|

اشتغال عمومی یعنی فقرزدایی

میتو والنزا* مسوول نظارت و ارزیابی سیاست‌های اجتماعی یونیسف

در تعریف از اشتغال عمومی «حق کار» بسیار حایزاهمیت است؛ چراکه وظیفه دولت، فراهم‌کردن زمینه برای تضمین اشتغال مردم است و مشارکت خود مردم برای دستیابی به این حق نیز دارای اهمیت است.
برنامه‌های اشتغال عمومی چهار نوع است: کوتاه‌مدت، بلندمدت، ایجاد ساختارها و آموزش. برنامه‌های اشتغال عمومی کوتاه‌مدت برنامه‌هایی هستند مبتنی بر «ایجاد چتر حمایتی برای اقشار آسیب‌پذیر» که درآمد این اقشار را در شرایط بحران درآمدی تامین کند. برنامه‌های بلندمدت اشتغال شامل «بیمه بیکاری» می‌شود که در هر کشوری مدلی از آن پیاده می‌شود. نوع سوم برنامه‌های اشتغال عمومی «ایجاد زیرساخت‌ها»ست که به خصوص بعد از بحران‌های اقتصادی یا فجایع طبیعی ضروری به نظر می‌رسد. اساس نوع دیگری از برنامه‌های اشتغال عمومی «آموزش» است؛ برنامه‌هایی آموزشی که افراد را ترغیب به پس‌انداز برای ایجاد اشتغال می‌کند.
حال باید دید اجرای برنامه‌های توسعه اشتغال عمومی در کشورها چه نتایجی را به دنبال دارد. پیامد و نتیجه اصلی اجرای برنامه‌های اشتغال عمومی، یکنواخت‌کردن مصرف خانواده‌های فقیر و اقشار آسیب‌پذیر جامعه است که در دوران بحران مصرف‌شان کاهش پیدا می‌کند. بیمه بیکاری و چتر حمایتی برای اقشار آسیب‌پذیر، یکی دیگر از نتیجه‌هاست و مهم‌تر اینکه «انتخاب فردی» خودش را نشان می‌دهد؛ چون در این برنامه‌ها دولت نباید به دنبال افراد برود؛ بلکه به‌وسیله این طرح‌ها جذب افراد فقیر با انتخاب خودشان آسان می‌شود.
اجرای این طرح‌ها در مناطقی که نرخ بیکاری بالاست احتمال موفقیت را بالا می‌برد؛ بنابراین برای شروع چنین برنامه‌هایی باید از این مناطق شروع کرد. یک نکته قابل‌توجه برای به‌نتیجه‌رسیدن چنین طرح‌هایی این است كه این طرح‌ها به دلیل هزینه اجرایی زیاد، عزم سیاسی بالایی را می‌طلبند؛ ولی با وجود اين،‌ این برنامه‌ها از «پرداخت‌های نقدی» بهتر است؛ چون هم ایجاد کار می‌کنند و هم آثار اقتصادی بالاتری دارد.
در تبیین پارامترهای لازم برای اجرای طرح‌های اشتغال عمومی باید گفت که مهم‌ترین پارامتر «تعیین دستمزد» است. در این برنامه‌ها مزد می‌تواند بالاتر از نرخ مزد بازار باشد که این موضوع مشکل‌ساز می‌شود؛ چراکه در‌این‌صورت همه افراد خواهان کار در چنین طرح‌هایی می‌شوند و در چنین شرایطی عرضه نیروی کار، بالاتر از توان کشور برای اجرای برنامه‌ها خواهد شد و همچنین با هدف این طرح که حمایت درآمدی از اقشار ضعیف است در تناقض است، همچنین دراین‌صورت فساد و انحراف ایجاد خواهد شد و اصل «انتخاب فردی» زیر سوال می‌رود.
یک روش دیگر، تعیین نرخ مزد مساوی با حداقل مزد است و این مورد هم با توجه به کشور اجرا‌کننده متفاوت است چون در برخی کشور‌ها حداقل مزد از مزد بازار بیشتر است و مشکلات قبل را ایجاد می‌کند. بنابراین آنچه در تعیین مزد مهم به نظر می‌رسد دیدن تفاوت‌هاست. در تعیین مزد باید تفاوت‌های بین مناطق، بین گروه‌های شهری و روستایی و همچنین گروه‌های مختلف شهری دیده شود.
