|

توانمند‌سازی گروه‌های هدف

حبیب جباری .دکترای جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه سیامک رسایی .رییس گروه اموراجتماعی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور

توانمندسازی «بسط توانایی افراد برای انتخاب‌های راهبردی و حساس زندگی‌شان در بستری که این توانایی پیش‌تر از آنها نفی می‌شد»، است. بر اساس می‌توان مدعی شد که توانمندسازی «فرآیند گذر از حالت بی‌قدرتی به حالت کنترل بیشتر بر زندگی، سرنوشت و محیط زیست خویش» است با این نگاه، توانمندسازی نقطه مقابل فقرزایی و ناتوان‌سازی است؛ فرآیندی که ساختارها، روابط و رویه‌های موجد فقر و ناتوان‌کننده افراد، خانوارها و گروه‌ها و اجتماعات انسانی را هدف قرار داده و تغییر آنها را موجب می‌شود؛ به‌نحوی‌که افراد و اجتماعات، توانمندی‌ها و قابلیت‌های ازدست‌رفته خود را بازیافته و آینده و سرنوشت خویش را رقم می‌زنند. براین‌اساس توانمندسازی با فقرزدایی پیوند تنگاتنگی دارد و از این منظر توانمندسازی راهبردی برای فقرزدایی است و در اصل، افراد وگروه‌هایی از جامعه و اجتماع را دربر می‌گیرد که قبلا از فرآیند توسعه کنار مانده یا کنار گذاشته شده و در حاشیه مانده و ضعیف، بی‌قدرت و عقب‌مانده شده‌اند.

اصول و راهبردهای توانمندسازی فقرزدا
توانمندسازی فقرزدا به عنوان سیاست اجتماعی فعال باید بر اصولی پایبند باشد تا اهداف موردنظر و در اصل، خروج از فقر خانوارها و اجتماعات فقیر را عملی كند:
سیاست و برنامه توانمندسازی قبل از همه به زنده‌کردن قابلیت‌های انسانی و ارتقای کارکردهای انسانی متمرکز است. برخورداری از سواد، تحصیلات و مهارت‌های پایه، مهارت‌های زندگی و مهارت‌ها و سرمایه‌های متضمن معیشت پایدار، یکی از کلیدی‌ترین قابلیت‌ها و سرمایه‌هاست.
نگرش تک‌بُعدی و پروژه‌ای به توانمندسازی برای فقرزدایی، اثربخش نخواهد بود؛ زیرا توانمندی از یک‌طرف فرآیندی است که نتیجه آن قدرتمندشدن گروه‌های هدف است ازاین‌رو صرف انجام یک‌سری اقدامات و پیشبرد تعدادی پروژه توسط سازمان‌های دولتی ممکن است به توانمندشدن گروه‌های هدف منجر نشود. از جانب دیگر، توانمندسازی ابعاد و ساحت‌های متعدد (روان‌شناختی، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی، حقوقی، سیاسی و سطوح خرد-‌فردی و بین‌فردی و گروهی، میانی- اجتماع‌مدار و کلان- جامعه‌ای) و متفاوتی دارد و تقلیل آن به توانمندسازی فردی و اقتصادی و نگاه پروژه‌ای و کوتاه‌مدت به آن ناقص، نارسا و ناکارآمد خواهد بود.
توانمندسازی اغلب حاکی از احساس افراد برای تصمیم‌گیری درمورد موضوع‌های مهم زندگی آنان است که این در اصل در سطوح فردی و جمعی اتفاق می‌افتد درحالی‌که سازمان‌های حمایتی و کارگزاری‌های توسعه، بیشتر بر سطح فردی تاکید دارند.
توانمندسازی در مقابل مفهوم محرومیت و طرد قرار می‌گیرد؛ یعنی توانمندسازی نه‌تنها به ایجاد و ارتقای قابلیت‌های فردی و انسانی توجه دارد؛ بلکه روابط و رویه‌ها و قواعد طرد‌کننده و محروم‌ساز انسان‌ها از برخورداری از قابلیت‌های انسانی را نیز وجهه همت خود قرار می‌دهد؛ زیرا در بی‌توجهی به محرومیت تهدید‌کننده قابلیت‌ها و فرصت فردی و اجتماعی و غفلت از شرایط و روابط طرد‌کننده بخشی از آحاد جامعه و در نداشتن دستورکاری برای تاثیرگذاری و تغییر رویه‌ها و ساختارهای ناتوان‌ساز، برنامه‌های توانمندسازی اثربخش و پایدار نخواهند بود؛ بلکه بیشتر به عنوان سیاست حاشیه‌ای، فقرا را به کنارآمدن با شرایط فقیرانه عادت خواهند داد.
