یارانه نقدی مشروط و هدفمند
دکتر پویا علاءالدینی .دانشیار گروه برنامهریزی اجتماعی دانشگاه تهران
برنامه یارانههای نقدی، که اکنون به تمام خانوارهای کشور پرداخت میشود، جایگزین یارانههای غیرنقدی ملحوظ در قیمت حاملهای انرژی است. یارانه نقدی و مستقیم فعلی این لطف را دارد که دست مردم را در نحوه خرج کردن وجوه دریافتی باز میگذارد (در قاموس اقتصاددانان، سطح بالاتری از رفاه را به همراه دارد) و کسانی را نیز که مثلا صاحب خودرو نیستند مورد پوشش قرار میدهد، اما درعمل، پرداخت یارانههای نقدی به همه مردم و در حجم زیاد، طی چرخهای معیوب، باعث کسری بودجه، استقراض از بانک مرکزی، گسترش قابلتوجه پایه پولی، تورم افسارگسیخته و نهایتا کاهش شدید ارزش واقعی انتقالات شده است. متاسفانه آثار مثبت افزایش تقاضا (به واسطه اضافه درآمد مردم از منبع انتقالات نقدی) بر تولید محصولات داخلی اندک و نتایج منفی آن به دلیل بالارفتن قیمتهای مواد اولیه و کالاهای واسطهای و دیگر تنگناهای تولید، بسیار زیاد بوده است.
ظاهرا عنایت مسوولان به بحث اصلاح نظام یارانههای نقدی بیشتر از منظر کسری بودجه و نتایج تورمی انتقالات است تا دیگر آثار مثبت و منفی و بالقوه آن در چارچوب چنین رویکردی و با توجه به پیامدهای محتمل اجتماعی و سیاسی درصورت لغو کامل برنامه یارانهها (و البته پیامدهای اقتصادی برای خانوارهای آسیبپذیر)، بهنظر میرسد اجماعی نسبی بر سر حذف دهکهای پردرآمد جامعه از پوشش برنامه انتقالات در شرف شکلگیری است. ازاینرو درحالحاضر بحث بیشتر بر سر نحوه شناسایی و حذف برخی دهکهاست (آن هم فقط یکی دو دهک) تا درباره هدف برنامه یارانهها و نتایج آن برای توسعه کشور. اما نظر به اینکه ایران کشوری درحالتوسعه محسوب میشود و متاسفانه طی دورههای اخیر هم سرانه تولید ناخالص داخلیاش تحرک مثبتی نداشته است، باید منابع محدود آن به بهترین شکل در امر توسعه هزینه شود. درواقع نباید هیچ منبعی هدر رود و هیچ کاری بدون توجیه آثار توسعهای آن در دستور کار قرار گیرد. ازاینرو بهتر است اصلاح برنامه یارانهها در اینمرحله، از طریق پیونددادن آن با اهداف توسعه کشور از جمله فقرزدایی و سرمایهگذاری در فعالیتهای اقتصادی مولد صورت پذیرد. در اینجا به طور
مشخص پیشنهاد میشود که، صرف نظر از ادامه یا رفع تحریمهای اقتصادی علیه کشور، مقداری از منابع آزادشده از طریق حذف یارانه حاملهای انرژی فقط صرف بهبود وضعیت قشرهای فقیر و آسیبپذیر شود (که واقعا مبالغ قابلتوجهی را نمیطلبد) و باقی به سرمایهگذاری در فعالیتهای تولیدی و اشتغالزایی اختصاص یابد. در این شرایط هم مشکل کسری بودجه و تورم حل میشود، هم برای توسعه کشور سرمایهگذاری میشود و هم فقرزدایی صورت میگیرد.
