|

درس‌هایی از مایکل سندل برای اقتصاد ایران

غلامرضا موسی‌خانی .کارشناس ارشد شرکت سرمایه‌گذاری تامین‌اجتماعی

مایکل سندل، فیلسوف نام‌آشنای اخلاق و مدرس 30سال اخیر دانشگاه هاروارد مدتی است که به‌واسطه ترجمه آثارش؛ به فارسی‌زبانان شناسانده شده است. شهرت او درحال‌حاضر به خاطر پخش زنده کلاس‌های اخلاق و عدالت اوست که از طریق وب‌ قابل مشاهده است. کلاس‌های درس او عموما به شکل گفت‌وگو برگزار می‌شود. به لحاظ زمانی کتاب «عدالت» او دیرتر از کتاب «آنچه با پول نمی‌توان خرید؟» به زبان فارسی ترجمه شد؛ اما ترتیب نگارش این دو کتاب به گونه‌ای است که کتاب «آنچه با پول نمی‌توان خرید؟» یا به تعبیر بهتر «بررسی مرزهای اخلاقی بازار» متاخرتر از کتاب عدالت است.
الف) سندل در کتاب عدالت آرای اخلاقی سه مکتب فکری مطرح به شرح زیر را مورد بررسی نقادانه قرار می‌دهد:
1- مکتب اخلاقی فضیلت‌گرای ارسطو
2- مکتب اخلاقی فایده‌گرای بنتام و جان استوارت‌میل
3- مکتب اخلاقی وظیفه‌گرای ایمانوئل کانت
سندل پس از بررسی این مکاتب و شرح و تفصیل هرکدام از آنها، دو مکتب اخلاقی فایده‌گرا و وظیفه‌گرا را مطلوب ندانسته و در مقابل، گرایش خود را به مکتب اخلاقی «فضیلت‌گرا» بیان می‌دارد. در رویکرد او هویت فرد در ارتباط با تعلقات او در زمینه عضویتش در یک خانواده، شهر، ملت، تاریخ و فرهنگ خاص، مورد تبیین و تعریف قرار می‌گیرد. دراین‌زمینه می‌توان به تکالیف مربوط به همبستگی، وفاداری، حافظه تاریخی و ایمان مذهبی اشاره کرد. به بیان مختصر مایکل سندل جزو آن‌دسته از فلاسفه اخلاق است که اصطلاحا به اجتماع‌گرایان شهرت دارند. سندل معتقد است فردگرایی که در دو مکتب فایده‌گرا و وظیفه‌گرا مورد تاکید است، نمی‌تواند تبیینی از این مفاهیم و تعلقات به دست دهد.
او با ذکر برخی وقایع تاریخی، از جمله بروز توفان در آمریکا و همچنین با ذکر مثال‌های محدود اقتصادی، از جمله مثال‌های مرتبط با بروز بحران مالی در سال 2008 در آمریکا سعی در تبیین ضرورت توجه به نابرابری درآمدی داشته و بیان می‌کند که از منظر درآمدی در یک جامعه نابرابر؛ شکاف اجتماعی بین طبقه فقرا و طبقه اغنیا افزایش یافته و این امر، باعث گسست اجتماعی می‌شود. سندل با بیان اهمیت و ضرورت توجه به تعهد اجتماعی؛ نابرابری درآمدی را یکی از عوامل بروز این شکاف اعلام کرده و معتقد است که آن‌دسته از سیاست‌های اقتصادی که منتج به افزایش نابرابری در جامعه می‌شود، می‌توانند در بلندمدت حس تعهد و تعلق خاطر اجتماعی و ملی را تضعیف کنند.