هر برنامه توانمندسازی باید به ایجاد و تقویت احساس توانمندشدن در افراد و خانوارها و گروه‌های هدف منجر شود؛ به‌عبارت‌دیگر افراد بايد این قابلیت‌ها وسرمایه‌های ایجاد و تقویت‌شده را احساس و ابراز کنند. افزون‌بر‌این، تغییرات مذکور به شیوه علمی و براساس شاخص‌هایی توسط پژوهشگران مستقل مورد ارزیابی و تایید قرار گیرد.
نتیجه برنامه‌های توانمندسازی در اصل باید به افزایش خودآگاهی، افزایش اعتمادبه‌نفس، افزایش توانایی در تفکر انتقادی و مهارت حل مساله، افزایش قدرت انتخاب، افزایش توانایی کار با دیگران، افزایش دسترسی به منابع، افزایش قدرت چانه‌زنی جمعی و مهم‌تر از همه به افزایش مطالبه‌گری، طلب حقوق و تاثیرگذاری بر سرنوشت خویش و محیط پیرامون منجر شود.
در فرآیند توانمندسازی و فقرزدایی، مشارکت عنصر اساسی و هسته‌ای توانمندسازی است و بدون درگیری، دخالت و مشارکت افراد، خانوارها و گروه‌های هدف در برنامه‌های توانمندسازی، تغییر پایدار اتفاق نخواهد افتاد.
با توجه به مزمن‌بودن فقر در میان گروه‌های هدف، سازمان‌های حمایتی و دشواری‌های توانمندسازی آنان، بايد فرآیند، مراحل و شاخص‌های توانمندشدن آنان متناسب با شرایط و ویژگی‌های‌شان تعریف و تعیین شود. درهرحال، در این شرایط نیز مهم تعریف انواعی از شاخص‌های فرآیندی، خروجی، دستاورد و اثربخشی است تا به تناسب برنامه‌ها، اثرات، قابل اندازه‌گیری باشد.
با توجه به اصول موضوعه مورداشاره، یک برنامه توانمندساز حداقل بايد شش پایه داشته باشد:
1. با توجه به سطح‌بندی نیازها قبل از همه با فقر درآمدی و معیشتی خانوارها و گروه‌های هدف مقابله کند، به‌نحوی‌که با اجرای برنامه‌ها، خانوارها به معیشت و درآمد پایدار دسترسی داشته باشند.
2. با فقر دسترسی گروه‌های هدف به (آموزش، بهداشت، تامین اجتماعی، اعتبار و اطلاعات و...) مقابله کرده و برخورداری‌های آنان را ارتقا دهد. درعین‌حال از سرمایه‌گذاری بر نیازهای محیطی و زیرساخت‌های اجتماعی سکونتگاه‌های آنان غفلت نکند.
3. با سرمایه‌گذاری بر مهارت‌های انسانی، ارتقاي قابلیت‌ها، سرمایه‌های انسانی افراد و گروه‌های هدف را در پی داشته باشد و در این فرآیند، به افزایش اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس گروه‌های هدف کمک موثری داشته باشد. این سرمایه‌گذاری‌ها باید به تناسب وضع سنی، ظرفیت جسمی و سطح ناتوانی و معلولیت افراد و گروه‌های هدف صورت گیرد؛ براي مثال در گروه هدف زنان سرپرست خانوار سالمند، توانمندسازی فرزندان آنان اولویت دارد.
4. در فرآیند توانمندسازی فقرزدا، مشارکت و ظرفیت‌سازی برای مشارکت موثر افراد و گروه‌های هدف یک اصل خدشه‌ناپذیر تلقی شده و تحقق یابد.
5. با انعکاس صدای فقرا در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی و تاثیرگذاری در عرصه‌های سیاستگذاری به نفع فقرا، قدرت و مشارکت آنان را در اجتماع و جامعه افزایش دهد و از این طریق ضمن تغییر شرایط ساختاری از بازتولید فقر و ناتوانی پیشگیری کند.