طی سالهای اخیر، بهرهگیری از انتقالات نقدی مشروط (یارانههای نقدی مشروط) به شکلی فراگیر مورد توجه دولتها و نهادهای بینالمللی توسعه، بهعنوان ابزاری برای فقرزدایی، ارتقای سرمایههای انسانی و ایجاد نوعی تور تامیناجتماعی قرار گرفته است. لازم است که مسوولان ایران، هنگام سیاستگذاری در باب نظام یارانه کشور، به تجربه نسبتا موفق برنامههای یارانه نقدی مشروط نیز عنایت داشته باشند، که اکنون در سراسر آمریکایلاتین، بسیاری از کشورهای آفریقا و آسیایجنوبی و جنوبشرقی و اخیرا کشورهای توسعهیافته، از جمله ایالات متحد آمریکا در دست اجرا هستند. برنامههای یارانه نقدی مشروط در زمره تمهیدات طرف تقاضا قرار دارند و مکمل فعالیتهای سوی عرضه مشتمل بر ارایه خدمات آموزشی و بهداشتی و مانند اینها هستند. این نوع انتقال نقدی، در حالت ساده خود، به فقیرترین و آسیبپذیرترین خانوارها به شرطی تعلق میگیرد که آنان، بهویژه به ارتقای سرمایههای انسانی کودکان و بهداشت همه اعضایشان اقدام کنند؛ بدین معنی که فرزندان خود را به طور مداوم به مدرسه بفرستند و اعضای خانواده را هم برای واکسیناسیون، معاینات ادواری و کسب آگاهیهای بهداشتی به مراکز
درمانی ببرند. یارانههای نقدی مشروط اغلب به زنان خانوارها پرداخت میشود با این فرض که آنان در مقایسه با مردان، وجوه دریافتی را بیشتر خرج بهبود وضعیت خانوار میکنند. همه برنامههای انتقالات نقدی مشروط بر پایه نوعی نظام معیارها برای تمییز واجدان شرایط و نیز سازوکارهای دقیقی جهت انجام پرداختها استوار هستند. این برنامهها به واسطه ماهیت غیرصدقهای و هدفمندی و شروطشان میتوانند پیامدهای فقرزدایانه وسیعتری در مقایسه با آثار درآمدی صرف انتقالات غیرمشروط و غیرهدفمند داشته باشند. نتایج ارزشیابیهای انجام شده در مورد برنامههای نسبتا گسترده یارانه نقدی مشروط در کشورهای گوناگون، نشاندهنده آثار مثبت انتقالات مشتمل بر افزایش مصرف، بهبود ترکیب مصرف، کاهش فقر، بهبود وضعیت تغذیه، افزایش مراجعه به مراکز درمانی و واکسیناسیون، کاهش کار کودکان، افزایش ثبتنام در مدارس، کاهش نرخ ترکتحصیل، کاهش روزهای غیبت از مدرسه و کاهش شکاف جنسیتی در تحصیلات در میان خانوارهای فقیر و آسیبپذیر است. همچنین برنامههای یارانه نقدی مشروط به واسطه بهبود سرمایههای انسانی فقیرترین و آسیبپذیرترین خانوارها بهطور بالقوه دارای آثار برونی مثبت
برای کل جماعت هدف هستند. مجموعه دیگری از آثار بیرونی این انتقالات بهواسطه ایجاد نظامهای دقیق پایش و ارزشیابی برنامه و بهبود ظرفیت نهادی در سطوح مختلف بخش عمومی و نیز جوامع محلی محقق میشود. سرانجام اینکه سامانههای نهاد تشکلی شده برای برنامههای یارانه نقدی مشروط بهخوبی میتواند بستر ارایه انواع دیگری از خدمات را برای خانوارهای فقیر و آسیبپذیر فراهم آورد.
ممکن است گفته شود شروط متعارف برنامههای یارانه نقدی مشروط؛ با وضعیت ایران چندان متناسب نیست. احتمالا چنین نیست (بهویژه در روستاها) اما شاید بر پایه تفحص و پژوهش اینگونه تشخیص داده شود. درآنصورت میتوان شروط دیگری را در نظر گرفت. در برخی کشورها، درحالحاضر شروط خلاقانهای مانند کاهش رفتارهای پرخطر جنسی به کار گرفته شدهاند. نظر به گسترش سوءمصرف مواد در ایران، به عنوان نمونه، میتوان شرط عدماعتیاد را در کنار برنامههای ترک اعتیاد مورد توجه قرار داد.
