مراقبت دوران کودکی سرمایهگذاری خردمندانه
ربابه شیخالاسلام-متخصص سلامت عمومی و اپیدمیولوژی تغذیه دانشیار و عضو هیاتعلمی وزارت بهداشت
با فزونیگرفتن مشکلات اجتماعی، دامنهدارشدن فقر، هم از جنبه اقتصادی و هم فرهنگی، کشور از آرمانهای تدوینشده سند چشمانداز دور مانده است تنها 11سال تا سال 1404 برای دستیابی به این آرمانهای متعالی که ایران را کشوری توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه میخواهد، وقت باقی است و مهمتر از آن، اینکه برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تامین اجتماعی، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، بهدور از فقر، فساد، تبعیض و بهرهمند از محیطزیست مطلوب، که در متن سند آمده است همه نیاز به برنامههای بلندمدت دارد. در این فرصت کم، کشور با مشکلات مهم دیگری از جمله تحریمهای اقتصادی نیز مواجه است بنابراین باید بزرگان کشور، اندیشمندان و دلسوزانی که آرزوی زندگی بهتری را برای نسل آینده دارند با همت فراوان و با همدلی دستبهکار شوند تا کشور را از این ورطه نابسامانی که در چند سال گذشته تشدید شده برهانند و با برنامههای دقیق و همفکری همه بخشهای توسعه، راه دستیابی به اهداف سند بازشود.
اگر دستیابی به اهداف و آرمانهای سند چشمانداز را که تدوینکنندگان آن با خیرخواهی و دلسوزی برای رهایی کشور از وضعیت موجود نوشتهاند، راهی بهسوی تعالی بنامیم چگونه با شرایط فعلی که رفتارهای فرهنگی ما نیز دچار تغیییرات بنیادی شده است، جوانان با احساس تبعیض، حسد، سرخوردگی، افسردگی، خشم، خشونت و والدین در چنبره مقایسهها و کشمکش برای بالاتررفتن، آنهم به هر قیمتی گرفتارند و برخی اسیر خودمحوری و قبولنداشتن هیچکس غیرازخود هستند و در جامعهای که شاهد چاپلوسی و تملق از مافوق، تزویر، قانونگریزی، چشموهمچشمیهای ناپسند که تا حد متلاشیکردن زندگیها، شیوع کسبوکار ناسالم، ارتشا، دزدی، زدوبند، فقر، فساد روزافزون، خودآزاری و دیگرآزاری، احترامنگذاشتن به دیگران و عقاید مخالف هستیم و بیتوجهی کامل به آموزههای دینی، مدرکگرایی، ایرانگریزی و... روبه تشدید است و این رخداد، سالیان درازی است که در حال تکرار و بازتکرار است؛ یعنی فقر فرهنگی به فقر اقتصادی دامن میزند و فقر اقتصادی، فقر فرهنگی را بازتولید میکند، میتوان راهی بهسوی تغییر جست؟
بررسی روشها و محتواهای آموزشی ما در سیستم آموزش و پرورش بسیار حیاتی است. آیا ما به اهمیت تربیت مراقبان کودک اندیشیدهایم؟ آیا اگر مراقبت همهجانبه و اهمیت آن را برای اولیای مهدکودکها توضیح داده باشیم که ندادهایم، این اقدام کافیست، درحالیکه تنها حدود 10در صد کودکان در دوران بحرانی رشد به مهدکودک میروند!
آیا والدینی که خود در چنبره رفتارهای نابسامان اقتصادی و فقر فرهنگی و اقتصادی اسیرند میتوانند فرزندانی با ویژگیهایی که خود از آن بیبهرهاند تحویل جامعه دهند؟
ذات نایافته از هستیبخش/ کی تواند که بود هستیبخش
امروزه بهدلیل پژوهشهای گسترده عصبشناسان، روانشناسان، روانپزشکان و متخصصان تعلیم و تربیت مشخص شده است که هر نوزاد با صدمیلیارد سلول کامل مغز (نورون) از بدو تولد برای یادگیری و ارتباطگیری با دنیای پیرامون خود آمادگی دارد. از تولد به بعد شاهد رشد کیفی مغز هستیم؛ رشد کیفی بهسبب فعالیتها و تجربههای نوزاد به دست میآید و نیز وابسته به امکاناتی است که بهطور مستقیم و غیرمستقیم برای کودک فراهم میشود. محرکها و ارتباطهای مناسب و مستمر موجبات بخشی از این رشد کیفی را فراهم میکند.
در گذشته رشد کودک را منحصر به رشد جسمی میپنداشتند، اما از اواخر قرن نوزدهم این آگاهی شکل گرفت که رشد کودکان را باید در ابعاد مختلف دید. مغز کودک از لحظه تولد آماده یادگیری است و این مغز، این ماده اولیه حیرتانگیز که دانش فنی جهان را میسازد تا ششسالگی 90 درصد رشد میکند؛ یعنی با سرمایهگذاری در طول ششسال میتوان در مغز تغییراتی بنیادی به وجود آورد.
انتشار مقاله آقای دنیس وینترز (Dennis k. Winters) یک اقتصاددان بنام آمریکایی در دهم سپتامبر 2007 تحتعنوان ثمرات اقتصادی مراقبتهای همهجانبه کودکان، براساس مطالعهای که در چین انجام داده بودند برای من که سالهای زیادی از عمرم را برای سلامت کودکان و بهویژه تغذیه بهتر آنان در کشور صرف کرده بودم بسیار تکاندهنده و در ضمن امیدوارکننده بود. من رابطه بین دریافت مواد مغذی موردنیاز دوران رشد را با تاثیر مثبت آن بر هوش و «آیکیو» بارها در مقالات مختلف مطالعه کرده بودم و علت تلاشهای بسیارم برای افزودن ید به نمک اگرچه اثرات مثبت فراوان بر کاهش سقطجنین، عقبماندگی ذهنی و جسمی و مرگومیر اطفال داشت ولی کمبود ید تا 13درجه بهره هوشی یا «آیکیو» را کاهش میداد و تنها این میتوانست انگیزه قوی برای تلاشهای فراوان من برای پایاندادن به این گرسنگی پنهان باشد.
در مقاله آقای وینترز آمده است که 25درصد مردم چین با بهره هوشی بالا بیش از کل مردم آمریکا هوشمندی دارند و اضافه کرده است که این یعنی چینیها کودکان باهوشتری از ما (آمریکا) دارند.
در صفحه اول این گزارش آمده است که ماده اولیه در اقتصاد نوین جهانی قدرت مغز است؛ در حقیقت بررسی اقتصاددانان آمریکایی برای آنکه علت موفقیت چین که را رتبه اول اقتصاد جهانی را به دست آورده آنها را به این نتیجه رساند که در چین برنامه آموزش از اوان کودکی یعنی از بدو تولد تا ششسالگی، 20سال است اجرا میشود و هنوز هم در دست اجراست.
اسلایدهای این اقتصاددان که جستوجوی نامش برای همه در اینترنت قابل دسترسی است، نشان میدهد که این برنامه چگونه توانسته است مشکلات رفتاری و نابسامانیهای اجتماعی مانند اعتیاد و بزهکاری را کاهش دهد.
از سوی دیگر از دهههای قرن بیستم گرایش افراطی بعضی از مکاتب روانشناسی کودک، این شبهه را به وجود آورد که رشد کودک بهطور انحصاری در محدوده رشد شناختی است. یعنی اگر کودکان از جنبه شناخت، منطق و آگاهی رشد کنند، میتوانیم کودکان و فرزندانی رشدیافته داشته باشیم. این افراطگرایی به جایی رسید که بسیاری از رویکردهای آموزشی، تمامی فعالیتها و برنامههای خود را محدود به رشد شناختی کودکان کردند.
این تمرکز و توجه یکجانبه نیز سبب بروز مشکلات فراوان برای کودکان شد. اما در انتهای قرن بیستم کارشناسان مسایل کودکان به این آگاهی دست یافتند که رشد، جنبههای متنوع و پیچیدهای دارد و محدودکردن رشد کودک به یکی از این ابعاد موجب اختلالهای اساسی در زندگی کودک میشود. به همین دلیل نظریه «رشد همهجانبه کودکان» مطرح شد و تمامی جنبههای رشد کودکان مورد توجه قرار گرفت و بر فراهمکردن شرایط مناسب برای بروز رشد همهجانبه تاکید بسیار شد. امروزه روانشناسی کودک، بر این اعتقاد استوار است که کودکان در حوزههای جسم، حرکت، عواطف، روابط اجتماعی، شناخت و حتی در حوزه کلامی نیز رشد میکنند و همه حوزهها مهم هستند و نیازمند توجه و زمینهسازیاند و این مراقبتها زمینهساز عملکرد آنها در بزرگسالی است.
هر یک از ابعاد رشد ویژگی و اصول و مبانی خود را دارد و شامل مهارتها، استعدادها و ظرفیتهای ویژه است. روانشناسی کودک به ما نشان میدهد که تواناییها و ظرفیتها در هریک از ابعاد رشد، در میان کودکان عمومی و پایهای است؛ یعنی هر کودک در هر گوشه از جهان تقریبا بالقوه این تواناییها را دارد و اگر در مسیر رشد و شرایط مناسب قرار گیرد و نیازهایش برآورده شود، میتواند مهارتهای پایهای را از خود بروز دهد.
دانش امروز نشان داده است که تواناییهای بالقوه نوزاد بسیار بیشتر از آنست که تصور میکنیم. بهفعلدرآوردن این توانمندیها با شناخت نیازهای این دوران آغاز میشود. مهارتهای اجتماعی، چگونگی واکنش به رویدادها، کنترل احساسات، توانمندی برای حل مشکلات پیچیده، اعتمادبهنفس، خیرخواهی و تمامی صفاتی که میتواند موجب تعالی یک کشور شود در دوران کودکی، با کمک رفع نیازهای اولیه و مراقبتها توسط افراد آموزشدیده شکل میگیرد. در دوران کودکی است که ارزشهای انسانی و هدفهای متعالی بنا گذاشته میشود و پایههای خصلتهای خوب مانند هدفمندبودن، انگیزهداشتن و رعایت حقوق دیگران در این سالها ساخته میشود. چگونگی تامین این نیازها خود نیاز به توجه دولتمردان، سیاستگذاران و اندیشمندانی دارد که به آینده کشور علاقهمند هستند و به آن عشق میورزند.