6. با افزایش قدرت تبدیل سرمایه‌های انسانی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بین افراد و گروه‌های هدف، امکان تغییر پایگاه اجتماعی و اقتصادی این افراد و گروه‌ها را در جامعه فراهم كند؛ به‌نحوی‌که خروج موفق آنان از فقر و شرایط فقیرانه را در پی داشته باشد.

بررسی و تحلیل برنامه‌های سازمان‌های حمایتی و میزان موفقیت آنها در توانمندسازی
می‌توان گفت بيشتر از دوهزارو800 خانوار و بیش از هفت‌هزارو500نفر تحت پوشش سازمان‌های حمایتی قرار دارند.
ویژگی خانوارهای موردحمایت امداد برحسب علت حمایت در سال 1391 تصویر بهتری از ترکیب خانوارها ارایه می‌دهد؛ به‌طوری‌که به ترتیب اولویت، بالای 46درصد به علت فوت سرپرست خانوار، حدود 34درصد به علت ازکارافتادگی سرپرست خانوار، 7/8درصد به علت طلاق، 7/18درصد به علت بیماری سرپرست خانوار، کمتر از یک‌درصد به دلیل متارکه و مفقودی و بدسرپرستی و حدود چهاردرصد به سایر علل، مورد حمایت قرار گرفته بودند. طبق گزارش آماری سال1391 کمیته امداد بیش از 56 درصد خانوارهای موردحمایت، خانوارهای زن‌سرپرست محسوب می‌شوند؛ به‌عبارت‌دیگر از حدود 1783 هزار خانوار موردحمایت، بیش از یک‌میلیون خانوار زن‌سرپرست بودند که حدود 69درصد آنها جزو طرح مددجویی و مابقی در طرح شهید رجایی امداد قرار گرفته بودند. از نظر تعداد نفرات در خانوار نیز حدود 70درصد در خانوارهای یک‌نفره و دونفره زندگی می‌کردند که با افزودن سه‌نفره این نسبت به 85درصد می‌رسد. نکته قابل‌تامل این است که نزدیک به 30درصد مددجویان تحت پوشش امداد 65سال و بیشتر سن داشتند و بیش از 40درصد در سنین 25 تا 64 سال بودند. گروهی که در سنین میانسالی و فعالیت قرار دارند با اضافه‌کردن گروه سنی جوانان (یعنی دو گروه سنی 15 تا 18 سال و 19 تا 24 سال) این نسبت به بیش از 57 درصد افزایش می‌یابد. به استثنای کودکان و نوجوانان (گروه‌های سنی 15 تا 40 سال) که بیش از 30درصد افراد تحت پوشش را دربر می‌گیرد، افرادی هستند که بالقوه قابلیت توانمندسازی دارند. بااين‌حال،‌ باید در نظر گرفت که نزدیک به 50 درصد افراد تحت پوشش بالای شش‌سال، بی‌سواد هستند و 6/8درصد تنها سواد خواندن و نوشتن دارند. چنین تصویری از وضعیت خانوارهای تحت پوشش، از سختی توانمندسازی در امداد حکایت دارد. ازاین‌روست که سهم نفرات خارج‌شده از پوشش در سایه اقدامات توانمندسازی نیز بسیار ناچیز می‌نماید؛ به‌طوری‌که از 145هزارو572 خانوار از حمایت خارج شده در سال 1391، تنها حدود 3/4 درصد به علت خودکفایی با دریافت وام خودکفایی از حمایت خارج شده بودند. این در حالی است که در همان سال، بیش از 173 هزار خانوار جدید مورد حمایت قرار گرفته‌اند.
روش‌های توانمندسازی در کمیته امداد، عمدتا در قالب توانمندسازی اقتصادی به صورت فردی است که در چارچوب برنامه ایجاد فرصت‌های شغلی و وام‌های خودکفایی و برنامه آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای و نیز احداث فضای خودکفایی متبلور می‌شوند و تا حدودی بر خانواده‌محوری است و هنوز سایر ابعاد و سطوح توانمندسازی، یا هنوز مغفول مانده یا مورد کم‌توجهی قرار می‌گیرد.
