقهمند هستم که اگر توفیق شود این کشور و مردمانش را ببینم.
همکاری بین نوازندهها و خوانندههای ایرانی و افغان امکانپذیر است. اگر انشاءالله توفیق یار ما باشد و بتوانیم برای ملت هنردوست افغانستان برنامهای داشته باشیم میتوانیم با همکاری مشترک کارهای خوبی را ارایه کنیم.
تلفیق موسیقی افغان و شعر ایرانی چقدر شدنی است؟
قطعا این اتفاق شدنی است. شعر ایرانی و افغان از نظر کلمات تفاوت چندانی ندارند و فقط از نظر صنعت شعری و تکنیکهای بهکار گرفتهشده با هم تفاوت دارند. فکر میکنم این اتفاق تنوع بسیار جالبی خواهد داشت.
بهعنوان یک هنرمند ایرانی حاضرید این نوع موسیقی را عرضه کنید؟
من این کار را دوست دارم و امیدوارم بتوانم روزی این کار را انجام دهم و از همینجا سال نو و نوروز را به همه مردم سربلند افغانستان از شمال تا جنوب و غرب تا شرق تبریک میگویم.
«سرزمین من، خستهخسته از جفایی، سرزمین من...»، این شاید تاثیرگذارترین و به یادماندنیترین ترانه افغان باشد که برای ایرانیان در حافظه تاریخیشان باقی مانده است. تصنیفی که وقتی با تصاویر جنگ افغانستان از تلویزیون ملی ایران پخش میشد اشک را از چشمان همزبانان ملت بزرگ افغانستان جاری میکرد. حالا اما روزگار تغییر کرده و افغانستان با گامهای بلند به سمت سربلندی و بازگشت به روزهای پرشکوه حرکت میکند. در میان تمام همکاریهای مشترک ایران و افغانستان جای یک همکاری خالی است و آن محصولات مشترک فرهنگی و هنری است. سیدحسامالدین سراج، خواننده موسیقی سنتی ایرانی است که سرپرستی گروه «بیدل» را در تهران برعهده دارد. او با بیش از سه دهه فعالیت هنری در ایران حالا میگوید دلش میخواهد همکاری با هنرمندان افغان را تجربه کند.
سراج شعر بیدل دهلوی را معماگونه توصیف میکند و از لهجه ساز و آواز افغانستان تعریف میکند. او امیدوار است که روزی در کنار هنرمندان افغان روی صحنه برود؛ اتفاقی که شاید به زودی رخ دهد.
اشتراکات فرهنگی ایران و افغانستان چقدر میتواند موجب نزدیکی دو ملت شود؟
اشتراکات فرهنگی شامل چند بخش است؛ زبان، موسیقی و تبعات فرهنگ قدیم. ما در تاریخ سابقه فرهنگی مشترکی با افغانستان داریم. مثلا وقتی میگوییم خواجه عبدالله انصاری، او از هرات است اما ما به عنوان یک ایرانی، او را میشناسیم. ما دو ملت خودمان را از هم و یکی میدانیم و تفاوتی میان خود و افغانها قایل نمیشویم. اما تفاوتهایی هم در این بین هست؛ مثلا گویش در زبان. فارسی یکی است اما لهجه متفاوت است و این لهجه خودش فرهنگ ویژهای ایجاد میکند؛ چون صاحبان لهجه مشترک وحدت رویه بیشتری با هم دارند.
شما فارغالتحصیل رشته معماری هستید و در این حوزه هم کار کردهاید. براساس مطالعاتی که داشتهاید، اشتراکات معماری ایران و افغانستان را چطور میبینید؟
ما فضاهای مشترک معماری داریم. معماری دوره تیموری و سلجوقی و فضاهایی که در ایران و هرات داریم، کاملا شبیه هم است که نشان میدهد در آن دوران ما معماری مشترک هم داشتهایم.
در شهرهای تاریخی کابل، مزارشریف، غزنه و هرات میتوان نشانههای تاثیرپذیری از دورههای مختلف معماری ایران و منطقه اسلامی را مشاهده کرد؛ برای مثال، معماری مسجد جامع هرات نمونهای برجسته از تزیینات اسلامی، خشتکاریهای غوری متعلق به سده دوازدهم میلادی تا کاشیکارهای تیموری متعلق به سده پانزدهم و شانزدهم میلادی است. در غزنه نیز دو منار بلند که یادگار دوره غزنویان است به روشنی حاکی از سنت عمیقا اسلامی معماری در این کشور است. هردو منار از خشت پخته و در بالای پلان یک ستاره هشتضلعی پدید آمدهاند. در همین شهر غزنه، قصر موسوم به مسعود سوم نیز شکوه معمارانه غریبی دارد. در این بنا تزیینات باشکوه، از خشت پخته و گچ، با رنگهای روشن رنگآمیزی شده و نقشهای هندسی و متنهای فارسی حکاکیشده نشانگر عظمت کار معماران افغان در دورههای گوناگون تاریخی است. لایه دیگر معماری افغانستان را نیز باید در سنت شرقی، معابد بودایی و زیباییشناسی آن دنبال کرد.
این وجهی است که شاید کمتر به آن توجه شده باشد. اما همانطور که اشاره کردید من به دلیل اینکه بخشی از تحصیلات آکادمیک خود را در حوزه معماری انجام دادهام و پایاننامه دکترایم هم تلفیق موسیقی و معماری بود، روی این حوزه کار کردهام.