دولتها در این زمینه با برقراری قوانین مناسب و درک ریشههای ناتوانمندی جامعه و رفع مشکلات و حمایت از دوران بسیارکوتاه و طلایی کودکی نقشی ویژه دارند. سه سال اول زندگی (هزار روز اول) سپس تا ششسالگی بنیانهای محکم سلامت جسمی، روانی، شناختی و آموزشی میتواند چنان پایهریزی شود که خلاقیتهایی برای ساخت جامعهای بهتر و عادلانهتر شکل گیرد. با این درک است که میتوان در مسیر رشد و تعالی حرکت کرد. فقر واقعی یکملت ریشه در استفادهنکردن از توانمندیهایی دارد که بالقوه در مغز کودکان نهفته است و غفلتهای نادانسته آن را به فعل در نیاورده است.
فقر یعنی هدردادن استعدادها در چرخه نادانی. فقر یعنی ناتوانی اندیشیدن برای بهرهبرداری از آنچه طبیعت دراختیار گذاشته است.
جامعه توانمند آینده در گرو توجه به نیازهای تغذیهای کودک امروز
کودک شیرخوار از بدو تولد تا یکسالگی براساس نیازش هرچندبار که شیر میخواهد، باید تغذیه شود. ممکن است در چندماه اول برای مادر سخت باشد در طول شبانهروز براساس نیاز و درخواست نوزاد، چندبار کودک را شیر دهد. اگر چنین نکند رشد کودک دچار اختلال میشود دانشمندان علم تغذیه مقایسهای چشمگیر از میزان نیاز روزانه یکنوزاد پنجماهه و یکفرد بالغ انجام دادهاند. محرومیت از شیر مادر، کمبود آهن و ید و مراقبتهای ناکافی که روی وزن هنگام تولد اثر میگذارد، مجموعا میتواند تا 35درجه ضریب هوشی کودک را کاهش دهد.
از دومیلیونو400هزار مورد مرگ کودکان زیر پنجسال که در سال1995 در کشورهاى درحالتوسعه رخ داده، حدود نیمی از آنها با سوءتغذیه ارتباط داشته است.
حتى یککموزنی خفیف، خطر مرگ کودک را افزایش میهد.
تقریبا 80درصد مرگهای مرتبط با سوءتغذیه بر اثر انواع خفیف یا متوسط سوءتغذیه بوده است. اگرچه ممکن است علت اصلى مرگ کودکان دچار سوءتغذیه خفیف یا متوسط؛ پنومونى یا اسهال باشد، اما بسیارى از این کودکان اگر خوب تغذیه میشدند، زنده میماندند.
سوءتغذیه عامل کوتاهی قد، کاهش بهره هوشی، افزایش ابتلا به بیماریها، افزایش مرگ (دو تا هشتبرابر کودکان همسن)، افت تحصیلی و درنتیجه کاهش تولید ناخالص ملی است.
مسوولیت اجتماعی دولت در قبال کودکان
کودکان امروز، آینده کشور را میسازند و منبع اصلی حیات مولد و ترقی و تعالی یککشور، نیروی انسانی آن است. والدین اگرچه در قبال کودکانشان مسوول هستند، ولی فراموش نکنیم:
غفلت والدین ناآگاه در قبال فرزندان اگر موجب بیماری و معلولیت کودک شود، بار و هزینه آن به دولت تحمیل میشود.
اگر غفلت در زمینههای تربیتی، کودک امروز را به بزهکار فردا تبدیل کند، زیانش به کل جامعه برمیگردد. مسوولیت اجتماعی دولت است که مشکل را بهموقع درک و برای آن چارهاندیشی کند.
اگر فقر مادی و فرهنگی در جامعهای بالا باشد، بخش عمدهای از بودجه کشور صرف ضررهایی میشود که پیامد فقر هستند و دولت مجبور است منابعی را که باید صرف سرمایهگذاریهای مثبت نسل آینده شود، برای حل مشکلات مصرف کند.
ضرر اقتصادی ناشی از سوءتغذیه کودکان
سوءتغذیه کودکان مشکلی جهانی است. در کشورهای توسعهیافته، برنامههای حمایتی و قوانین بسیار جدی، این مشکل را به حداقل رسانده است. شاید آنها محاسبات اقتصاددانان خود را باور کردهاند و برای حفظ سلامت دوران کودکی سرمایهگذاری کردهاند تا با عواقب مادی و معنوی سنگین آن روبهرو نشوند.
اقتصاددانان در دهههای اخیر با محاسبات اقتصادی کمک بزرگی به بخش سلامت کردهاند، چون آنها نتیجه غفلتها را در بخش پیشگیری به زبان پول بیان میکنند. آنها در حد امکان سود ناشی از خدمات پیشگیرانه را با هزینههای سنگین ناشی از معلولیتها، مرگهای زودرس و هزینههای سنگین درمان مقایسه میکنند. از آنجا که سیاستگذاران در دولت به بخش سلامت توجه کافی ندارند، اعتبارات معمولا در بخش درمان صرف میشود و اگرچه شعار جهانی پیشگیری برتر از درمان در همهجا بهکار میرود، ولی نبود نگاه پیشگیرانه نه تنها در کشور ما، بلکه در اغلب کشورهای درحالتوسعه همیشه مشکلساز بوده است. در جدول زیر سال1374 محاسبه میزان خسارت مالی ناشی از سوءتغذیه کودکان در ایران با دوکشور تایلند و اندونزی مقایسه شده است. این محاسبه نشان داد در آن سال با 15درصد سوءتغذیه (کودکان زیر پنجسال) کشور ما سالانه پنجهزارو652میلیوندلار ضرر داشته است.
محاسبات زیانهای مالی ناشی از بیماریها، تقریبا از 15سال پیش در ایران شروع شد تا شاید تصمیمگیرانی که در تخصیص بودجه برای سلامت نقش داشتند، به ابعاد ضرر و زیان بیتوجهی به برنامههای پیشگیرانه، ازجمله تغذیه پیشگیر توجه کنند و با اختصاص بودجه و اعتبارات یا وضع قوانین مناسب و انجام اقدامات لازم، از مشکل بکاهند.
براساس محاسبات بانک جهانی، کمبود ریزمغذیها، سالیانه بیش از پنجدرصد درآمد ناخالص ملی GDP کشورها را کاهش میدهد، درحالیکه راهحلهای کامل و مستمر برای غلبه بر آن، معادل 3/0درصد GDP است. بنابراین صرف هرگونه هزینه در بهبود شاخصهای بهداشتی و تغذیهای، درواقع سرمایهگذاری برای افزایش بهرهوری جامعه و افزایش تولید ناخالص ملیGNP است. بهعنوان مثال اگر توان تولید در فرد کمخون بهطور متوسط 20درصد کاهش یابد، در کشوری که 50درصد از زنان و 20درصد از مردان مبتلا به کمخونی هستند، توان تولید معادل پنج تا هفتدرصد کاهش خواهد داشت. براساس محاسبات انجامشده در کشور، ما با شیوع 20درصدی کمخونی زنان در سنین باروری مواجه هستیم و سالانه حدود 575میلیوندلار ضرر و زیان ناشی از کمخونی بهدلیل پیامدهای آن، ازجمله افزایش مرگومیر و ابتلا به بیماریها، افت تحصیلی و کاهش قدرت کار و تولید افراد، به کشور تحمیل میشود.
تحقیقات زیادی در جهان، در زمینه هزینه اثربخشی برای مشکل ریزمغذیها انجام شده است. اغلب این تحقیقات نشان داده است بهازای هردلار خرجشده برای اجرای طرحی که به حل مشکل کمک کند، بازدهی در زمینه بهرهوری بالارفته است.
آموزش از آغاز تولد برای همه، یکسرمایهگذاری خردمندانه
در آوریل2005 گزارشی، از نشست دوروزه 9 و 10دسامبر 2004 تحتعنوان آموزش از اوان کودکی برای همه، یکسرمایهگذاری خردمندانه، توسط موسسه تکنولوژی ماساچوست دانشکده مدیریت کمبریج منتشر شد. این گزارش نتیجه این نشست است که محققان برجسته و کسانیکه تجربههای مفیدی در زمینه آموزش و مسایل مربوط به کودکان داشتند، همراه با متولیان توسعه اقتصادی در آمریکا در آن شرکت کردند.
در سند آرمانی چشمانداز 20ساله تا 1404، که کمی بیش از 10سال به اجرای کامل آن وقت باقیمانده است، آرمانهای بزرگی برای کشور تعریف شده است ازجمله:
در افق 1404، ایران کشوری است توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه، با هویت اسلامی و انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بینالملل.
با برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تامین اجتماعی، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، به دور از فقر، فساد، تبعیض و بهرهمند از محیطزیست مطلوب.
برای سلامت، رفاه و امنیت اجتماعی ذکر شده در سند روی چه مواردی باید سرمایهگذاری کرد؟
در یکزمان 11ساله چگونه میتوان دانش فنی را در کشور برای رسیدن به آرمانهای سند گسترش داد؟
توانمندسازی نسل آینده برای درک مشکلات، پیداکردن راهحلهای مناسب، چگونه امکانپذیر میشود؟
نخست باید پرسید چگونه و چه زمانی رفتارهای صحیح در مغز شکل میگیرد؟
میدانیم:
زیربنای توسعه در هرکشور، سرمایه نیروی انسانی توانمند، مبتکر و خلاق است.