ترکیب حمایت و روش‌های توانمندسازی در سازمان بهزیستی کشور به دليل تفاوت‌هایي در نوع مخاطرات و ازجمله معلولیت و آسیب‌پذیری اجتماعی با تفاوت‌هایی همراه است.
سازمان بهزیستی، نه‌تنها مساله فقر و محرومیت خانوارهای هدف را مورد توجه قرار داده؛ بلکه دو مخاطره دیگر- یعنی معلولیت و ناتوانی جسمی- حرکتی و ذهنی و نیز آسیب‌پذیری و در معرض آسیب اجتماعی‌بودن را نیز در دستور کار سازمان قرار داده؛ به‌طوری‌که 68 درصد افراد موردحمایت سازمان بهزیستی نیازمند خدمات توانبخشی هستند. 25درصد مددجوی اجتماعی عمدتا خانوارهای زن‌سرپرست و تنها 6/6درصد پیشگیری از اعتیاد و آسیب‌های اجتماعی دریافت می‌کنند.

توصیه‌های سیاستی برای برنامه ششم
اصلاح نگاه و رویکرد به فقر، حمایت‌های اجتماعی و توانمندسازی
اتخاذ سیاست اجتماعی فعال و هم‌پیوند با سایر سطوح سیاستی با تاکید بر مدیریت پیشگیرانه مخاطرات، فقر و آسیب‌پذیری و مدیریت تاثیرات سیاست‌ها و مداخلات سایر سطوح بر حوزه اجتماعی و گروه‌های هدف
نگاه منطقه‌ای و ناحیه‌ای به فقر و تهیه نقشه فقر در سطوح مختلف
شناسایی و سطح‌بندی مخاطرات و آسیب‌پذیری
بازتعریف ولایه‌بندی گروه‌های هدف بر مبنای مخاطرات و آسیب‌پذیری
بازتعریف مداخلات حمایت‌های اجتماعی بر مبنای مخاطرات و گروه‌های هدف
سازماندهی مجدد نظام حمایت‌های اجتماعی بر مبنای لایه‌ها و سطوح مخاطرات و گروه‌های هدف و مداخلات با تاکید بر رفاه ترکیبی (تعامل و همکاری همه شرکا و ذی‌نفعان؛ به ویژه گروه‌های هدف)

توانمندسازی «بسط توانایی افراد برای انتخاب‌های راهبردی و حساس زندگی‌شان در بستری که این توانایی پیش‌تر از آنها نفی می‌شد»، است. بر اساس می‌توان مدعی شد که توانمندسازی «فرآیند گذر از حالت بی‌قدرتی به حالت کنترل بیشتر بر زندگی، سرنوشت و محیط زیست خویش» است با این نگاه، توانمندسازی نقطه مقابل فقرزایی و ناتوان‌سازی است؛ فرآیندی که ساختارها، روابط و رویه‌های موجد فقر و ناتوان‌کننده افراد، خانوارها و گروه‌ها و اجتماعات انسانی را هدف قرار داده و تغییر آنها را موجب می‌شود؛ به‌نحوی‌که افراد و اجتماعات، توانمندی‌ها و قابلیت‌های ازدست‌رفته خود را بازیافته و آینده و سرنوشت خویش را رقم می‌زنند. براین‌اساس توانمندسازی با فقرزدایی پیوند تنگاتنگی دارد و از این منظر توانمندسازی راهبردی برای فقرزدایی است و در اصل، افراد وگروه‌هایی از جامعه و اجتماع را دربر می‌گیرد که قبلا از فرآیند توسعه کنار مانده یا کنار گذاشته شده و در حاشیه مانده و ضعیف، بی‌قدرت و عقب‌مانده شده‌اند.

اصول و راهبردهای توانمندسازی فقرزدا
توانمندسازی فقرزدا به عنوان سیاست اجتماعی فعال باید بر اصولی پایبند باشد تا اهداف موردنظر و در اصل، خروج از فقر خانوارها و اجتماعات فقیر را عملی كند:
سیاست و برنامه توانمندسازی قبل از همه به زنده‌کردن قابلیت‌های انسانی و ارتقای کارکردهای انسانی متمرکز است. برخورداری از سواد، تحصیلات و مهارت‌های پایه، مهارت‌های زندگی و مهارت‌ها و سرمایه‌های متضمن معیشت پایدار، یکی از کلیدی‌ترین قابلیت‌ها و سرمایه‌هاست.