ب) اما در کتاب «آنچه با پول نمی‌توان خرید؟» که بیشتر اقتصادی است، نگارنده با مثال‌های متعدد قصد نشان‌دادن این موضوع را دارد که بسط ید «اقتصاد بازار» چگونه جامعه را از درون استحاله کرده و ما از یک اقتصاد بازاری به یک جامعه بازاری رسیده‌ایم. سندل با دقت فراوان در این کتاب به بیان این موضوع می‌پردازد که نیش نابرابری نسبت به قبل، گزنده‌تر شده است. رویکرد اصلی او در این کتاب به گونه‌ای است که نشان دهد پول چگونه می‌تواند عرصه را بر ارزش‌های اجتماعی دیگر تنگ کند. در واقع وقتی سیاست‌های اقتصادی به گونه‌ای باشد که ارزش‌های اقتصادی بر جامعه حاکم شوند، آن‌وقت عرصه رفته‌رفته بر سایر ارزش‌ها از قبیل ارزش‌های اجتماعی و ارزش‌های اخلاقی و دینی تنگ‌تر شده و این امر باعث تنزل شأن بسیاری از امور خیر در جامعه می‌شود.
تمامی مثال‌هایی که سندل در این کتاب ذکر می‌کند، ناظر بر این هدف است که نشان دهد از دو زاویه، غلبه ارزش‌های اقتصادی بر سایر ارزش‌ها دارای اشکال است:
1- از منظر عدالت
2- از منظر فساد
او معتقد است که وقتی ارزش‌های اقتصادی در جامعه متداول شوند، بی‌عدالتی در جامعه ظاهر شده و بعضی از امور خیر را نیز تنزل شأن می‌دهند. جمله او در مورد فساد این‌گونه است: فساد لزوما به معنای انجام کارهای خلاف‌قانون از قبیل پرداخت رشوه و... نیست؛ بلکه «تنزل شأن یک خیر» یا یک ادب اجتماعی نیز فساد است. به‌عنوان نمونه وقتی نظام آموزشی در یک کشور به‌گونه‌ای طراحی شود که مبتنی بر اخذ شهریه باشد، رفته‌رفته امکانات بهتر و معلمان مجرب‌تر به سمت این مدارس از لحاظ مالی برخوردار، ریزش می‌کنند و آنگاه اتفاقی که می‌افتد این است که در یک جامعه، مدارس محدودی داریم با امکانات بالا برای عده معدودی انسان مرفه که توان پرداخت شهریه را دارند و در مقابل مدارس «کم‌امکانات» بسیاری داریم برای عده زیادی که توان پرداخت این شهریه را ندارند. این موضوع از منظر عدالت این‌گونه تفسیر می‌شود که فرزندان بااستعداد خانواده‌های کم‌بضاعت چه گناهی مرتکب شده‌اند که از رفتن به مدارس خوب بی‌بهره‌اند و از موضع فساد نیز آن‌کس که حاضر به پرداخت بالاترین پول برای یک خدمت است لزوما بالاترین ارزش را برای آن قایل نیست.
عموم مثال‌های قیدشده در این کتاب، مرتبط با جامعه آمریکا و در سطح بسیار محدود نیز مرتبط با کشور چین است؛ اما واقعیت این است که اگر نگوییم تمام آنها اما بیش از 80درصد آنها برای جامعه امروز ما بسیار می‌تواند مورد دقت، بررسی و استفاده قرار گیرد. به عنوان نمونه، نظام آموزش در کشور ما نیز به‌گونه‌ای است که به دو قطب شهریه‌ای (غیرانتفاعی) و دولتی تقسیم شده و همان آفات ذکرشده در فوق می‌تواند بر آن مترتب شود. علاوه‌برآن، اتفاق دیگری که در جامعه ما در حوزه آموزش در حال افتادن است؛ بسط ید پرقدرت پول در این عرصه است، به گونه‌ای که یکه‌تازی نگاه درآمدی به موضوع آموزش در ایران از سوی برخی از جامعه‌شناسان «گاجی‌شدن نظام آموزش» نام گرفته است.

نتیجه
نگرش غالب علم اقتصاد می‌گوید که اقتصاد، علم بررسی رفتار اقتصادی در یک جامعه است و نسبتی با علم اخلاق که بیانگر باید‌ها و نباید‌هاست، ندارد. سندل در این کتاب با دقت فراوان ضمن رد این نگرش توضیح می‌دهد که اخلاق و اقتصاد در هم تنیده‌اند و عدم‌توجه به اخلاق؛ مشکلات فراوانی را فرارویمان قرار خواهد داد و این امر می‌تواند فرآیند بلندمدت توسعه را نیز تحت‌الشعاع خود قرار دهد.