ما در میان شاعران افغان نامهای بزرگی داریم اما استفاده از اشعار آنها بین هنرمندان و فرهنگدوستان ایران فراگیر نشده است. علت این موضوع چیست؟
در مورد شعر تفاوت ویژهای بین ما و همزبانان افغانمان وجود دارد و آن، این است که در افغانستان شیوه هندی بیشتر مورد استفاده بوده است؛ مثلا آنها بیدلخوانی دارند و بیدل را به سرعت میفهمند، مثل ما که حافظ را به سرعت میفهمیم. هرچند شیوه بیدل هندی است و برای ما معماست. ما برای فهم هر بیت شعر بیدل باید یک معما را حل کنیم ولی آنها به راحتی میخوانند و میفهمند و آن شیوه مخاطب بسیاری هم دارد.
ارتباط شما با موسیقی افغانستان چگونه است؟
امروز گاهی برای ما، موسیقی افغانستانی خیلی دلنشینتر از موسیقی ایرانی جلوه میکند و این به دلیل همان سابقه فرهنگی مشترک و ویژگیهای تاریخیای است که شاید عهد ازل را به یاد ما میاندازد. فضای موسیقی افغانستان برای ما بسیار شیرین و دلنشین است.
مقامهای موسیقی افغانستان چقدر به موسیقی مقامی ما شبیه است؟
پیش از آنکه هنرمندان هندی وارد افغانستان شوند، موسیقی خراسانی که در بیشتر مصاحبههای استادان موسیقی از آن به نام موسیقی ایرانی یاد شده است، در افغانستان- بهویژه در شهرهای بزرگی همچون کابل، قندهار و هرات-رایج بود، چنانکه هنرمندان پُرآوازهای همچون رجب هراتی، سید قریش، حیدرنمدمال و آکه عبدالرحمن بدخشی-که همراه با پنجتار آواز میخواند- همزمان با هنرمندان تازهوارد هندی در دربار آوازخوانی میکردند.
امروز هم ما موسیقی تربت جام، خواف، تایباد و قوچان را داریم. بنابراین در موسیقی مقامی خودمان با آنها نه تنها بیگانه نیستیم که قرابت هم داریم. بعضی مقامهای آنها به فضای ما نزدیک است.
با توجه به همزبانی ما و نزدیکی بعضی مقامهای آنها، فکر میکنید چقدر زمینه همکاری مشترک بین هنرمندان و موسیقیدانان ایرانی و افغان وجود داشته باشد؟ در ایران گروههای موسیقی سنتی از نوازندگان هندی و پاکستانی استفاده میکنند، اما هنرمندان افغان کمی مهجور ماندهاند. این زمینه برای حضور آنها فراهم است؟
زمینهها برای فعالیت مشترک بسیارزیاد است، چون اشتراک فرهنگی زیاد است. من فکر میکنم در تلفیق موسیقی سنتی ایران و افغانستان در عین حال یک زیبایی ویژهای ایجاد میشود. لهجه سازوآواز افغان میتواند در موسیقی ایرانی زیبایی ایجاد کند و این تنوع مخاطب ویژه دارد. ما در گروه بیدل ساز «تابلا» داشتیم که یکی از نوازندگان خوب افغان در این زمینه با ما همکاری میکردند. ساز «رباب» در موسیقی ایرانی استفاده میشود و به عقیده من این ساز رنگ خاصی دارد.
ساز رباب بهطور سنتی یک ساز افغانستانی است؟
«رباب» ساز قدیمی منطقه تمدنی ایران است. این ساز یکساز قدیمی است که خاستگاه آن آریانای کهن، خراسان دوره اسلامی و افغانستان امروز است که هماکنون در قسمتهای سیستانوبلوچستان و افغانستان امروز از آن استفاده میشود. اما به هر حال از این ساز بیشتر در افغانستان استفاده میشود و امروز به عنوان ساز افغانستان شناخته میشود.
شما تا به حال به افغانستان سفر کردهاید؟
خیر. متاسفانه سفری به این دیار نداشتهام ولی بسیار مشتاق دیدار دیار و مردمان افغانستانم.
چقدر دوست دارید با فرهنگ و هنر این کشور از نزدیک آشنا شوید؟
خیلی علاقهمند هستم که اگر توفیق شود این کشور و مردمانش را ببینم.
همکاری بین نوازندهها و خوانندههای ایرانی و افغان امکانپذیر است. اگر انشاءالله توفیق یار ما باشد و بتوانیم برای ملت هنردوست افغانستان برنامهای داشته باشیم میتوانیم با همکاری مشترک کارهای خوبی را ارایه کنیم.
تلفیق موسیقی افغان و شعر ایرانی چقدر شدنی است؟
قطعا این اتفاق شدنی است. شعر ایرانی و افغان از نظر کلمات تفاوت چندانی ندارند و فقط از نظر صنعت شعری و تکنیکهای بهکار گرفتهشده با هم تفاوت دارند. فکر میکنم این اتفاق تنوع بسیار جالبی خواهد داشت.
بهعنوان یک هنرمند ایرانی حاضرید این نوع موسیقی را عرضه کنید؟
من این کار را دوست دارم و امیدوارم بتوانم روزی این کار را انجام دهم و از همینجا سال نو و نوروز را به همه مردم سربلند افغانستان از شمال تا جنوب و غرب تا شرق تبریک میگویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.