نگرش تک‌بُعدی و پروژه‌ای به توانمندسازی برای فقرزدایی، اثربخش نخواهد بود؛ زیرا توانمندی از یک‌طرف فرآیندی است که نتیجه آن قدرتمندشدن گروه‌های هدف است ازاین‌رو صرف انجام یک‌سری اقدامات و پیشبرد تعدادی پروژه توسط سازمان‌های دولتی ممکن است به توانمندشدن گروه‌های هدف منجر نشود. از جانب دیگر، توانمندسازی ابعاد و ساحت‌های متعدد (روان‌شناختی، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی، حقوقی، سیاسی و سطوح خرد-‌فردی و بین‌فردی و گروهی، میانی- اجتماع‌مدار و کلان- جامعه‌ای) و متفاوتی دارد و تقلیل آن به توانمندسازی فردی و اقتصادی و نگاه پروژه‌ای و کوتاه‌مدت به آن ناقص، نارسا و ناکارآمد خواهد بود.
توانمندسازی اغلب حاکی از احساس افراد برای تصمیم‌گیری درمورد موضوع‌های مهم زندگی آنان است که این در اصل در سطوح فردی و جمعی اتفاق می‌افتد درحالی‌که سازمان‌های حمایتی و کارگزاری‌های توسعه، بیشتر بر سطح فردی تاکید دارند.
توانمندسازی در مقابل مفهوم محرومیت و طرد قرار می‌گیرد؛ یعنی توانمندسازی نه‌تنها به ایجاد و ارتقای قابلیت‌های فردی و انسانی توجه دارد؛ بلکه روابط و رویه‌ها و قواعد طرد‌کننده و محروم‌ساز انسان‌ها از برخورداری از قابلیت‌های انسانی را نیز وجهه همت خود قرار می‌دهد؛ زیرا در بی‌توجهی به محرومیت تهدید‌کننده قابلیت‌ها و فرصت فردی و اجتماعی و غفلت از شرایط و روابط طرد‌کننده بخشی از آحاد جامعه و در نداشتن دستورکاری برای تاثیرگذاری و تغییر رویه‌ها و ساختارهای ناتوان‌ساز، برنامه‌های توانمندسازی اثربخش و پایدار نخواهند بود؛ بلکه بیشتر به عنوان سیاست حاشیه‌ای، فقرا را به کنارآمدن با شرایط فقیرانه عادت خواهند داد.
هر برنامه توانمندسازی باید به ایجاد و تقویت احساس توانمندشدن در افراد و خانوارها و گروه‌های هدف منجر شود؛ به‌عبارت‌دیگر افراد بايد این قابلیت‌ها وسرمایه‌های ایجاد و تقویت‌شده را احساس و ابراز کنند. افزون‌بر‌این، تغییرات مذکور به شیوه علمی و براساس شاخص‌هایی توسط پژوهشگران مستقل مورد ارزیابی و تایید قرار گیرد.
نتیجه برنامه‌های توانمندسازی در اصل باید به افزایش خودآگاهی، افزایش اعتمادبه‌نفس، افزایش توانایی در تفکر انتقادی و مهارت حل مساله، افزایش قدرت انتخاب، افزایش توانایی کار با دیگران، افزایش دسترسی به منابع، افزایش قدرت چانه‌زنی جمعی و مهم‌تر از همه به افزایش مطالبه‌گری، طلب حقوق و تاثیرگذاری بر سرنوشت خویش و محیط پیرامون منجر شود.
در فرآیند توانمندسازی و فقرزدایی، مشارکت عنصر اساسی و هسته‌ای توانمندسازی است و بدون درگیری، دخالت و مشارکت افراد، خانوارها و گروه‌های هدف در برنامه‌های توانمندسازی، تغییر پایدار اتفاق نخواهد افتاد.
با توجه به مزمن‌بودن فقر در میان گروه‌های هدف، سازمان‌های حمایتی و دشواری‌های توانمندسازی آنان، بايد فرآیند، مراحل و شاخص‌های توانمندشدن آنان متناسب با شرایط و ویژگی‌های‌شان تعریف و تعیین شود. درهرحال، در این شرایط نیز مهم تعریف انواعی از شاخص‌های فرآیندی، خروجی، دستاورد و اثربخشی است تا به تناسب برنامه‌ها، اثرات، قابل اندازه‌گیری باشد.