راه اصلی دستیابی به این سرمایه ارزشمند، کودکان هستند که از لحظه تولد استعداد یادگیری و آموزش را دارند.
غفلت از کودکان و رهاکردن آنها بهحال خود، غفلت از بارزترین و مهمترین سرمایههای ملی است.
برای توانمندسازی مغز تنها به خدماتی بسیار ساده نیاز داریم که باید به موقع ارایه شود.
با فزونیگرفتن مشکلات اجتماعی، دامنهدارشدن فقر، هم از جنبه اقتصادی و هم فرهنگی، کشور از آرمانهای تدوینشده سند چشمانداز دور مانده است تنها 11سال تا سال 1404 برای دستیابی به این آرمانهای متعالی که ایران را کشوری توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه میخواهد، وقت باقی است و مهمتر از آن، اینکه برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تامین اجتماعی، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، بهدور از فقر، فساد، تبعیض و بهرهمند از محیطزیست مطلوب، که در متن سند آمده است همه نیاز به برنامههای بلندمدت دارد. در این فرصت کم، کشور با مشکلات مهم دیگری از جمله تحریمهای اقتصادی نیز مواجه است بنابراین باید بزرگان کشور، اندیشمندان و دلسوزانی که آرزوی زندگی بهتری را برای نسل آینده دارند با همت فراوان و با همدلی دستبهکار شوند تا کشور را از این ورطه نابسامانی که در چند سال گذشته تشدید شده برهانند و با برنامههای دقیق و همفکری همه بخشهای توسعه، راه دستیابی به اهداف سند بازشود.
اگر دستیابی به اهداف و آرمانهای سند چشمانداز را که تدوینکنندگان آن با خیرخواهی و دلسوزی برای رهایی کشور از وضعیت موجود نوشتهاند، راهی بهسوی تعالی بنامیم چگونه با شرایط فعلی که رفتارهای فرهنگی ما نیز دچار تغیییرات بنیادی شده است، جوانان با احساس تبعیض، حسد، سرخوردگی، افسردگی، خشم، خشونت و والدین در چنبره مقایسهها و کشمکش برای بالاتررفتن، آنهم به هر قیمتی گرفتارند و برخی اسیر خودمحوری و قبولنداشتن هیچکس غیرازخود هستند و در جامعهای که شاهد چاپلوسی و تملق از مافوق، تزویر، قانونگریزی، چشموهمچشمیهای ناپسند که تا حد متلاشیکردن زندگیها، شیوع کسبوکار ناسالم، ارتشا، دزدی، زدوبند، فقر، فساد روزافزون، خودآزاری و دیگرآزاری، احترامنگذاشتن به دیگران و عقاید مخالف هستیم و بیتوجهی کامل به آموزههای دینی، مدرکگرایی، ایرانگریزی و... روبه تشدید است و این رخداد، سالیان درازی است که در حال تکرار و بازتکرار است؛ یعنی فقر فرهنگی به فقر اقتصادی دامن میزند و فقر اقتصادی، فقر فرهنگی را بازتولید میکند، میتوان راهی بهسوی تغییر جست؟
بررسی روشها و محتواهای آموزشی ما در سیستم آموزش و پرورش بسیار حیاتی است. آیا ما به اهمیت تربیت مراقبان کودک اندیشیدهایم؟ آیا اگر مراقبت همهجانبه و اهمیت آن را برای اولیای مهدکودکها توضیح داده باشیم که ندادهایم، این اقدام کافیست، درحالیکه تنها حدود 10در صد کودکان در دوران بحرانی رشد به مهدکودک میروند!
آیا والدینی که خود در چنبره رفتارهای نابسامان اقتصادی و فقر فرهنگی و اقتصادی اسیرند میتوانند فرزندانی با ویژگیهایی که خود از آن بیبهرهاند تحویل جامعه دهند؟
ذات نایافته از هستیبخش/ کی تواند که بود هستیبخش
امروزه بهدلیل پژوهشهای گسترده عصبشناسان، روانشناسان، روانپزشکان و متخصصان تعلیم و تربیت مشخص شده است که هر نوزاد با صدمیلیارد سلول کامل مغز (نورون) از بدو تولد برای یادگیری و ارتباطگیری با دنیای پیرامون خود آمادگی دارد. از تولد به بعد شاهد رشد کیفی مغز هستیم؛ رشد کیفی بهسبب فعالیتها و تجربههای نوزاد به دست میآید و نیز وابسته به امکاناتی است که بهطور مستقیم و غیرمستقیم برای کودک فراهم میشود. محرکها و ارتباطهای مناسب و مستمر موجبات بخشی از این رشد کیفی را فراهم میکند.
در گذشته رشد کودک را منحصر به رشد جسمی میپنداشتند، اما از اواخر قرن نوزدهم این آگاهی شکل گرفت که رشد کودکان را باید در ابعاد مختلف دید. مغز کودک از لحظه تولد آماده یادگیری است و این مغز، این ماده اولیه حیرتانگیز که دانش فنی جهان را میسازد تا ششسالگی 90 درصد رشد میکند؛ یعنی با سرمایهگذاری در طول ششسال میتوان در مغز تغییراتی بنیادی به وجود آورد.
انتشار مقاله آقای دنیس وینترز (Dennis k. Winters) یک اقتصاددان بنام آمریکایی در دهم سپتامبر 2007 تحتعنوان ثمرات اقتصادی مراقبتهای همهجانبه کودکان، براساس مطالعهای که در چین انجام داده بودند برای من که سالهای زیادی از عمرم را برای سلامت کودکان و بهویژه تغذیه بهتر آنان در کشور صرف کرده بودم بسیار تکاندهنده و در ضمن امیدوارکننده بود. من رابطه بین دریافت مواد مغذی موردنیاز دوران رشد را با تاثیر مثبت آن بر هوش و «آیکیو» بارها در مقالات مختلف مطالعه کرده بودم و علت تلاشهای بسیارم برای افزودن ید به نمک اگرچه اثرات مثبت فراوان بر کاهش سقطجنین، عقبماندگی ذهنی و جسمی و مرگومیر اطفال داشت ولی کمبود ید تا 13درجه بهره هوشی یا «آیکیو» را کاهش میداد و تنها این میتوانست انگیزه قوی برای تلاشهای فراوان من برای پایاندادن به این گرسنگی پنهان باشد.
در مقاله آقای وینترز آمده است که 25درصد مردم چین با بهره هوشی بالا بیش از کل مردم آمریکا هوشمندی دارند و اضافه کرده است که این یعنی چینیها کودکان باهوشتری از ما (آمریکا) دارند.
در صفحه اول این گزارش آمده است که ماده اولیه در اقتصاد نوین جهانی قدرت مغز است؛ در حقیقت بررسی اقتصاددانان آمریکایی برای آنکه علت موفقیت چین که را رتبه اول اقتصاد جهانی را به دست آورده آنها را به این نتیجه رساند که در چین برنامه آموزش از اوان کودکی یعنی از بدو تولد تا ششسالگی، 20سال است اجرا میشود و هنوز هم در دست اجراست.
اسلایدهای این اقتصاددان که جستوجوی نامش برای همه در اینترنت قابل دسترسی است، نشان میدهد که این برنامه چگونه توانسته است مشکلات رفتاری و نابسامانیهای اجتماعی مانند اعتیاد و بزهکاری را کاهش دهد.
از سوی دیگر از دهههای قرن بیستم گرایش افراطی بعضی از مکاتب روانشناسی کودک، این شبهه را به وجود آورد که رشد کودک بهطور انحصاری در محدوده رشد شناختی است. یعنی اگر کودکان از جنبه شناخت، منطق و آگاهی رشد کنند، میتوانیم کودکان و فرزندانی رشدیافته داشته باشیم. این افراطگرایی به جایی رسید که بسیاری از رویکردهای آموزشی، تمامی فعالیتها و برنامههای خود را محدود به رشد شناختی کودکان کردند.
این تمرکز و توجه یکجانبه نیز سبب بروز مشکلات فراوان برای کودکان شد. اما در انتهای قرن بیستم کارشناسان مسایل کودکان به این آگاهی دست یافتند که رشد، جنبههای متنوع و پیچیدهای دارد و محدودکردن رشد کودک به یکی از این ابعاد موجب اختلالهای اساسی در زندگی کودک میشود. به همین دلیل نظریه «رشد همهجانبه کودکان» مطرح شد و تمامی جنبههای رشد کودکان مورد توجه قرار گرفت و بر فراهمکردن شرایط مناسب برای بروز رشد همهجانبه تاکید بسیار شد. امروزه روانشناسی کودک، بر این اعتقاد استوار است که کودکان در حوزههای جسم، حرکت، عواطف، روابط اجتماعی، شناخت و حتی در حوزه کلامی نیز رشد میکنند و همه حوزهها مهم هستند و نیازمند توجه و زمینهسازیاند و این مراقبتها زمینهساز عملکرد آنها در بزرگسالی است.
هر یک از ابعاد رشد ویژگی و اصول و مبانی خود را دارد و شامل مهارتها، استعدادها و ظرفیتهای ویژه است. روانشناسی کودک به ما نشان میدهد که تواناییها و ظرفیتها در هریک از ابعاد رشد، در میان کودکان عمومی و پایهای است؛ یعنی هر کودک در هر گوشه از جهان تقریبا بالقوه این تواناییها را دارد و اگر در مسیر رشد و شرایط مناسب قرار گیرد و نیازهایش برآورده شود، میتواند مهارتهای پایهای را از خود بروز دهد.