مایکل سندل، فیلسوف نام‌آشنای اخلاق و مدرس 30سال اخیر دانشگاه هاروارد مدتی است که به‌واسطه ترجمه آثارش؛ به فارسی‌زبانان شناسانده شده است. شهرت او درحال‌حاضر به خاطر پخش زنده کلاس‌های اخلاق و عدالت اوست که از طریق وب‌ قابل مشاهده است. کلاس‌های درس او عموما به شکل گفت‌وگو برگزار می‌شود. به لحاظ زمانی کتاب «عدالت» او دیرتر از کتاب «آنچه با پول نمی‌توان خرید؟» به زبان فارسی ترجمه شد؛ اما ترتیب نگارش این دو کتاب به گونه‌ای است که کتاب «آنچه با پول نمی‌توان خرید؟» یا به تعبیر بهتر «بررسی مرزهای اخلاقی بازار» متاخرتر از کتاب عدالت است.
الف) سندل در کتاب عدالت آرای اخلاقی سه مکتب فکری مطرح به شرح زیر را مورد بررسی نقادانه قرار می‌دهد:
1- مکتب اخلاقی فضیلت‌گرای ارسطو
2- مکتب اخلاقی فایده‌گرای بنتام و جان استوارت‌میل
3- مکتب اخلاقی وظیفه‌گرای ایمانوئل کانت
سندل پس از بررسی این مکاتب و شرح و تفصیل هرکدام از آنها، دو مکتب اخلاقی فایده‌گرا و وظیفه‌گرا را مطلوب ندانسته و در مقابل، گرایش خود را به مکتب اخلاقی «فضیلت‌گرا» بیان می‌دارد. در رویکرد او هویت فرد در ارتباط با تعلقات او در زمینه عضویتش در یک خانواده، شهر، ملت، تاریخ و فرهنگ خاص، مورد تبیین و تعریف قرار می‌گیرد. دراین‌زمینه می‌توان به تکالیف مربوط به همبستگی، وفاداری، حافظه تاریخی و ایمان مذهبی اشاره کرد. به بیان مختصر مایکل سندل جزو آن‌دسته از فلاسفه اخلاق است که اصطلاحا به اجتماع‌گرایان شهرت دارند. سندل معتقد است فردگرایی که در دو مکتب فایده‌گرا و وظیفه‌گرا مورد تاکید است، نمی‌تواند تبیینی از این مفاهیم و تعلقات به دست دهد.
او با ذکر برخی وقایع تاریخی، از جمله بروز توفان در آمریکا و همچنین با ذکر مثال‌های محدود اقتصادی، از جمله مثال‌های مرتبط با بروز بحران مالی در سال 2008 در آمریکا سعی در تبیین ضرورت توجه به نابرابری درآمدی داشته و بیان می‌کند که از منظر درآمدی در یک جامعه نابرابر؛ شکاف اجتماعی بین طبقه فقرا و طبقه اغنیا افزایش یافته و این امر، باعث گسست اجتماعی می‌شود. سندل با بیان اهمیت و ضرورت توجه به تعهد اجتماعی؛ نابرابری درآمدی را یکی از عوامل بروز این شکاف اعلام کرده و معتقد است که آن‌دسته از سیاست‌های اقتصادی که منتج به افزایش نابرابری در جامعه می‌شود، می‌توانند در بلندمدت حس تعهد و تعلق خاطر اجتماعی و ملی را تضعیف کنند.
ب) اما در کتاب «آنچه با پول نمی‌توان خرید؟» که بیشتر اقتصادی است، نگارنده با مثال‌های متعدد قصد نشان‌دادن این موضوع را دارد که بسط ید «اقتصاد بازار» چگونه جامعه را از درون استحاله کرده و ما از یک اقتصاد بازاری به یک جامعه بازاری رسیده‌ایم. سندل با دقت فراوان در این کتاب به بیان این موضوع می‌پردازد که نیش نابرابری نسبت به قبل، گزنده‌تر شده است. رویکرد اصلی او در این کتاب به گونه‌ای است که نشان دهد پول چگونه می‌تواند عرصه را بر ارزش‌های اجتماعی دیگر تنگ کند. در واقع وقتی سیاست‌های اقتصادی به گونه‌ای باشد که ارزش‌های اقتصادی بر جامعه حاکم شوند، آن‌وقت عرصه رفته‌رفته بر سایر ارزش‌ها از قبیل ارزش‌های اجتماعی و ارزش‌های اخلاقی و دینی تنگ‌تر شده و این امر باعث تنزل شأن بسیاری از امور خیر در جامعه می‌شود.