با توجه به اصول موضوعه مورداشاره، یک برنامه توانمندساز حداقل بايد شش پایه داشته باشد:
1. با توجه به سطح‌بندی نیازها قبل از همه با فقر درآمدی و معیشتی خانوارها و گروه‌های هدف مقابله کند، به‌نحوی‌که با اجرای برنامه‌ها، خانوارها به معیشت و درآمد پایدار دسترسی داشته باشند.
2. با فقر دسترسی گروه‌های هدف به (آموزش، بهداشت، تامین اجتماعی، اعتبار و اطلاعات و...) مقابله کرده و برخورداری‌های آنان را ارتقا دهد. درعین‌حال از سرمایه‌گذاری بر نیازهای محیطی و زیرساخت‌های اجتماعی سکونتگاه‌های آنان غفلت نکند.
3. با سرمایه‌گذاری بر مهارت‌های انسانی، ارتقاي قابلیت‌ها، سرمایه‌های انسانی افراد و گروه‌های هدف را در پی داشته باشد و در این فرآیند، به افزایش اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس گروه‌های هدف کمک موثری داشته باشد. این سرمایه‌گذاری‌ها باید به تناسب وضع سنی، ظرفیت جسمی و سطح ناتوانی و معلولیت افراد و گروه‌های هدف صورت گیرد؛ براي مثال در گروه هدف زنان سرپرست خانوار سالمند، توانمندسازی فرزندان آنان اولویت دارد.
4. در فرآیند توانمندسازی فقرزدا، مشارکت و ظرفیت‌سازی برای مشارکت موثر افراد و گروه‌های هدف یک اصل خدشه‌ناپذیر تلقی شده و تحقق یابد.
5. با انعکاس صدای فقرا در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی و تاثیرگذاری در عرصه‌های سیاستگذاری به نفع فقرا، قدرت و مشارکت آنان را در اجتماع و جامعه افزایش دهد و از این طریق ضمن تغییر شرایط ساختاری از بازتولید فقر و ناتوانی پیشگیری کند.
6. با افزایش قدرت تبدیل سرمایه‌های انسانی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بین افراد و گروه‌های هدف، امکان تغییر پایگاه اجتماعی و اقتصادی این افراد و گروه‌ها را در جامعه فراهم كند؛ به‌نحوی‌که خروج موفق آنان از فقر و شرایط فقیرانه را در پی داشته باشد.

بررسی و تحلیل برنامه‌های سازمان‌های حمایتی و میزان موفقیت آنها در توانمندسازی
می‌توان گفت بيشتر از دوهزارو800 خانوار و بیش از هفت‌هزارو500نفر تحت پوشش سازمان‌های حمایتی قرار دارند.
ویژگی خانوارهای موردحمایت امداد برحسب علت حمایت در سال 1391 تصویر بهتری از ترکیب خانوارها ارایه می‌دهد؛ به‌طوری‌که به ترتیب اولویت، بالای 46درصد به علت فوت سرپرست خانوار، حدود 34درصد به علت ازکارافتادگی سرپرست خانوار، 7/8درصد به علت طلاق، 7/18درصد به علت بیماری سرپرست خانوار، کمتر از یک‌درصد به دلیل متارکه و مفقودی و بدسرپرستی و حدود چهاردرصد به سایر علل، مورد حمایت قرار گرفته بودند. طبق گزارش آماری سال1391 کمیته امداد بیش از 56 درصد خانوارهای موردحمایت، خانوارهای زن‌سرپرست محسوب می‌شوند؛ به‌عبارت‌دیگر از حدود 1783 هزار خانوار موردحمایت، بیش از یک‌میلیون خانوار زن‌سرپرست بودند که حدود 69درصد آنها جزو طرح مددجویی و مابقی در طرح شهید رجایی امداد قرار گرفته بودند. از نظر تعداد نفرات در خانوار نیز حدود 70درصد در خانوارهای یک‌نفره و دونفره زندگی می‌کردند که با افزودن سه‌نفره این نسبت به 85درصد می‌رسد. نکته قابل‌تامل این است که نزدیک به 30درصد مددجویان تحت پوشش