براساس تجارب دیگر کشورها، راهکارهایی را می‌توان برای اجرای بهتر برنامه‌ها پیشنهاد کرد. در برنامه‌های اشتغال عمومی اجرای پروژه‌های کوچک بهتر از پروژه‌های بزرگ است، همچنین پروژه‌هایی بهتر هستند که مردم منطقه را بیشتر جذب کنند و پروژه‌هایی موفق‌ترند که بر اساس رتبه‌بندی خانواده‌ها اجرا شوند به‌این‌صورت که فقیر‌ترین خانواده‌ها و افراد مشخص شوند و کار برای فقیر‌ترین‌ها ایجاد شود.
ایجاد مالکیت در جوامع محلی نیز یکی از راهکارهای اجرای بهتر پروژه‌های اشتغال عمومی است. این کار باعث می‌شود آنها برای ادامه فعالیت خود تشویق شوند و بهتر جذب برنامه‌ها شوند. همچنین زمان اجرای برنامه‌ها حایزاهمیت است. زمان این برنامه‌ها نباید با فصل کار اصلی ساکنان منطقه تداخل داشته باشد؛ مثلا در زمان کشاورزی نباشد. نوع بیکاری منطقه نیز باید مورد توجه قرار بگیرد؛ مثل بیکاری زنان.
برای روشن‌شدن مطالب گفته‌شده، مثال‌هایی از کشور‌های اتیوپی و آفریقای‌جنوبی که تجربه همکاری با آنها را داشته‌ام، ذکر شده است.

اتیوپی
کشور اتیوپی از لحاظ زیرساخت‌ها با ایران قابل‌مقایسه نیست و بخش زیادی از پروژه‌های اشتغال عمومی در این کشور برای ایجاد جاده‌ها، پروژه‌های آبخیزداری و کشاورزی صرف شده است؛ ولی تجربه آنها می‌تواند برای ایران مفید باشد. پروژه‌های اشتغال عمومی در این کشور 50درصد کل جمعیت این کشور را دربر گرفته است، برای هر پروژه 120روز کاری تعریف شده است و تاکنون 34هزار پروژه در این کشور اجرا شده است.
مساله جالب‌توجه در اتیوپی این است که برای افرادی که در پروژه‌های اشتغال عمومی کار می‌کنند حساب بانکی جداگانه‌ای ایجاد می‌شود و از ابتدا آنها تشویق به پس‌انداز می‌شوند به‌این‌صورت که اگر بخشی از درآمد خودشان را برندارند دولت به همان اندازه به آنها وام می‌دهد که می‌توانند به وسیله آن خوداشتغالی هم داشته باشند. به‌این‌صورت این اولین امکان پس‌اندازی است که به فقیر‌ترین افراد جامعه داده می‌شود تا در آینده، راهی برای خروج از فقر پیدا کنند. در چنین شرایطی برنامه‌های اشتغال عمومی فقط کمک درآمدی نیست؛ بلکه در درازمدت راهکاری برای خروج از فقر است.
آفریقای‌جنوبی
در آفریقای‌جنوبی زیرساخت‌های خدماتی و بهداشتی مورد توجه قرار گرفته است. در این کشور به دلیل جمعیت زیاد جوانان مبتلا به ایدز و کودکان بی‌سرپرست، به افراد آموزش داده شده که خدماتی را ارایه کنند. آنها به بیکاران فقیر آموزش می‌دهند که چگونه با یک فرد مبتلا به ایدز رفتار کنند و چگونه آنها را به گروه‌های درمانی معرفی کنند و همچنین چگونه به کودکانی که مشکلات درمانی دارند، کمک کنند. در این طرح این افراد آموزش‌دیده حتی می‌توانند خودشان آموزش‌هایی را در زمینه پرهیز از رفتارهای پرخطر جنسی یا حاملگی‌های ناخواسته بدهند.
انجام این فعالیت‌ها برای تغییر همه‌چیز در این کشور کافی نیست؛ ولی مطالعات و مقایسه گروه‌های کنترل نشان می‌دهد که در برخی از مناطق آفریقای‌جنوبی‌ موفقیت‌های خوبی به دست آمده است. در ایران این مشکل جدی نیست؛ ولی بر اساس نیاز گروه‌های فقیر می‌توان چنین خدماتی را به آنها ارایه کرد.