تمامی مثال‌هایی که سندل در این کتاب ذکر می‌کند، ناظر بر این هدف است که نشان دهد از دو زاویه، غلبه ارزش‌های اقتصادی بر سایر ارزش‌ها دارای اشکال است:
1- از منظر عدالت
2- از منظر فساد
او معتقد است که وقتی ارزش‌های اقتصادی در جامعه متداول شوند، بی‌عدالتی در جامعه ظاهر شده و بعضی از امور خیر را نیز تنزل شأن می‌دهند. جمله او در مورد فساد این‌گونه است: فساد لزوما به معنای انجام کارهای خلاف‌قانون از قبیل پرداخت رشوه و... نیست؛ بلکه «تنزل شأن یک خیر» یا یک ادب اجتماعی نیز فساد است. به‌عنوان نمونه وقتی نظام آموزشی در یک کشور به‌گونه‌ای طراحی شود که مبتنی بر اخذ شهریه باشد، رفته‌رفته امکانات بهتر و معلمان مجرب‌تر به سمت این مدارس از لحاظ مالی برخوردار، ریزش می‌کنند و آنگاه اتفاقی که می‌افتد این است که در یک جامعه، مدارس محدودی داریم با امکانات بالا برای عده معدودی انسان مرفه که توان پرداخت شهریه را دارند و در مقابل مدارس «کم‌امکانات» بسیاری داریم برای عده زیادی که توان پرداخت این شهریه را ندارند. این موضوع از منظر عدالت این‌گونه تفسیر می‌شود که فرزندان بااستعداد خانواده‌های کم‌بضاعت چه گناهی مرتکب شده‌اند که از رفتن به مدارس خوب بی‌بهره‌اند و از موضع فساد نیز آن‌کس که حاضر به پرداخت بالاترین پول برای یک خدمت است لزوما بالاترین ارزش را برای آن قایل نیست.
عموم مثال‌های قیدشده در این کتاب، مرتبط با جامعه آمریکا و در سطح بسیار محدود نیز مرتبط با کشور چین است؛ اما واقعیت این است که اگر نگوییم تمام آنها اما بیش از 80درصد آنها برای جامعه امروز ما بسیار می‌تواند مورد دقت، بررسی و استفاده قرار گیرد. به عنوان نمونه، نظام آموزش در کشور ما نیز به‌گونه‌ای است که به دو قطب شهریه‌ای (غیرانتفاعی) و دولتی تقسیم شده و همان آفات ذکرشده در فوق می‌تواند بر آن مترتب شود. علاوه‌برآن، اتفاق دیگری که در جامعه ما در حوزه آموزش در حال افتادن است؛ بسط ید پرقدرت پول در این عرصه است، به گونه‌ای که یکه‌تازی نگاه درآمدی به موضوع آموزش در ایران از سوی برخی از جامعه‌شناسان «گاجی‌شدن نظام آموزش» نام گرفته است.

نتیجه
نگرش غالب علم اقتصاد می‌گوید که اقتصاد، علم بررسی رفتار اقتصادی در یک جامعه است و نسبتی با علم اخلاق که بیانگر باید‌ها و نباید‌هاست، ندارد. سندل در این کتاب با دقت فراوان ضمن رد این نگرش توضیح می‌دهد که اخلاق و اقتصاد در هم تنیده‌اند و عدم‌توجه به اخلاق؛ مشکلات فراوانی را فرارویمان قرار خواهد داد و این امر می‌تواند فرآیند بلندمدت توسعه را نیز تحت‌الشعاع خود قرار دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.