یکی از نقدهایی که در سطح بینالمللی به یارانه نقدی مشروط وارد میشود، مربوط است به اثر احتمالی منفی آن بر انگیزه یارانهگیران به مشارکت در نیروی کار؛ ازاینرو تعیین میزان انتقالات برای هر خانوار و در هر جماعت از یکسو و ارایه خدمات مکمل برای ایجاد انگیزه به مشارکت در نیروی کار از سوی دیگر حائز اهمیت است. در نمونههای موفق برنامههای یارانه نقدی مشروط، خدمات مکمل شامل برنامههای آموزش حرفهای (مهارتآموزی)، تامین مالی خرد و تضمین اشتغال در چند ماه از سال بودهاند. توضیح بیشتر درباره مورد اخیر آنکه یک عضو از هر خانوار یارانهگیر میتواند چند ماه طی سال در فعالیتهای عامالمنفعه جماعت متبوعش شاغل شود (از قبیل تمیزکردن محیط، لایروبی انهار و دیگر فعالیتهای کاربر). دستمزد درنظرگرفتهشده برای این فعالیتها، معمولا کمتر از دستمزد متعارف بازار در کارهای یدی است تا بدینطریق فقط کسانی که واقعا جویا و نیازمند کار هستند، متقاضی آن شوند. انجام چنین برنامههایی در روستاهای ایران با توجه به بیکاربودن اهالی طی چند ماه از سال کاملا ممکن است و میتواند موجب بهبود وضعیت کالبدی روستا، کاهش اعتیاد و افزایش اعتمادبهنفس و
روحیه مشارکت شود. احتمالا چنین برنامهای در سکونتگاههای غیررسمی شهری که مأمن فقیرترین گروههای اجتماعی کشور هستند نیز جواب خواهد داد.
هرچند برنامه یارانه نقدی مشروط، نوعی تور تامین اجتماعی برای فقیرترین و آسیبپذیرترین قشرهای جامعه به وجود میآورد، اما قرار نیست افراد یارانهبگیر (بهجز معلولان و سالخوردگان) تا آخر عمر تحت پوشش قرار گیرند. ازاینرو، لازم است برای پایان پرداختها موعدی تعیین شود یا پرداختها بهتدریج کاهش یابد و به اصطلاح بهرهبرداران نهایتا از برنامه فارغ شوند. برای فارغشدن بهرهبران از نیاز به پوشش برنامه روشهای گوناگونی پیشنهاد و بعضی هم اجرا شده که توصیف آنها از حوصله بحث کنونی خارج است. فقط به این نکته اشاره میشود که خدمات مکمل ذکرشده در بالا، که معطوف به تسهیل اشتغال است خود تا اندازهای به خروج بهرهبران از برنامه کمک میکند.
شناسایی خانوارهای هدف در برنامههای انتقالات نقدی مشروط، عمدتا با استفاده از آزمون واسطهای استطاعت (Proxy Means Test) و هدفگذاری جماعتمحور
(Community-based Targeting) صورت میگیرد. آزمون واسطهای استطاعت (با بهرهگیری از نتایج رگرسیونهای پیشاپیش انجام شده) معدودی نماگر معرف و واسطهای را برای شناسایی میزان فقر و آسیبپذیری خانوار مورد سنجش قرار میدهد. بر اساس آن میتوان با سهولت نسبی خانوارهای واجد شرایط شرکت در برنامه را شناسایی کرد. هدفگذاری در جماعت مکمل آزمون واسطهای استطاعت است؛ بدینشکل که در هر جماعت، هیاتی به طور داوطلبانه از میان اهالی انتخاب و برای تایید و اصلاح نتایج آزمون یادشده و تصویب نهایی فهرست یارانهبگیران تربیت میشود. تشکیل این هیاتها و انجام کار در خود جماعت موجب نهادسازی و توانمندسازی، مردمیشدن برنامه و جلوگیری از فساد و جنجال میشود. البته تمام این مراحل باید با کمک یک سازمان مرکزی تسهیل و نظارت شود. به غیراز شناسایی خانوارهای واجد شرایط، پرداخت به آنان خود سازوکار ویژه و دقیقی را میطلبد که خوشبختانه در ایران نظر به توسعهیافتگی سامانههای بانکی (البته با تشکیل حساب برای سرپرستان خانوار که بیشتر مرد هستند) تا حد زیادی موجود است.