در اجرای چنین برنامه‌هایی آنچه بسیار ضروری به نظر می‌رسد، طراحی برنامه‌ها براساس نیاز جوامع محلی است چراکه برنامه‌هایی با شکست مواجه شدند که به درستی و بدون توجه به نیاز جوامع طراحی شده‌اند. در این برنامه‌ها به نیاز مردم فکر شود و نیاز آنها گاهی از آنچه ما فکر می‌کنیم متفاوت است. چون این برنامه‌ها عموما در مرکز و پایتخت طراحی می‌شوند و با نیاز‌ها انطباق ندارند.
به عنوان جمع‌بندی می‌توان گفت عواملی که باعث می‌شود برنامه‌های اشتغال عمومی موفق باشند عبارتند از: ایجاد ساختارهای موردنیاز، تشویق زنان به مشارکت در اجرای برنامه‌ها، انتخاب فردی افراد، تشخیص افراد آسیب‌پذیر و نظارت دقیق بر این طرح، توجه به ویژگی‌های جغرافیایی، مناطق، فصول کاری، جمع‌آوری دقیق آمار و شناخت اولویت‌ها به عنوان ملاکی برای ارزیابی پروژه‌ها، شناخت بازار کار، وجود چترهای حمایتی مناسب جامعه هدف و... .
موفقیت این پروژه‌ها باید با اهداف خاص آنها سنجیده شود. این اهداف مبتنی بر افرادی هستند که در این مناطق فعالیت می‌کنند. برای اجرای بهتر پروژه‌ها باید از نمونه‌های کوچک شروع کرد و اگر نمونه کوچک جواب داد آن را گسترش داد.
دراین‌میان آنچه در مورد ایران باید گفت این است که، در این کشور چون حمایت اجتماعی از اقشار آسیب‌پذیر وجود دارد و هدف از برنامه‌های اشتغال عمومی می‌تواند ارتقای کیفیت خدمات اجتماعی باشد. همچنین لزوم استفاده از راهکارهایی برای جذب فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در ایران ضروری به نظر می‌رسد چون این افراد توقع بالایی از بازار کار دارند و به سختی جذب چنین برنامه‌هایی می‌شوند.
در آخر گفتنی است مطلع‌ترین نهاد در رابطه با اجرای برنامه‌های اشتغال عمومی بانک مرکزی است که این بانک وب‌سایتی را طراحی کرده که هم بسته‌های آموزشی دارد و هم تجارب سایر کشورها را در آن هست.

در تعریف از اشتغال عمومی «حق کار» بسیار حایزاهمیت است؛ چراکه وظیفه دولت، فراهم‌کردن زمینه برای تضمین اشتغال مردم است و مشارکت خود مردم برای دستیابی به این حق نیز دارای اهمیت است.
برنامه‌های اشتغال عمومی چهار نوع است: کوتاه‌مدت، بلندمدت، ایجاد ساختارها و آموزش. برنامه‌های اشتغال عمومی کوتاه‌مدت برنامه‌هایی هستند مبتنی بر «ایجاد چتر حمایتی برای اقشار آسیب‌پذیر» که درآمد این اقشار را در شرایط بحران درآمدی تامین کند. برنامه‌های بلندمدت اشتغال شامل «بیمه بیکاری» می‌شود که در هر کشوری مدلی از آن پیاده می‌شود. نوع سوم برنامه‌های اشتغال عمومی «ایجاد زیرساخت‌ها»ست که به خصوص بعد از بحران‌های اقتصادی یا فجایع طبیعی ضروری به نظر می‌رسد. اساس نوع دیگری از برنامه‌های اشتغال عمومی «آموزش» است؛ برنامه‌هایی آموزشی که افراد را ترغیب به پس‌انداز برای ایجاد اشتغال می‌کند.
حال باید دید اجرای برنامه‌های توسعه اشتغال عمومی در کشورها چه نتایجی را به دنبال دارد. پیامد و نتیجه اصلی اجرای برنامه‌های اشتغال عمومی، یکنواخت‌کردن مصرف خانواده‌های فقیر و اقشار آسیب‌پذیر جامعه است که در دوران بحران مصرف‌شان کاهش پیدا می‌کند. بیمه بیکاری و چتر حمایتی برای اقشار آسیب‌پذیر، یکی دیگر از نتیجه‌هاست و مهم‌تر اینکه «انتخاب فردی» خودش را نشان می‌دهد؛ چون در این برنامه‌ها دولت نباید به دنبال افراد برود؛ بلکه به‌وسیله این طرح‌ها جذب افراد فقیر با انتخاب خودشان آسان می‌شود.