امداد 65سال و بیشتر سن داشتند و بیش از 40درصد در سنین 25 تا 64 سال بودند. گروهی که در سنین میانسالی و فعالیت قرار دارند با اضافه‌کردن گروه سنی جوانان (یعنی دو گروه سنی 15 تا 18 سال و 19 تا 24 سال) این نسبت به بیش از 57 درصد افزایش می‌یابد. به استثنای کودکان و نوجوانان (گروه‌های سنی 15 تا 40 سال) که بیش از 30درصد افراد تحت پوشش را دربر می‌گیرد، افرادی هستند که بالقوه قابلیت توانمندسازی دارند. بااين‌حال،‌ باید در نظر گرفت که نزدیک به 50 درصد افراد تحت پوشش بالای شش‌سال، بی‌سواد هستند و 6/8درصد تنها سواد خواندن و نوشتن دارند. چنین تصویری از وضعیت خانوارهای تحت پوشش، از سختی توانمندسازی در امداد حکایت دارد. ازاین‌روست که سهم نفرات خارج‌شده از پوشش در سایه اقدامات توانمندسازی نیز بسیار ناچیز می‌نماید؛ به‌طوری‌که از 145هزارو572 خانوار از حمایت خارج شده در سال 1391، تنها حدود 3/4 درصد به علت خودکفایی با دریافت وام خودکفایی از حمایت خارج شده بودند. این در حالی است که در همان سال، بیش از 173 هزار خانوار جدید مورد حمایت قرار گرفته‌اند.
روش‌های توانمندسازی در کمیته امداد، عمدتا در قالب توانمندسازی اقتصادی به صورت فردی است که در چارچوب برنامه ایجاد فرصت‌های شغلی و وام‌های خودکفایی و برنامه آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای و نیز احداث فضای خودکفایی متبلور می‌شوند و تا حدودی بر خانواده‌محوری است و هنوز سایر ابعاد و سطوح توانمندسازی، یا هنوز مغفول مانده یا مورد کم‌توجهی قرار می‌گیرد.
ترکیب حمایت و روش‌های توانمندسازی در سازمان بهزیستی کشور به دليل تفاوت‌هایي در نوع مخاطرات و ازجمله معلولیت و آسیب‌پذیری اجتماعی با تفاوت‌هایی همراه است.
سازمان بهزیستی، نه‌تنها مساله فقر و محرومیت خانوارهای هدف را مورد توجه قرار داده؛ بلکه دو مخاطره دیگر- یعنی معلولیت و ناتوانی جسمی- حرکتی و ذهنی و نیز آسیب‌پذیری و در معرض آسیب اجتماعی‌بودن را نیز در دستور کار سازمان قرار داده؛ به‌طوری‌که 68 درصد افراد موردحمایت سازمان بهزیستی نیازمند خدمات توانبخشی هستند. 25درصد مددجوی اجتماعی عمدتا خانوارهای زن‌سرپرست و تنها 6/6درصد پیشگیری از اعتیاد و آسیب‌های اجتماعی دریافت می‌کنند.

توصیه‌های سیاستی برای برنامه ششم
اصلاح نگاه و رویکرد به فقر، حمایت‌های اجتماعی و توانمندسازی
اتخاذ سیاست اجتماعی فعال و هم‌پیوند با سایر سطوح سیاستی با تاکید بر مدیریت پیشگیرانه مخاطرات، فقر و آسیب‌پذیری و مدیریت تاثیرات سیاست‌ها و مداخلات سایر سطوح بر حوزه اجتماعی و گروه‌های هدف
نگاه منطقه‌ای و ناحیه‌ای به فقر و تهیه نقشه فقر در سطوح مختلف
شناسایی و سطح‌بندی مخاطرات و آسیب‌پذیری
بازتعریف ولایه‌بندی گروه‌های هدف بر مبنای مخاطرات و آسیب‌پذیری
بازتعریف مداخلات حمایت‌های اجتماعی بر مبنای مخاطرات و گروه‌های هدف
سازماندهی مجدد نظام حمایت‌های اجتماعی بر مبنای لایه‌ها و سطوح مخاطرات و گروه‌های هدف و مداخلات با تاکید بر رفاه ترکیبی (تعامل و همکاری همه شرکا و ذی‌نفعان؛ به ویژه گروه‌های هدف)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.