لیکن در ایران اغلب شنیده میشود که شناسایی افراد واجد شرایط و جلوگیری از فساد احتمالی ممکن نیست. بهکارگیری روش فوق در کشورهای زیادی با سطوح مختلف توسعه، از جمله کشورهای افریقایی، برزیل و مکزیک و اخیرا ایالات متحده آمریکا، قرین توفیق بوده است و در ایران هم قاعدتا نباید دشوار باشد؛ اما در ایران هماکنون یک برنامه یارانه نقدی غیرهدفمند و غیرمشروط در دست اجراست و دگرگونکردن آن بدون مشکل نخواهد بود. کسانی که تا امروز یارانه غیرمشروط میگرفتهاند احتمالا از فردا به سادگی پذیرای مجموعهای از شروط نخواهند بود. پیشنهاد هم نمیشود که این کار یکباره صورت بگیرد. مقتضی است که دولت یک برنامه کاملا شفاف را جهت اصلاح نظام یارانه، مثلا طی سه سال آینده اعلام کند. طی این سه سال یارانه غیرمشروط و غیرهدفمند فعلی به صفر برسد و همزمان برنامه یارانههای نقدی مشروط و هدفمند گسترش یابد. لازم به ذکر است که نظر به تورم افسارگسیخته فعلی که بنا به پیشبینیها حداقل در دو سال آینده نیز ادامه خواهد یافت، ارزش واقعی یارانههای فعلی، پیوسته کم خواهد شد. آیا دولت میخواهد، همزمان با کمشدن ارزش واقعی یارانههای نقدی و پایداری تورم، قیمت
حاملهای انرژی را ثابت نگه دارد یا زیاد کند؟ به نظر میرسد بهتر است قیمت حاملهای انرژی در کنار تورم افزایش یابد وگرنه تلاشهای چند سال اخیر همه بر باد خواهد رفت؛ اما هنگامی که قیمت حاملهای انرژی افزایش مییابد آیا میتوان گذاشت ارزش یارانههای نقدی بهویژه برای قشرهای فقیر و آسیبپذیر به صفر نزدیک شود؟ این سوالات را باید با برنامهریزی دقیق و شفاف برای سالهای آتی از جمله با درنظرگرفتن استعداد بالقوه یارانههای نقدی مشروط برای قشرهای فقیر و آسیبپذیر پاسخ داد.
برنامه یارانههای نقدی، که اکنون به تمام خانوارهای کشور پرداخت میشود، جایگزین یارانههای غیرنقدی ملحوظ در قیمت حاملهای انرژی است. یارانه نقدی و مستقیم فعلی این لطف را دارد که دست مردم را در نحوه خرج کردن وجوه دریافتی باز میگذارد (در قاموس اقتصاددانان، سطح بالاتری از رفاه را به همراه دارد) و کسانی را نیز که مثلا صاحب خودرو نیستند مورد پوشش قرار میدهد، اما درعمل، پرداخت یارانههای نقدی به همه مردم و در حجم زیاد، طی چرخهای معیوب، باعث کسری بودجه، استقراض از بانک مرکزی، گسترش قابلتوجه پایه پولی، تورم افسارگسیخته و نهایتا کاهش شدید ارزش واقعی انتقالات شده است. متاسفانه آثار مثبت افزایش تقاضا (به واسطه اضافه درآمد مردم از منبع انتقالات نقدی) بر تولید محصولات داخلی اندک و نتایج منفی آن به دلیل بالارفتن قیمتهای مواد اولیه و کالاهای واسطهای و دیگر تنگناهای تولید، بسیار زیاد بوده است.