اجرای این طرح‌ها در مناطقی که نرخ بیکاری بالاست احتمال موفقیت را بالا می‌برد؛ بنابراین برای شروع چنین برنامه‌هایی باید از این مناطق شروع کرد. یک نکته قابل‌توجه برای به‌نتیجه‌رسیدن چنین طرح‌هایی این است كه این طرح‌ها به دلیل هزینه اجرایی زیاد، عزم سیاسی بالایی را می‌طلبند؛ ولی با وجود اين،‌ این برنامه‌ها از «پرداخت‌های نقدی» بهتر است؛ چون هم ایجاد کار می‌کنند و هم آثار اقتصادی بالاتری دارد.
در تبیین پارامترهای لازم برای اجرای طرح‌های اشتغال عمومی باید گفت که مهم‌ترین پارامتر «تعیین دستمزد» است. در این برنامه‌ها مزد می‌تواند بالاتر از نرخ مزد بازار باشد که این موضوع مشکل‌ساز می‌شود؛ چراکه در‌این‌صورت همه افراد خواهان کار در چنین طرح‌هایی می‌شوند و در چنین شرایطی عرضه نیروی کار، بالاتر از توان کشور برای اجرای برنامه‌ها خواهد شد و همچنین با هدف این طرح که حمایت درآمدی از اقشار ضعیف است در تناقض است، همچنین دراین‌صورت فساد و انحراف ایجاد خواهد شد و اصل «انتخاب فردی» زیر سوال می‌رود.
یک روش دیگر، تعیین نرخ مزد مساوی با حداقل مزد است و این مورد هم با توجه به کشور اجرا‌کننده متفاوت است چون در برخی کشور‌ها حداقل مزد از مزد بازار بیشتر است و مشکلات قبل را ایجاد می‌کند. بنابراین آنچه در تعیین مزد مهم به نظر می‌رسد دیدن تفاوت‌هاست. در تعیین مزد باید تفاوت‌های بین مناطق، بین گروه‌های شهری و روستایی و همچنین گروه‌های مختلف شهری دیده شود.
براساس تجارب دیگر کشورها، راهکارهایی را می‌توان برای اجرای بهتر برنامه‌ها پیشنهاد کرد. در برنامه‌های اشتغال عمومی اجرای پروژه‌های کوچک بهتر از پروژه‌های بزرگ است، همچنین پروژه‌هایی بهتر هستند که مردم منطقه را بیشتر جذب کنند و پروژه‌هایی موفق‌ترند که بر اساس رتبه‌بندی خانواده‌ها اجرا شوند به‌این‌صورت که فقیر‌ترین خانواده‌ها و افراد مشخص شوند و کار برای فقیر‌ترین‌ها ایجاد شود.
ایجاد مالکیت در جوامع محلی نیز یکی از راهکارهای اجرای بهتر پروژه‌های اشتغال عمومی است. این کار باعث می‌شود آنها برای ادامه فعالیت خود تشویق شوند و بهتر جذب برنامه‌ها شوند. همچنین زمان اجرای برنامه‌ها حایزاهمیت است. زمان این برنامه‌ها نباید با فصل کار اصلی ساکنان منطقه تداخل داشته باشد؛ مثلا در زمان کشاورزی نباشد. نوع بیکاری منطقه نیز باید مورد توجه قرار بگیرد؛ مثل بیکاری زنان.
برای روشن‌شدن مطالب گفته‌شده، مثال‌هایی از کشور‌های اتیوپی و آفریقای‌جنوبی که تجربه همکاری با آنها را داشته‌ام، ذکر شده است.

اتیوپی
کشور اتیوپی از لحاظ زیرساخت‌ها با ایران قابل‌مقایسه نیست و بخش زیادی از پروژه‌های اشتغال عمومی در این کشور برای ایجاد جاده‌ها، پروژه‌های آبخیزداری و کشاورزی صرف شده است؛ ولی تجربه آنها می‌تواند برای ایران مفید باشد. پروژه‌های اشتغال عمومی در این کشور 50درصد کل جمعیت این کشور را دربر گرفته است، برای هر پروژه 120روز کاری تعریف شده است و تاکنون 34هزار پروژه در این کشور اجرا شده است.