دانش امروز نشان داده است که تواناییهای بالقوه نوزاد بسیار بیشتر از آنست که تصور میکنیم. بهفعلدرآوردن این توانمندیها با شناخت نیازهای این دوران آغاز میشود. مهارتهای اجتماعی، چگونگی واکنش به رویدادها، کنترل احساسات، توانمندی برای حل مشکلات پیچیده، اعتمادبهنفس، خیرخواهی و تمامی صفاتی که میتواند موجب تعالی یک کشور شود در دوران کودکی، با کمک رفع نیازهای اولیه و مراقبتها توسط افراد آموزشدیده شکل میگیرد. در دوران کودکی است که ارزشهای انسانی و هدفهای متعالی بنا گذاشته میشود و پایههای خصلتهای خوب مانند هدفمندبودن، انگیزهداشتن و رعایت حقوق دیگران در این سالها ساخته میشود. چگونگی تامین این نیازها خود نیاز به توجه دولتمردان، سیاستگذاران و اندیشمندانی دارد که به آینده کشور علاقهمند هستند و به آن عشق میورزند.
دولتها در این زمینه با برقراری قوانین مناسب و درک ریشههای ناتوانمندی جامعه و رفع مشکلات و حمایت از دوران بسیارکوتاه و طلایی کودکی نقشی ویژه دارند. سه سال اول زندگی (هزار روز اول) سپس تا ششسالگی بنیانهای محکم سلامت جسمی، روانی، شناختی و آموزشی میتواند چنان پایهریزی شود که خلاقیتهایی برای ساخت جامعهای بهتر و عادلانهتر شکل گیرد. با این درک است که میتوان در مسیر رشد و تعالی حرکت کرد. فقر واقعی یکملت ریشه در استفادهنکردن از توانمندیهایی دارد که بالقوه در مغز کودکان نهفته است و غفلتهای نادانسته آن را به فعل در نیاورده است.
فقر یعنی هدردادن استعدادها در چرخه نادانی. فقر یعنی ناتوانی اندیشیدن برای بهرهبرداری از آنچه طبیعت دراختیار گذاشته است.
جامعه توانمند آینده در گرو توجه به نیازهای تغذیهای کودک امروز
کودک شیرخوار از بدو تولد تا یکسالگی براساس نیازش هرچندبار که شیر میخواهد، باید تغذیه شود. ممکن است در چندماه اول برای مادر سخت باشد در طول شبانهروز براساس نیاز و درخواست نوزاد، چندبار کودک را شیر دهد. اگر چنین نکند رشد کودک دچار اختلال میشود دانشمندان علم تغذیه مقایسهای چشمگیر از میزان نیاز روزانه یکنوزاد پنجماهه و یکفرد بالغ انجام دادهاند. محرومیت از شیر مادر، کمبود آهن و ید و مراقبتهای ناکافی که روی وزن هنگام تولد اثر میگذارد، مجموعا میتواند تا 35درجه ضریب هوشی کودک را کاهش دهد.
از دومیلیونو400هزار مورد مرگ کودکان زیر پنجسال که در سال1995 در کشورهاى درحالتوسعه رخ داده، حدود نیمی از آنها با سوءتغذیه ارتباط داشته است.
حتى یککموزنی خفیف، خطر مرگ کودک را افزایش میهد.
تقریبا 80درصد مرگهای مرتبط با سوءتغذیه بر اثر انواع خفیف یا متوسط سوءتغذیه بوده است. اگرچه ممکن است علت اصلى مرگ کودکان دچار سوءتغذیه خفیف یا متوسط؛ پنومونى یا اسهال باشد، اما بسیارى از این کودکان اگر خوب تغذیه میشدند، زنده میماندند.
سوءتغذیه عامل کوتاهی قد، کاهش بهره هوشی، افزایش ابتلا به بیماریها، افزایش مرگ (دو تا هشتبرابر کودکان همسن)، افت تحصیلی و درنتیجه کاهش تولید ناخالص ملی است.
مسوولیت اجتماعی دولت در قبال کودکان
کودکان امروز، آینده کشور را میسازند و منبع اصلی حیات مولد و ترقی و تعالی یککشور، نیروی انسانی آن است. والدین اگرچه در قبال کودکانشان مسوول هستند، ولی فراموش نکنیم:
غفلت والدین ناآگاه در قبال فرزندان اگر موجب بیماری و معلولیت کودک شود، بار و هزینه آن به دولت تحمیل میشود.
اگر غفلت در زمینههای تربیتی، کودک امروز را به بزهکار فردا تبدیل کند، زیانش به کل جامعه برمیگردد. مسوولیت اجتماعی دولت است که مشکل را بهموقع درک و برای آن چارهاندیشی کند.
اگر فقر مادی و فرهنگی در جامعهای بالا باشد، بخش عمدهای از بودجه کشور صرف ضررهایی میشود که پیامد فقر هستند و دولت مجبور است منابعی را که باید صرف سرمایهگذاریهای مثبت نسل آینده شود، برای حل مشکلات مصرف کند.
ضرر اقتصادی ناشی از سوءتغذیه کودکان
سوءتغذیه کودکان مشکلی جهانی است. در کشورهای توسعهیافته، برنامههای حمایتی و قوانین بسیار جدی، این مشکل را به حداقل رسانده است. شاید آنها محاسبات اقتصاددانان خود را باور کردهاند و برای حفظ سلامت دوران کودکی سرمایهگذاری کردهاند تا با عواقب مادی و معنوی سنگین آن روبهرو نشوند.
اقتصاددانان در دهههای اخیر با محاسبات اقتصادی کمک بزرگی به بخش سلامت کردهاند، چون آنها نتیجه غفلتها را در بخش پیشگیری به زبان پول بیان میکنند. آنها در حد امکان سود ناشی از خدمات پیشگیرانه را با هزینههای سنگین ناشی از معلولیتها، مرگهای زودرس و هزینههای سنگین درمان مقایسه میکنند. از آنجا که سیاستگذاران در دولت به بخش سلامت توجه کافی ندارند، اعتبارات معمولا در بخش درمان صرف میشود و اگرچه شعار جهانی پیشگیری برتر از درمان در همهجا بهکار میرود، ولی نبود نگاه پیشگیرانه نه تنها در کشور ما، بلکه در اغلب کشورهای درحالتوسعه همیشه مشکلساز بوده است. در جدول زیر سال1374 محاسبه میزان خسارت مالی ناشی از سوءتغذیه کودکان در ایران با دوکشور تایلند و اندونزی مقایسه شده است. این محاسبه نشان داد در آن سال با 15درصد سوءتغذیه (کودکان زیر پنجسال) کشور ما سالانه پنجهزارو652میلیوندلار ضرر داشته است.
محاسبات زیانهای مالی ناشی از بیماریها، تقریبا از 15سال پیش در ایران شروع شد تا شاید تصمیمگیرانی که در تخصیص بودجه برای سلامت نقش داشتند، به ابعاد ضرر و زیان بیتوجهی به برنامههای پیشگیرانه، ازجمله تغذیه پیشگیر توجه کنند و با اختصاص بودجه و اعتبارات یا وضع قوانین مناسب و انجام اقدامات لازم، از مشکل بکاهند.
براساس محاسبات بانک جهانی، کمبود ریزمغذیها، سالیانه بیش از پنجدرصد درآمد ناخالص ملی GDP کشورها را کاهش میدهد، درحالیکه راهحلهای کامل و مستمر برای غلبه بر آن، معادل 3/0درصد GDP است. بنابراین صرف هرگونه هزینه در بهبود شاخصهای بهداشتی و تغذیهای، درواقع سرمایهگذاری برای افزایش بهرهوری جامعه و افزایش تولید ناخالص ملیGNP است. بهعنوان مثال اگر توان تولید در فرد کمخون بهطور متوسط 20درصد کاهش یابد، در کشوری که 50درصد از زنان و 20درصد از مردان مبتلا به کمخونی هستند، توان تولید معادل پنج تا هفتدرصد کاهش خواهد داشت. براساس محاسبات انجامشده در کشور، ما با شیوع 20درصدی کمخونی زنان در سنین باروری مواجه هستیم و سالانه حدود 575میلیوندلار ضرر و زیان ناشی از کمخونی بهدلیل پیامدهای آن، ازجمله افزایش مرگومیر و ابتلا به بیماریها، افت تحصیلی و کاهش قدرت کار و تولید افراد، به کشور تحمیل میشود.
تحقیقات زیادی در جهان، در زمینه هزینه اثربخشی برای مشکل ریزمغذیها انجام شده است. اغلب این تحقیقات نشان داده است بهازای هردلار خرجشده برای اجرای طرحی که به حل مشکل کمک کند، بازدهی در زمینه بهرهوری بالارفته است.
آموزش از آغاز تولد برای همه، یکسرمایهگذاری خردمندانه
در آوریل2005 گزارشی، از نشست دوروزه 9 و 10دسامبر 2004 تحتعنوان آموزش از اوان کودکی برای همه، یکسرمایهگذاری خردمندانه، توسط موسسه تکنولوژی ماساچوست دانشکده مدیریت کمبریج منتشر شد. این گزارش نتیجه این نشست است که محققان برجسته و کسانیکه تجربههای مفیدی در زمینه آموزش و مسایل مربوط به کودکان داشتند، همراه با متولیان توسعه اقتصادی در آمریکا در آن شرکت کردند.
در سند آرمانی چشمانداز 20ساله تا 1404، که کمی بیش از 10سال به اجرای کامل آن وقت باقیمانده است، آرمانهای بزرگی برای کشور تعریف شده است ازجمله:
در افق 1404، ایران کشوری است توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه، با هویت اسلامی و انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بینالملل.
با برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تامین اجتماعی، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، به دور از فقر، فساد، تبعیض و بهرهمند از محیطزیست مطلوب.
برای سلامت، رفاه و امنیت اجتماعی ذکر شده در سند روی چه مواردی باید سرمایهگذاری کرد؟
در یکزمان 11ساله چگونه میتوان دانش فنی را در کشور برای رسیدن به آرمانهای سند گسترش داد؟
توانمندسازی نسل آینده برای درک مشکلات، پیداکردن راهحلهای مناسب، چگونه امکانپذیر میشود؟
نخست باید پرسید چگونه و چه زمانی رفتارهای صحیح در مغز شکل میگیرد؟
میدانیم:
زیربنای توسعه در هرکشور، سرمایه نیروی انسانی توانمند، مبتکر و خلاق است.