ظاهرا عنایت مسوولان به بحث اصلاح نظام یارانههای نقدی بیشتر از منظر کسری بودجه و نتایج تورمی انتقالات است تا دیگر آثار مثبت و منفی و بالقوه آن در چارچوب چنین رویکردی و با توجه به پیامدهای محتمل اجتماعی و سیاسی درصورت لغو کامل برنامه یارانهها (و البته پیامدهای اقتصادی برای خانوارهای آسیبپذیر)، بهنظر میرسد اجماعی نسبی بر سر حذف دهکهای پردرآمد جامعه از پوشش برنامه انتقالات در شرف شکلگیری است. ازاینرو درحالحاضر بحث بیشتر بر سر نحوه شناسایی و حذف برخی دهکهاست (آن هم فقط یکی دو دهک) تا درباره هدف برنامه یارانهها و نتایج آن برای توسعه کشور. اما نظر به اینکه ایران کشوری درحالتوسعه محسوب میشود و متاسفانه طی دورههای اخیر هم سرانه تولید ناخالص داخلیاش تحرک مثبتی نداشته است، باید منابع محدود آن به بهترین شکل در امر توسعه هزینه شود. درواقع نباید هیچ منبعی هدر رود و هیچ کاری بدون توجیه آثار توسعهای آن در دستور کار قرار گیرد. ازاینرو بهتر است اصلاح برنامه یارانهها در اینمرحله، از طریق پیونددادن آن با اهداف توسعه کشور از جمله فقرزدایی و سرمایهگذاری در فعالیتهای اقتصادی مولد صورت پذیرد. در اینجا به طور
مشخص پیشنهاد میشود که، صرف نظر از ادامه یا رفع تحریمهای اقتصادی علیه کشور، مقداری از منابع آزادشده از طریق حذف یارانه حاملهای انرژی فقط صرف بهبود وضعیت قشرهای فقیر و آسیبپذیر شود (که واقعا مبالغ قابلتوجهی را نمیطلبد) و باقی به سرمایهگذاری در فعالیتهای تولیدی و اشتغالزایی اختصاص یابد. در این شرایط هم مشکل کسری بودجه و تورم حل میشود، هم برای توسعه کشور سرمایهگذاری میشود و هم فقرزدایی صورت میگیرد.
طی سالهای اخیر، بهرهگیری از انتقالات نقدی مشروط (یارانههای نقدی مشروط) به شکلی فراگیر مورد توجه دولتها و نهادهای بینالمللی توسعه، بهعنوان ابزاری برای فقرزدایی، ارتقای سرمایههای انسانی و ایجاد نوعی تور تامیناجتماعی قرار گرفته است. لازم است که مسوولان ایران، هنگام سیاستگذاری در باب نظام یارانه کشور، به تجربه نسبتا موفق برنامههای یارانه نقدی مشروط نیز عنایت داشته باشند، که اکنون در سراسر آمریکایلاتین، بسیاری از کشورهای آفریقا و آسیایجنوبی و جنوبشرقی و اخیرا کشورهای توسعهیافته، از جمله ایالات متحد آمریکا در دست اجرا هستند. برنامههای یارانه نقدی مشروط در زمره تمهیدات طرف تقاضا قرار دارند و مکمل فعالیتهای سوی عرضه مشتمل بر ارایه خدمات آموزشی و بهداشتی و مانند اینها هستند. این نوع انتقال نقدی، در حالت ساده خود، به فقیرترین و آسیبپذیرترین خانوارها به شرطی تعلق میگیرد که آنان، بهویژه به ارتقای سرمایههای انسانی کودکان و بهداشت همه اعضایشان اقدام کنند؛ بدین معنی که فرزندان خود را به طور مداوم به مدرسه بفرستند و اعضای خانواده را هم برای واکسیناسیون، معاینات ادواری و کسب آگاهیهای بهداشتی به مراکز
درمانی ببرند. یارانههای نقدی مشروط اغلب به زنان خانوارها پرداخت میشود با این فرض که آنان در مقایسه با مردان، وجوه دریافتی را بیشتر خرج بهبود وضعیت خانوار میکنند. همه برنامههای انتقالات نقدی مشروط بر پایه نوعی نظام معیارها برای تمییز واجدان شرایط و نیز سازوکارهای دقیقی جهت انجام پرداختها استوار هستند. این برنامهها به واسطه ماهیت غیرصدقهای و هدفمندی و شروطشان میتوانند پیامدهای فقرزدایانه وسیعتری در مقایسه با آثار درآمدی صرف انتقالات غیرمشروط و غیرهدفمند داشته باشند. نتایج ارزشیابیهای انجام شده در مورد برنامههای نسبتا گسترده یارانه نقدی مشروط در کشورهای گوناگون، نشاندهنده آثار مثبت انتقالات مشتمل بر افزایش مصرف، بهبود ترکیب مصرف، کاهش فقر، بهبود وضعیت تغذیه، افزایش مراجعه به مراکز درمانی و واکسیناسیون، کاهش کار کودکان، افزایش ثبتنام در مدارس، کاهش نرخ ترکتحصیل، کاهش روزهای غیبت از مدرسه و کاهش شکاف جنسیتی در تحصیلات در میان خانوارهای فقیر و آسیبپذیر است. همچنین برنامههای یارانه نقدی مشروط به واسطه بهبود سرمایههای انسانی فقیرترین و آسیبپذیرترین خانوارها بهطور بالقوه دارای آثار برونی مثبت
برای کل جماعت هدف هستند. مجموعه دیگری از آثار بیرونی این انتقالات بهواسطه ایجاد نظامهای دقیق پایش و ارزشیابی برنامه و بهبود ظرفیت نهادی در سطوح مختلف بخش عمومی و نیز جوامع محلی محقق میشود. سرانجام اینکه سامانههای نهاد تشکلی شده برای برنامههای یارانه نقدی مشروط بهخوبی میتواند بستر ارایه انواع دیگری از خدمات را برای خانوارهای فقیر و آسیبپذیر فراهم آورد.