مساله جالب‌توجه در اتیوپی این است که برای افرادی که در پروژه‌های اشتغال عمومی کار می‌کنند حساب بانکی جداگانه‌ای ایجاد می‌شود و از ابتدا آنها تشویق به پس‌انداز می‌شوند به‌این‌صورت که اگر بخشی از درآمد خودشان را برندارند دولت به همان اندازه به آنها وام می‌دهد که می‌توانند به وسیله آن خوداشتغالی هم داشته باشند. به‌این‌صورت این اولین امکان پس‌اندازی است که به فقیر‌ترین افراد جامعه داده می‌شود تا در آینده، راهی برای خروج از فقر پیدا کنند. در چنین شرایطی برنامه‌های اشتغال عمومی فقط کمک درآمدی نیست؛ بلکه در درازمدت راهکاری برای خروج از فقر است.
آفریقای‌جنوبی
در آفریقای‌جنوبی زیرساخت‌های خدماتی و بهداشتی مورد توجه قرار گرفته است. در این کشور به دلیل جمعیت زیاد جوانان مبتلا به ایدز و کودکان بی‌سرپرست، به افراد آموزش داده شده که خدماتی را ارایه کنند. آنها به بیکاران فقیر آموزش می‌دهند که چگونه با یک فرد مبتلا به ایدز رفتار کنند و چگونه آنها را به گروه‌های درمانی معرفی کنند و همچنین چگونه به کودکانی که مشکلات درمانی دارند، کمک کنند. در این طرح این افراد آموزش‌دیده حتی می‌توانند خودشان آموزش‌هایی را در زمینه پرهیز از رفتارهای پرخطر جنسی یا حاملگی‌های ناخواسته بدهند.
انجام این فعالیت‌ها برای تغییر همه‌چیز در این کشور کافی نیست؛ ولی مطالعات و مقایسه گروه‌های کنترل نشان می‌دهد که در برخی از مناطق آفریقای‌جنوبی‌ موفقیت‌های خوبی به دست آمده است. در ایران این مشکل جدی نیست؛ ولی بر اساس نیاز گروه‌های فقیر می‌توان چنین خدماتی را به آنها ارایه کرد.
در اجرای چنین برنامه‌هایی آنچه بسیار ضروری به نظر می‌رسد، طراحی برنامه‌ها براساس نیاز جوامع محلی است چراکه برنامه‌هایی با شکست مواجه شدند که به درستی و بدون توجه به نیاز جوامع طراحی شده‌اند. در این برنامه‌ها به نیاز مردم فکر شود و نیاز آنها گاهی از آنچه ما فکر می‌کنیم متفاوت است. چون این برنامه‌ها عموما در مرکز و پایتخت طراحی می‌شوند و با نیاز‌ها انطباق ندارند.
به عنوان جمع‌بندی می‌توان گفت عواملی که باعث می‌شود برنامه‌های اشتغال عمومی موفق باشند عبارتند از: ایجاد ساختارهای موردنیاز، تشویق زنان به مشارکت در اجرای برنامه‌ها، انتخاب فردی افراد، تشخیص افراد آسیب‌پذیر و نظارت دقیق بر این طرح، توجه به ویژگی‌های جغرافیایی، مناطق، فصول کاری، جمع‌آوری دقیق آمار و شناخت اولویت‌ها به عنوان ملاکی برای ارزیابی پروژه‌ها، شناخت بازار کار، وجود چترهای حمایتی مناسب جامعه هدف و... .
موفقیت این پروژه‌ها باید با اهداف خاص آنها سنجیده شود. این اهداف مبتنی بر افرادی هستند که در این مناطق فعالیت می‌کنند. برای اجرای بهتر پروژه‌ها باید از نمونه‌های کوچک شروع کرد و اگر نمونه کوچک جواب داد آن را گسترش داد.
دراین‌میان آنچه در مورد ایران باید گفت این است که، در این کشور چون حمایت اجتماعی از اقشار آسیب‌پذیر وجود دارد و هدف از برنامه‌های اشتغال عمومی می‌تواند ارتقای کیفیت خدمات اجتماعی باشد. همچنین لزوم استفاده از راهکارهایی برای جذب فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در ایران ضروری به نظر می‌رسد چون این افراد توقع بالایی از بازار کار دارند و به سختی جذب چنین برنامه‌هایی می‌شوند.
در آخر گفتنی است مطلع‌ترین نهاد در رابطه با اجرای برنامه‌های اشتغال عمومی بانک مرکزی است که این بانک وب‌سایتی را طراحی کرده که هم بسته‌های آموزشی دارد و هم تجارب سایر کشورها را در آن هست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.