راه اصلی دستیابی به این سرمایه ارزشمند، کودکان هستند که از لحظه تولد استعداد یادگیری و آموزش را دارند.
غفلت از کودکان و رهاکردن آنها بهحال خود، غفلت از بارزترین و مهمترین سرمایههای ملی است.
برای توانمندسازی مغز تنها به خدماتی بسیار ساده نیاز داریم که باید به موقع ارایه شود.
با فزونیگرفتن مشکلات اجتماعی، دامنهدارشدن فقر، هم از جنبه اقتصادی و هم فرهنگی، کشور از آرمانهای تدوینشده سند چشمانداز دور مانده است تنها 11سال تا سال 1404 برای دستیابی به این آرمانهای متعالی که ایران را کشوری توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه میخواهد، وقت باقی است و مهمتر از آن، اینکه برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تامین اجتماعی، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، بهدور از فقر، فساد، تبعیض و بهرهمند از محیطزیست مطلوب، که در متن سند آمده است همه نیاز به برنامههای بلندمدت دارد. در این فرصت کم، کشور با مشکلات مهم دیگری از جمله تحریمهای اقتصادی نیز مواجه است بنابراین باید بزرگان کشور، اندیشمندان و دلسوزانی که آرزوی زندگی بهتری را برای نسل آینده دارند با همت فراوان و با همدلی دستبهکار شوند تا کشور را از این ورطه نابسامانی که در چند سال گذشته تشدید شده برهانند و با برنامههای دقیق و همفکری همه بخشهای توسعه، راه دستیابی به اهداف سند بازشود.
اگر دستیابی به اهداف و آرمانهای سند چشمانداز را که تدوینکنندگان آن با خیرخواهی و دلسوزی برای رهایی کشور از وضعیت موجود نوشتهاند، راهی بهسوی تعالی بنامیم چگونه با شرایط فعلی که رفتارهای فرهنگی ما نیز دچار تغیییرات بنیادی شده است، جوانان با احساس تبعیض، حسد، سرخوردگی، افسردگی، خشم، خشونت و والدین در چنبره مقایسهها و کشمکش برای بالاتررفتن، آنهم به هر قیمتی گرفتارند و برخی اسیر خودمحوری و قبولنداشتن هیچکس غیرازخود هستند و در جامعهای که شاهد چاپلوسی و تملق از مافوق، تزویر، قانونگریزی، چشموهمچشمیهای ناپسند که تا حد متلاشیکردن زندگیها، شیوع کسبوکار ناسالم، ارتشا، دزدی، زدوبند، فقر، فساد روزافزون، خودآزاری و دیگرآزاری، احترامنگذاشتن به دیگران و عقاید مخالف هستیم و بیتوجهی کامل به آموزههای دینی، مدرکگرایی، ایرانگریزی و... روبه تشدید است و این رخداد، سالیان درازی است که در حال تکرار و بازتکرار است؛ یعنی فقر فرهنگی به فقر اقتصادی دامن میزند و فقر اقتصادی، فقر فرهنگی را بازتولید میکند، میتوان راهی بهسوی تغییر جست؟
بررسی روشها و محتواهای آموزشی ما در سیستم آموزش و پرورش بسیار حیاتی است. آیا ما به اهمیت تربیت مراقبان کودک اندیشیدهایم؟ آیا اگر مراقبت همهجانبه و اهمیت آن را برای اولیای مهدکودکها توضیح داده باشیم که ندادهایم، این اقدام کافیست، درحالیکه تنها حدود 10در صد کودکان در دوران بحرانی رشد به مهدکودک میروند!
آیا والدینی که خود در چنبره رفتارهای نابسامان اقتصادی و فقر فرهنگی و اقتصادی اسیرند میتوانند فرزندانی با ویژگیهایی که خود از آن بیبهرهاند تحویل جامعه دهند؟
ذات نایافته از هستیبخش/ کی تواند که بود هستیبخش
امروزه بهدلیل پژوهشهای گسترده عصبشناسان، روانشناسان، روانپزشکان و متخصصان تعلیم و تربیت مشخص شده است که هر نوزاد با صدمیلیارد سلول کامل مغز (نورون) از بدو تولد برای یادگیری و ارتباطگیری با دنیای پیرامون خود آمادگی دارد. از تولد به بعد شاهد رشد کیفی مغز هستیم؛ رشد کیفی بهسبب فعالیتها و تجربههای نوزاد به دست میآید و نیز وابسته به امکاناتی است که بهطور مستقیم و غیرمستقیم برای کودک فراهم میشود. محرکها و ارتباطهای مناسب و مستمر موجبات بخشی از این رشد کیفی را فراهم میکند.
در گذشته رشد کودک را منحصر به رشد جسمی میپنداشتند، اما از اواخر قرن نوزدهم این آگاهی شکل گرفت که رشد کودکان را باید در ابعاد مختلف دید. مغز کودک از لحظه تولد آماده یادگیری است و این مغز، این ماده اولیه حیرتانگیز که دانش فنی جهان را میسازد تا ششسالگی 90 درصد رشد میکند؛ یعنی با سرمایهگذاری در طول ششسال میتوان در مغز تغییراتی بنیادی به وجود آورد.
انتشار مقاله آقای دنیس وینترز (Dennis k. Winters) یک اقتصاددان بنام آمریکایی در دهم سپتامبر 2007 تحتعنوان ثمرات اقتصادی مراقبتهای همهجانبه کودکان، براساس مطالعهای که در چین انجام داده بودند برای من که سالهای زیادی از عمرم را برای سلامت کودکان و بهویژه تغذیه بهتر آنان در کشور صرف کرده بودم بسیار تکاندهنده و در ضمن امیدوارکننده بود. من رابطه بین دریافت مواد مغذی موردنیاز دوران رشد را با تاثیر مثبت آن بر هوش و «آیکیو» بارها در مقالات مختلف مطالعه کرده بودم و علت تلاشهای بسیارم برای افزودن ید به نمک اگرچه اثرات مثبت فراوان بر کاهش سقطجنین، عقبماندگی ذهنی و جسمی و مرگومیر اطفال داشت ولی کمبود ید تا 13درجه بهره هوشی یا «آیکیو» را کاهش میداد و تنها این میتوانست انگیزه قوی برای تلاشهای فراوان من برای پایاندادن به این گرسنگی پنهان باشد.
در مقاله آقای وینترز آمده است که 25درصد مردم چین با بهره هوشی بالا بیش از کل مردم آمریکا هوشمندی دارند و اضافه کرده است که این یعنی چینیها کودکان باهوشتری از ما (آمریکا) دارند.
در صفحه اول این گزارش آمده است که ماده اولیه در اقتصاد نوین جهانی قدرت مغز است؛ در حقیقت بررسی اقتصاددانان آمریکایی برای آنکه علت موفقیت چین که را رتبه اول اقتصاد جهانی را به دست آورده آنها را به این نتیجه رساند که در چین برنامه آموزش از اوان کودکی یعنی از بدو تولد تا ششسالگی، 20سال است اجرا میشود و هنوز هم در دست اجراست.
اسلایدهای این اقتصاددان که جستوجوی نامش برای همه در اینترنت قابل دسترسی است، نشان میدهد که این برنامه چگونه توانسته است مشکلات رفتاری و نابسامانیهای اجتماعی مانند اعتیاد و بزهکاری را کاهش دهد.
از سوی دیگر از دهههای قرن بیستم گرایش افراطی بعضی از مکاتب روانشناسی کودک، این شبهه را به وجود آورد که رشد کودک بهطور انحصاری در محدوده رشد شناختی است. یعنی اگر کودکان از جنبه شناخت، منطق و آگاهی رشد کنند، میتوانیم کودکان و فرزندانی رشدیافته داشته باشیم. این افراطگرایی به جایی رسید که بسیاری از رویکردهای آموزشی، تمامی فعالیتها و برنامههای خود را محدود به رشد شناختی کودکان کردند.
این تمرکز و توجه یکجانبه نیز سبب بروز مشکلات فراوان برای کودکان شد. اما در انتهای قرن بیستم کارشناسان مسایل کودکان به این آگاهی دست یافتند که رشد، جنبههای متنوع و پیچیدهای دارد و محدودکردن رشد کودک به یکی از این ابعاد موجب اختلالهای اساسی در زندگی کودک میشود. به همین دلیل نظریه «رشد همهجانبه کودکان» مطرح شد و تمامی جنبههای رشد کودکان مورد توجه قرار گرفت و بر فراهمکردن شرایط مناسب برای بروز رشد همهجانبه تاکید بسیار شد. امروزه روانشناسی کودک، بر این اعتقاد استوار است که کودکان در حوزههای جسم، حرکت، عواطف، روابط اجتماعی، شناخت و حتی در حوزه کلامی نیز رشد میکنند و همه حوزهها مهم هستند و نیازمند توجه و زمینهسازیاند و این مراقبتها زمینهساز عملکرد آنها در بزرگسالی است.
هر یک از ابعاد رشد ویژگی و اصول و مبانی خود را دارد و شامل مهارتها، استعدادها و ظرفیتهای ویژه است. روانشناسی کودک به ما نشان میدهد که تواناییها و ظرفیتها در هریک از ابعاد رشد، در میان کودکان عمومی و پایهای است؛ یعنی هر کودک در هر گوشه از جهان تقریبا بالقوه این تواناییها را دارد و اگر در مسیر رشد و شرایط مناسب قرار گیرد و نیازهایش برآورده شود، میتواند مهارتهای پایهای را از خود بروز دهد.