ممکن است گفته شود شروط متعارف برنامههای یارانه نقدی مشروط؛ با وضعیت ایران چندان متناسب نیست. احتمالا چنین نیست (بهویژه در روستاها) اما شاید بر پایه تفحص و پژوهش اینگونه تشخیص داده شود. درآنصورت میتوان شروط دیگری را در نظر گرفت. در برخی کشورها، درحالحاضر شروط خلاقانهای مانند کاهش رفتارهای پرخطر جنسی به کار گرفته شدهاند. نظر به گسترش سوءمصرف مواد در ایران، به عنوان نمونه، میتوان شرط عدماعتیاد را در کنار برنامههای ترک اعتیاد مورد توجه قرار داد.
یکی از نقدهایی که در سطح بینالمللی به یارانه نقدی مشروط وارد میشود، مربوط است به اثر احتمالی منفی آن بر انگیزه یارانهگیران به مشارکت در نیروی کار؛ ازاینرو تعیین میزان انتقالات برای هر خانوار و در هر جماعت از یکسو و ارایه خدمات مکمل برای ایجاد انگیزه به مشارکت در نیروی کار از سوی دیگر حائز اهمیت است. در نمونههای موفق برنامههای یارانه نقدی مشروط، خدمات مکمل شامل برنامههای آموزش حرفهای (مهارتآموزی)، تامین مالی خرد و تضمین اشتغال در چند ماه از سال بودهاند. توضیح بیشتر درباره مورد اخیر آنکه یک عضو از هر خانوار یارانهگیر میتواند چند ماه طی سال در فعالیتهای عامالمنفعه جماعت متبوعش شاغل شود (از قبیل تمیزکردن محیط، لایروبی انهار و دیگر فعالیتهای کاربر). دستمزد درنظرگرفتهشده برای این فعالیتها، معمولا کمتر از دستمزد متعارف بازار در کارهای یدی است تا بدینطریق فقط کسانی که واقعا جویا و نیازمند کار هستند، متقاضی آن شوند. انجام چنین برنامههایی در روستاهای ایران با توجه به بیکاربودن اهالی طی چند ماه از سال کاملا ممکن است و میتواند موجب بهبود وضعیت کالبدی روستا، کاهش اعتیاد و افزایش اعتمادبهنفس و
روحیه مشارکت شود. احتمالا چنین برنامهای در سکونتگاههای غیررسمی شهری که مأمن فقیرترین گروههای اجتماعی کشور هستند نیز جواب خواهد داد.
هرچند برنامه یارانه نقدی مشروط، نوعی تور تامین اجتماعی برای فقیرترین و آسیبپذیرترین قشرهای جامعه به وجود میآورد، اما قرار نیست افراد یارانهبگیر (بهجز معلولان و سالخوردگان) تا آخر عمر تحت پوشش قرار گیرند. ازاینرو، لازم است برای پایان پرداختها موعدی تعیین شود یا پرداختها بهتدریج کاهش یابد و به اصطلاح بهرهبرداران نهایتا از برنامه فارغ شوند. برای فارغشدن بهرهبران از نیاز به پوشش برنامه روشهای گوناگونی پیشنهاد و بعضی هم اجرا شده که توصیف آنها از حوصله بحث کنونی خارج است. فقط به این نکته اشاره میشود که خدمات مکمل ذکرشده در بالا، که معطوف به تسهیل اشتغال است خود تا اندازهای به خروج بهرهبران از برنامه کمک میکند.