دانش امروز نشان داده است که تواناییهای بالقوه نوزاد بسیار بیشتر از آنست که تصور میکنیم. بهفعلدرآوردن این توانمندیها با شناخت نیازهای این دوران آغاز میشود. مهارتهای اجتماعی، چگونگی واکنش به رویدادها، کنترل احساسات، توانمندی برای حل مشکلات پیچیده، اعتمادبهنفس، خیرخواهی و تمامی صفاتی که میتواند موجب تعالی یک کشور شود در دوران کودکی، با کمک رفع نیازهای اولیه و مراقبتها توسط افراد آموزشدیده شکل میگیرد. در دوران کودکی است که ارزشهای انسانی و هدفهای متعالی بنا گذاشته میشود و پایههای خصلتهای خوب مانند هدفمندبودن، انگیزهداشتن و رعایت حقوق دیگران در این سالها ساخته میشود. چگونگی تامین این نیازها خود نیاز به توجه دولتمردان، سیاستگذاران و اندیشمندانی دارد که به آینده کشور علاقهمند هستند و به آن عشق میورزند.
دولتها در این زمینه با برقراری قوانین مناسب و درک ریشههای ناتوانمندی جامعه و رفع مشکلات و حمایت از دوران بسیارکوتاه و طلایی کودکی نقشی ویژه دارند. سه سال اول زندگی (هزار روز اول) سپس تا ششسالگی بنیانهای محکم سلامت جسمی، روانی، شناختی و آموزشی میتواند چنان پایهریزی شود که خلاقیتهایی برای ساخت جامعهای بهتر و عادلانهتر شکل گیرد. با این درک است که میتوان در مسیر رشد و تعالی حرکت کرد. فقر واقعی یکملت ریشه در استفادهنکردن از توانمندیهایی دارد که بالقوه در مغز کودکان نهفته است و غفلتهای نادانسته آن را به فعل در نیاورده است.
فقر یعنی هدردادن استعدادها در چرخه نادانی. فقر یعنی ناتوانی اندیشیدن برای بهرهبرداری از آنچه طبیعت دراختیار گذاشته است.
جامعه توانمند آینده در گرو توجه به نیازهای تغذیهای کودک امروز
کودک شیرخوار از بدو تولد تا یکسالگی براساس نیازش هرچندبار که شیر میخواهد، باید تغذیه شود. ممکن است در چندماه اول برای مادر سخت باشد در طول شبانهروز براساس نیاز و درخواست نوزاد، چندبار کودک را شیر دهد. اگر چنین نکند رشد کودک دچار اختلال میشود دانشمندان علم تغذیه مقایسهای چشمگیر از میزان نیاز روزانه یکنوزاد پنجماهه و یکفرد بالغ انجام دادهاند. محرومیت از شیر مادر، کمبود آهن و ید و مراقبتهای ناکافی که روی وزن هنگام تولد اثر میگذارد، مجموعا میتواند تا 35درجه ضریب هوشی کودک را کاهش دهد.
از دومیلیونو400هزار مورد مرگ کودکان زیر پنجسال که در سال1995 در کشورهاى درحالتوسعه رخ داده، حدود نیمی از آنها با سوءتغذیه ارتباط داشته است.
حتى یککموزنی خفیف، خطر مرگ کودک را افزایش میهد.
تقریبا 80درصد مرگهای مرتبط با سوءتغذیه بر اثر انواع خفیف یا متوسط سوءتغذیه بوده است. اگرچه ممکن است علت اصلى مرگ کودکان دچار سوءتغذیه خفیف یا متوسط؛ پنومونى یا اسهال باشد، اما بسیارى از این کودکان اگر خوب تغذیه میشدند، زنده میماندند.
سوءتغذیه عامل کوتاهی قد، کاهش بهره هوشی، افزایش ابتلا به بیماریها، افزایش مرگ (دو تا هشتبرابر کودکان همسن)، افت تحصیلی و درنتیجه کاهش تولید ناخالص ملی است.
مسوولیت اجتماعی دولت در قبال کودکان
کودکان امروز، آینده کشور را میسازند و منبع اصلی حیات مولد و ترقی و تعالی یککشور، نیروی انسانی آن است. والدین اگرچه در قبال کودکانشان مسوول هستند، ولی فراموش نکنیم:
غفلت والدین ناآگاه در قبال فرزندان اگر موجب بیماری و معلولیت کودک شود، بار و هزینه آن به دولت تحمیل میشود.
اگر غفلت در زمینههای تربیتی، کودک امروز را به بزهکار فردا تبدیل کند، زیانش به کل جامعه برمیگردد. مسوولیت اجتماعی دولت است که مشکل را بهموقع درک و برای آن چارهاندیشی کند.
اگر فقر مادی و فرهنگی در جامعهای بالا باشد، بخش عمدهای از بودجه کشور صرف ضررهایی میشود که پیامد فقر هستند و دولت مجبور است منابعی را که باید صرف سرمایهگذاریهای مثبت نسل آینده شود، برای حل مشکلات مصرف کند.
ضرر اقتصادی ناشی از سوءتغذیه کودکان
سوءتغذیه کودکان مشکلی جهانی است. در کشورهای توسعهیافته، برنامههای حمایتی و قوانین بسیار جدی، این مشکل را به حداقل رسانده است. شاید آنها محاسبات اقتصاددانان خود را باور کردهاند و برای حفظ سلامت دوران کودکی سرمایهگذاری کردهاند تا با عواقب مادی و معنوی سنگین آن روبهرو نشوند.
اقتصاددانان در دهههای اخیر با محاسبات اقتصادی کمک بزرگی به بخش سلامت کردهاند، چون آنها نتیجه غفلتها را در بخش پیشگیری به زبان پول بیان میکنند. آنها در حد امکان سود ناشی از خدمات پیشگیرانه را با هزینههای سنگین ناشی از معلولیتها، مرگهای زودرس و هزینههای سنگین درمان مقایسه میکنند. از آنجا که سیاستگذاران در دولت به بخش سلامت توجه کافی ندارند، اعتبارات معمولا در بخش درمان صرف میشود و اگرچه شعار جهانی پیشگیری برتر از درمان در همهجا بهکار میرود، ولی نبود نگاه پیشگیرانه نه تنها در کشور ما، بلکه در اغلب کشورهای درحالتوسعه همیشه مشکلساز بوده است. در جدول زیر سال1374 محاسبه میزان خسارت مالی ناشی از سوءتغذیه کودکان در ایران با دوکشور تایلند و اندونزی مقایسه شده است. این محاسبه نشان داد در آن سال با 15درصد سوءتغذیه (کودکان زیر پنجسال) کشور ما سالانه پنجهزارو652میلیوندلار ضرر داشته است.
محاسبات زیانهای مالی ناشی از بیماریها، تقریبا از 15سال پیش در ایران شروع شد تا شاید تصمیمگیرانی که در تخصیص بودجه برای سلامت نقش داشتند، به ابعاد ضرر و زیان بیتوجهی به برنامههای پیشگیرانه، ازجمله تغذیه پیشگیر توجه کنند و با اختصاص بودجه و اعتبارات یا وضع قوانین مناسب و انجام اقدامات لازم، از مشکل بکاهند.
براساس محاسبات بانک جهانی، کمبود ریزمغذیها، سالیانه بیش از پنجدرصد درآمد ناخالص ملی GDP کشورها را کاهش میدهد، درحالیکه راهحلهای کامل و مستمر برای غلبه بر آن، معادل 3/0درصد GDP است. بنابراین صرف هرگونه هزینه در بهبود شاخصهای بهداشتی و تغذیهای، درواقع سرمایهگذاری برای افزایش بهرهوری جامعه و افزایش تولید ناخالص ملیGNP است. بهعنوان مثال اگر توان تولید در فرد کمخون بهطور متوسط 20درصد کاهش یابد، در کشوری که 50درصد از زنان و 20درصد از مردان مبتلا به کمخونی هستند، توان تولید معادل پنج تا هفتدرصد کاهش خواهد داشت. براساس محاسبات انجامشده در کشور، ما با شیوع 20درصدی کمخونی زنان در سنین باروری مواجه هستیم و سالانه حدود 575میلیوندلار ضرر و زیان ناشی از کمخونی بهدلیل پیامدهای آن، ازجمله افزایش مرگومیر و ابتلا به بیماریها، افت تحصیلی و کاهش قدرت کار و تولید افراد، به کشور تحمیل میشود.
تحقیقات زیادی در جهان، در زمینه هزینه اثربخشی برای مشکل ریزمغذیها انجام شده است. اغلب این تحقیقات نشان داده است بهازای هردلار خرجشده برای اجرای طرحی که به حل مشکل کمک کند، بازدهی در زمینه بهرهوری بالارفته است.
آموزش از آغاز تولد برای همه، یکسرمایهگذاری خردمندانه
در آوریل2005 گزارشی، از نشست دوروزه 9 و 10دسامبر 2004 تحتعنوان آموزش از اوان کودکی برای همه، یکسرمایهگذاری خردمندانه، توسط موسسه تکنولوژی ماساچوست دانشکده مدیریت کمبریج منتشر شد. این گزارش نتیجه این نشست است که محققان برجسته و کسانیکه تجربههای مفیدی در زمینه آموزش و مسایل مربوط به کودکان داشتند، همراه با متولیان توسعه اقتصادی در آمریکا در آن شرکت کردند.
در سند آرمانی چشمانداز 20ساله تا 1404، که کمی بیش از 10سال به اجرای کامل آن وقت باقیمانده است، آرمانهای بزرگی برای کشور تعریف شده است ازجمله:
در افق 1404، ایران کشوری است توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه، با هویت اسلامی و انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بینالملل.
با برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تامین اجتماعی، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، به دور از فقر، فساد، تبعیض و بهرهمند از محیطزیست مطلوب.
برای سلامت، رفاه و امنیت اجتماعی ذکر شده در سند روی چه مواردی باید سرمایهگذاری کرد؟
در یکزمان 11ساله چگونه میتوان دانش فنی را در کشور برای رسیدن به آرمانهای سند گسترش داد؟
توانمندسازی نسل آینده برای درک مشکلات، پیداکردن راهحلهای مناسب، چگونه امکانپذیر میشود؟
نخست باید پرسید چگونه و چه زمانی رفتارهای صحیح در مغز شکل میگیرد؟
میدانیم:
زیربنای توسعه در هرکشور، سرمایه نیروی انسانی توانمند، مبتکر و خلاق است.
راه اصلی دستیابی به این سرمایه ارزشمند، کودکان هستند که از لحظه تولد استعداد یادگیری و آموزش را دارند.
غفلت از کودکان و رهاکردن آنها بهحال خود، غفلت از بارزترین و مهمترین سرمایههای ملی است.
برای توانمندسازی مغز تنها به خدماتی بسیار ساده نیاز داریم که باید به موقع ارایه شود.
با فزونیگرفتن مشکلات اجتماعی، دامنهدارشدن فقر، هم از جنبه اقتصادی و هم فرهنگی، کشور از آرمانهای تدوینشده سند چشمانداز دور مانده است تنها 11سال تا سال 1404 برای دستیابی به این آرمانهای متعالی که ایران را کشوری توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه میخواهد، وقت باقی است و مهمتر از آن، اینکه برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تامین اجتماعی، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، بهدور از فقر، فساد، تبعیض و بهرهمند از محیطزیست مطلوب، که در متن سند آمده است همه نیاز به برنامههای بلندمدت دارد. در این فرصت کم، کشور با مشکلات مهم دیگری از جمله تحریمهای اقتصادی نیز مواجه است بنابراین باید بزرگان کشور، اندیشمندان و دلسوزانی که آرزوی زندگی بهتری را برای نسل آینده دارند با همت فراوان و با همدلی دستبهکار شوند تا کشور را از این ورطه نابسامانی که در چند سال گذشته تشدید شده برهانند و با برنامههای دقیق و همفکری همه بخشهای توسعه، راه دستیابی به اهداف سند بازشود.
اگر دستیابی به اهداف و آرمانهای سند چشمانداز را که تدوینکنندگان آن با خیرخواهی و دلسوزی برای رهایی کشور از وضعیت موجود نوشتهاند، راهی بهسوی تعالی بنامیم چگونه با شرایط فعلی که رفتارهای فرهنگی ما نیز دچار تغیییرات بنیادی شده است، جوانان با احساس تبعیض، حسد، سرخوردگی، افسردگی، خشم، خشونت و والدین در چنبره مقایسهها و کشمکش برای بالاتررفتن، آنهم به هر قیمتی گرفتارند و برخی اسیر خودمحوری و قبولنداشتن هیچکس غیرازخود هستند و در جامعهای که شاهد چاپلوسی و تملق از مافوق، تزویر، قانونگریزی، چشموهمچشمیهای ناپسند که تا حد متلاشیکردن زندگیها، شیوع کسبوکار ناسالم، ارتشا، دزدی، زدوبند، فقر، فساد روزافزون، خودآزاری و دیگرآزاری، احترامنگذاشتن به دیگران و عقاید مخالف هستیم و بیتوجهی کامل به آموزههای دینی، مدرکگرایی، ایرانگریزی و... روبه تشدید است و این رخداد، سالیان درازی است که در حال تکرار و بازتکرار است؛ یعنی فقر فرهنگی به فقر اقتصادی دامن میزند و فقر اقتصادی، فقر فرهنگی را بازتولید میکند، میتوان راهی بهسوی تغییر جست؟
بررسی روشها و محتواهای آموزشی ما در سیستم آموزش و پرورش بسیار حیاتی است. آیا ما به اهمیت تربیت مراقبان کودک اندیشیدهایم؟ آیا اگر مراقبت همهجانبه و اهمیت آن را برای اولیای مهدکودکها توضیح داده باشیم که ندادهایم، این اقدام کافیست، درحالیکه تنها حدود 10در صد کودکان در دوران بحرانی رشد به مهدکودک میروند!
آیا والدینی که خود در چنبره رفتارهای نابسامان اقتصادی و فقر فرهنگی و اقتصادی اسیرند میتوانند فرزندانی با ویژگیهایی که خود از آن بیبهرهاند تحویل جامعه دهند؟
ذات نایافته از هستیبخش/ کی تواند که بود هستیبخش
امروزه بهدلیل پژوهشهای گسترده عصبشناسان، روانشناسان، روانپزشکان و متخصصان تعلیم و تربیت مشخص شده است که هر نوزاد با صدمیلیارد سلول کامل مغز (نورون) از بدو تولد برای یادگیری و ارتباطگیری با دنیای پیرامون خود آمادگی دارد. از تولد به بعد شاهد رشد کیفی مغز هستیم؛ رشد کیفی بهسبب فعالیتها و تجربههای نوزاد به دست میآید و نیز وابسته به امکاناتی است که بهطور مستقیم و غیرمستقیم برای کودک فراهم میشود. محرکها و ارتباطهای مناسب و مستمر موجبات بخشی از این رشد کیفی را فراهم میکند.
در گذشته رشد کودک را منحصر به رشد جسمی میپنداشتند، اما از اواخر قرن نوزدهم این آگاهی شکل گرفت که رشد کودکان را باید در ابعاد مختلف دید. مغز کودک از لحظه تولد آماده یادگیری است و این مغز، این ماده اولیه حیرتانگیز که دانش فنی جهان را میسازد تا ششسالگی 90 درصد رشد میکند؛ یعنی با سرمایهگذاری در طول ششسال میتوان در مغز تغییراتی بنیادی به وجود آورد.
انتشار مقاله آقای دنیس وینترز (Dennis k. Winters) یک اقتصاددان بنام آمریکایی در دهم سپتامبر 2007 تحتعنوان ثمرات اقتصادی مراقبتهای همهجانبه کودکان، براساس مطالعهای که در چین انجام داده بودند برای من که سالهای زیادی از عمرم را برای سلامت کودکان و بهویژه تغذیه بهتر آنان در کشور صرف کرده بودم بسیار تکاندهنده و در ضمن امیدوارکننده بود. من رابطه بین دریافت مواد مغذی موردنیاز دوران رشد را با تاثیر مثبت آن بر هوش و «آیکیو» بارها در مقالات مختلف مطالعه کرده بودم و علت تلاشهای بسیارم برای افزودن ید به نمک اگرچه اثرات مثبت فراوان بر کاهش سقطجنین، عقبماندگی ذهنی و جسمی و مرگومیر اطفال داشت ولی کمبود ید تا 13درجه بهره هوشی یا «آیکیو» را کاهش میداد و تنها این میتوانست انگیزه قوی برای تلاشهای فراوان من برای پایاندادن به این گرسنگی پنهان باشد.
در مقاله آقای وینترز آمده است که 25درصد مردم چین با بهره هوشی بالا بیش از کل مردم آمریکا هوشمندی دارند و اضافه کرده است که این یعنی چینیها کودکان باهوشتری از ما (آمریکا) دارند.
در صفحه اول این گزارش آمده است که ماده اولیه در اقتصاد نوین جهانی قدرت مغز است؛ در حقیقت بررسی اقتصاددانان آمریکایی برای آنکه علت موفقیت چین که را رتبه اول اقتصاد جهانی را به دست آورده آنها را به این نتیجه رساند که در چین برنامه آموزش از اوان کودکی یعنی از بدو تولد تا ششسالگی، 20سال است اجرا میشود و هنوز هم در دست اجراست.
اسلایدهای این اقتصاددان که جستوجوی نامش برای همه در اینترنت قابل دسترسی است، نشان میدهد که این برنامه چگونه توانسته است مشکلات رفتاری و نابسامانیهای اجتماعی مانند اعتیاد و بزهکاری را کاهش دهد.
از سوی دیگر از دهههای قرن بیستم گرایش افراطی بعضی از مکاتب روانشناسی کودک، این شبهه را به وجود آورد که رشد کودک بهطور انحصاری در محدوده رشد شناختی است. یعنی اگر کودکان از جنبه شناخت، منطق و آگاهی رشد کنند، میتوانیم کودکان و فرزندانی رشدیافته داشته باشیم. این افراطگرایی به جایی رسید که بسیاری از رویکردهای آموزشی، تمامی فعالیتها و برنامههای خود را محدود به رشد شناختی کودکان کردند.
این تمرکز و توجه یکجانبه نیز سبب بروز مشکلات فراوان برای کودکان شد. اما در انتهای قرن بیستم کارشناسان مسایل کودکان به این آگاهی دست یافتند که رشد، جنبههای متنوع و پیچیدهای دارد و محدودکردن رشد کودک به یکی از این ابعاد موجب اختلالهای اساسی در زندگی کودک میشود. به همین دلیل نظریه «رشد همهجانبه کودکان» مطرح شد و تمامی جنبههای رشد کودکان مورد توجه قرار گرفت و بر فراهمکردن شرایط مناسب برای بروز رشد همهجانبه تاکید بسیار شد. امروزه روانشناسی کودک، بر این اعتقاد استوار است که کودکان در حوزههای جسم، حرکت، عواطف، روابط اجتماعی، شناخت و حتی در حوزه کلامی نیز رشد میکنند و همه حوزهها مهم هستند و نیازمند توجه و زمینهسازیاند و این مراقبتها زمینهساز عملکرد آنها در بزرگسالی است.
هر یک از ابعاد رشد ویژگی و اصول و مبانی خود را دارد و شامل مهارتها، استعدادها و ظرفیتهای ویژه است. روانشناسی کودک به ما نشان میدهد که تواناییها و ظرفیتها در هریک از ابعاد رشد، در میان کودکان عمومی و پایهای است؛ یعنی هر کودک در هر گوشه از جهان تقریبا بالقوه این تواناییها را دارد و اگر در مسیر رشد و شرایط مناسب قرار گیرد و نیازهایش برآورده شود، میتواند مهارتهای پایهای را از خود بروز دهد.