شناسایی خانوارهای هدف در برنامههای انتقالات نقدی مشروط، عمدتا با استفاده از آزمون واسطهای استطاعت (Proxy Means Test) و هدفگذاری جماعتمحور
(Community-based Targeting) صورت میگیرد. آزمون واسطهای استطاعت (با بهرهگیری از نتایج رگرسیونهای پیشاپیش انجام شده) معدودی نماگر معرف و واسطهای را برای شناسایی میزان فقر و آسیبپذیری خانوار مورد سنجش قرار میدهد. بر اساس آن میتوان با سهولت نسبی خانوارهای واجد شرایط شرکت در برنامه را شناسایی کرد. هدفگذاری در جماعت مکمل آزمون واسطهای استطاعت است؛ بدینشکل که در هر جماعت، هیاتی به طور داوطلبانه از میان اهالی انتخاب و برای تایید و اصلاح نتایج آزمون یادشده و تصویب نهایی فهرست یارانهبگیران تربیت میشود. تشکیل این هیاتها و انجام کار در خود جماعت موجب نهادسازی و توانمندسازی، مردمیشدن برنامه و جلوگیری از فساد و جنجال میشود. البته تمام این مراحل باید با کمک یک سازمان مرکزی تسهیل و نظارت شود. به غیراز شناسایی خانوارهای واجد شرایط، پرداخت به آنان خود سازوکار ویژه و دقیقی را میطلبد که خوشبختانه در ایران نظر به توسعهیافتگی سامانههای بانکی (البته با تشکیل حساب برای سرپرستان خانوار که بیشتر مرد هستند) تا حد زیادی موجود است.
لیکن در ایران اغلب شنیده میشود که شناسایی افراد واجد شرایط و جلوگیری از فساد احتمالی ممکن نیست. بهکارگیری روش فوق در کشورهای زیادی با سطوح مختلف توسعه، از جمله کشورهای افریقایی، برزیل و مکزیک و اخیرا ایالات متحده آمریکا، قرین توفیق بوده است و در ایران هم قاعدتا نباید دشوار باشد؛ اما در ایران هماکنون یک برنامه یارانه نقدی غیرهدفمند و غیرمشروط در دست اجراست و دگرگونکردن آن بدون مشکل نخواهد بود. کسانی که تا امروز یارانه غیرمشروط میگرفتهاند احتمالا از فردا به سادگی پذیرای مجموعهای از شروط نخواهند بود. پیشنهاد هم نمیشود که این کار یکباره صورت بگیرد. مقتضی است که دولت یک برنامه کاملا شفاف را جهت اصلاح نظام یارانه، مثلا طی سه سال آینده اعلام کند. طی این سه سال یارانه غیرمشروط و غیرهدفمند فعلی به صفر برسد و همزمان برنامه یارانههای نقدی مشروط و هدفمند گسترش یابد. لازم به ذکر است که نظر به تورم افسارگسیخته فعلی که بنا به پیشبینیها حداقل در دو سال آینده نیز ادامه خواهد یافت، ارزش واقعی یارانههای فعلی، پیوسته کم خواهد شد. آیا دولت میخواهد، همزمان با کمشدن ارزش واقعی یارانههای نقدی و پایداری تورم، قیمت
حاملهای انرژی را ثابت نگه دارد یا زیاد کند؟ به نظر میرسد بهتر است قیمت حاملهای انرژی در کنار تورم افزایش یابد وگرنه تلاشهای چند سال اخیر همه بر باد خواهد رفت؛ اما هنگامی که قیمت حاملهای انرژی افزایش مییابد آیا میتوان گذاشت ارزش یارانههای نقدی بهویژه برای قشرهای فقیر و آسیبپذیر به صفر نزدیک شود؟ این سوالات را باید با برنامهریزی دقیق و شفاف برای سالهای آتی از جمله با درنظرگرفتن استعداد بالقوه یارانههای نقدی مشروط برای قشرهای فقیر و آسیبپذیر پاسخ داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.