دانش امروز نشان داده است که تواناییهای بالقوه نوزاد بسیار بیشتر از آنست که تصور میکنیم. بهفعلدرآوردن این توانمندیها با شناخت نیازهای این دوران آغاز میشود. مهارتهای اجتماعی، چگونگی واکنش به رویدادها، کنترل احساسات، توانمندی برای حل مشکلات پیچیده، اعتمادبهنفس، خیرخواهی و تمامی صفاتی که میتواند موجب تعالی یک کشور شود در دوران کودکی، با کمک رفع نیازهای اولیه و مراقبتها توسط افراد آموزشدیده شکل میگیرد. در دوران کودکی است که ارزشهای انسانی و هدفهای متعالی بنا گذاشته میشود و پایههای خصلتهای خوب مانند هدفمندبودن، انگیزهداشتن و رعایت حقوق دیگران در این سالها ساخته میشود. چگونگی تامین این نیازها خود نیاز به توجه دولتمردان، سیاستگذاران و اندیشمندانی دارد که به آینده کشور علاقهمند هستند و به آن عشق میورزند.
دولتها در این زمینه با برقراری قوانین مناسب و درک ریشههای ناتوانمندی جامعه و رفع مشکلات و حمایت از دوران بسیارکوتاه و طلایی کودکی نقشی ویژه دارند. سه سال اول زندگی (هزار روز اول) سپس تا ششسالگی بنیانهای محکم سلامت جسمی، روانی، شناختی و آموزشی میتواند چنان پایهریزی شود که خلاقیتهایی برای ساخت جامعهای بهتر و عادلانهتر شکل گیرد. با این درک است که میتوان در مسیر رشد و تعالی حرکت کرد. فقر واقعی یکملت ریشه در استفادهنکردن از توانمندیهایی دارد که بالقوه در مغز کودکان نهفته است و غفلتهای نادانسته آن را به فعل در نیاورده است.
فقر یعنی هدردادن استعدادها در چرخه نادانی. فقر یعنی ناتوانی اندیشیدن برای بهرهبرداری از آنچه طبیعت دراختیار گذاشته است.
جامعه توانمند آینده در گرو توجه به نیازهای تغذیهای کودک امروز
کودک شیرخوار از بدو تولد تا یکسالگی براساس نیازش هرچندبار که شیر میخواهد، باید تغذیه شود. ممکن است در چندماه اول برای مادر سخت باشد در طول شبانهروز براساس نیاز و درخواست نوزاد، چندبار کودک را شیر دهد. اگر چنین نکند رشد کودک دچار اختلال میشود دانشمندان علم تغذیه مقایسهای چشمگیر از میزان نیاز روزانه یکنوزاد پنجماهه و یکفرد بالغ انجام دادهاند. محرومیت از شیر مادر، کمبود آهن و ید و مراقبتهای ناکافی که روی وزن هنگام تولد اثر میگذارد، مجموعا میتواند تا 35درجه ضریب هوشی کودک را کاهش دهد.
از دومیلیونو400هزار مورد مرگ کودکان زیر پنجسال که در سال1995 در کشورهاى درحالتوسعه رخ داده، حدود نیمی از آنها با سوءتغذیه ارتباط داشته است.
حتى یککموزنی خفیف، خطر مرگ کودک را افزایش میهد.
تقریبا 80درصد مرگهای مرتبط با سوءتغذیه بر اثر انواع خفیف یا متوسط سوءتغذیه بوده است. اگرچه ممکن است علت اصلى مرگ کودکان دچار سوءتغذیه خفیف یا متوسط؛ پنومونى یا اسهال باشد، اما بسیارى از این کودکان اگر خوب تغذیه میشدند، زنده میماندند.
سوءتغذیه عامل کوتاهی قد، کاهش بهره هوشی، افزایش ابتلا به بیماریها، افزایش مرگ (دو تا هشتبرابر کودکان همسن)، افت تحصیلی و درنتیجه کاهش تولید ناخالص ملی است.
مسوولیت اجتماعی دولت در قبال کودکان
کودکان امروز، آینده کشور را میسازند و منبع اصلی حیات مولد و ترقی و تعالی یککشور، نیروی انسانی آن است. والدین اگرچه در قبال کودکانشان مسوول هستند، ولی فراموش نکنیم:
غفلت والدین ناآگاه در قبال فرزندان اگر موجب بیماری و معلولیت کودک شود، بار و هزینه آن به دولت تحمیل میشود.
اگر غفلت در زمینههای تربیتی، کودک امروز را به بزهکار فردا تبدیل کند، زیانش به کل جامعه برمیگردد. مسوولیت اجتماعی دولت است که مشکل را بهموقع درک و برای آن چارهاندیشی کند.
اگر فقر مادی و فرهنگی در جامعهای بالا باشد، بخش عمدهای از بودجه کشور صرف ضررهایی میشود که پیامد فقر هستند و دولت مجبور است منابعی را که باید صرف سرمایهگذاریهای مثبت نسل آینده شود، برای حل مشکلات مصرف کند.
ضرر اقتصادی ناشی از سوءتغذیه کودکان
سوءتغذیه کودکان مشکلی جهانی است. در کشورهای توسعهیافته، برنامههای حمایتی و قوانین بسیار جدی، این مشکل را به حداقل رسانده است. شاید آنها محاسبات اقتصاددانان خود را باور کردهاند و برای حفظ سلامت دوران کودکی سرمایهگذاری کردهاند تا با عواقب مادی و معنوی سنگین آن روبهرو نشوند.
اقتصاددانان در دهههای اخیر با محاسبات اقتصادی کمک بزرگی به بخش سلامت کردهاند، چون آنها نتیجه غفلتها را در بخش پیشگیری به زبان پول بیان میکنند. آنها در حد امکان سود ناشی از خدمات پیشگیرانه را با هزینههای سنگین ناشی از معلولیتها، مرگهای زودرس و هزینههای سنگین درمان مقایسه میکنند. از آنجا که سیاستگذاران در دولت به بخش سلامت توجه کافی ندارند، اعتبارات معمولا در بخش درمان صرف میشود و اگرچه شعار جهانی پیشگیری برتر از درمان در همهجا بهکار میرود، ولی نبود نگاه پیشگیرانه نه تنها در کشور ما، بلکه در اغلب کشورهای درحالتوسعه همیشه مشکلساز بوده است. در جدول زیر سال1374 محاسبه میزان خسارت مالی ناشی از سوءتغذیه کودکان در ایران با دوکشور تایلند و اندونزی مقایسه شده است. این محاسبه نشان داد در آن سال با 15درصد سوءتغذیه (کودکان زیر پنجسال) کشور ما سالانه پنجهزارو652میلیوندلار ضرر داشته است.
محاسبات زیانهای مالی ناشی از بیماریها، تقریبا از 15سال پیش در ایران شروع شد تا شاید تصمیمگیرانی که در تخصیص بودجه برای سلامت نقش داشتند، به ابعاد ضرر و زیان بیتوجهی به برنامههای پیشگیرانه، ازجمله تغذیه پیشگیر توجه کنند و با اختصاص بودجه و اعتبارات یا وضع قوانین مناسب و انجام اقدامات لازم، از مشکل بکاهند.
براساس محاسبات بانک جهانی، کمبود ریزمغذیها، سالیانه بیش از پنجدرصد درآمد ناخالص ملی GDP کشورها را کاهش میدهد، درحالیکه راهحلهای کامل و مستمر برای غلبه بر آن، معادل 3/0درصد GDP است. بنابراین صرف هرگونه هزینه در بهبود شاخصهای بهداشتی و تغذیهای، درواقع سرمایهگذاری برای افزایش بهرهوری جامعه و افزایش تولید ناخالص ملیGNP است. بهعنوان مثال اگر توان تولید در فرد کمخون بهطور متوسط 20درصد کاهش یابد، در کشوری که 50درصد از زنان و 20درصد از مردان مبتلا به کمخونی هستند، توان تولید معادل پنج تا هفتدرصد کاهش خواهد داشت. براساس محاسبات انجامشده در کشور، ما با شیوع 20درصدی کمخونی زنان در سنین باروری مواجه هستیم و سالانه حدود 575میلیوندلار ضرر و زیان ناشی از کمخونی بهدلیل پیامدهای آن، ازجمله افزایش مرگومیر و ابتلا به بیماریها، افت تحصیلی و کاهش قدرت کار و تولید افراد، به کشور تحمیل میشود.
تحقیقات زیادی در جهان، در زمینه هزینه اثربخشی برای مشکل ریزمغذیها انجام شده است. اغلب این تحقیقات نشان داده است بهازای هردلار خرجشده برای اجرای طرحی که به حل مشکل کمک کند، بازدهی در زمینه بهرهوری بالارفته است.
آموزش از آغاز تولد برای همه، یکسرمایهگذاری خردمندانه
در آوریل2005 گزارشی، از نشست دوروزه 9 و 10دسامبر 2004 تحتعنوان آموزش از اوان کودکی برای همه، یکسرمایهگذاری خردمندانه، توسط موسسه تکنولوژی ماساچوست دانشکده مدیریت کمبریج منتشر شد. این گزارش نتیجه این نشست است که محققان برجسته و کسانیکه تجربههای مفیدی در زمینه آموزش و مسایل مربوط به کودکان داشتند، همراه با متولیان توسعه اقتصادی در آمریکا در آن شرکت کردند.
در سند آرمانی چشمانداز 20ساله تا 1404، که کمی بیش از 10سال به اجرای کامل آن وقت باقیمانده است، آرمانهای بزرگی برای کشور تعریف شده است ازجمله:
در افق 1404، ایران کشوری است توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه، با هویت اسلامی و انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بینالملل.
با برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تامین اجتماعی، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، به دور از فقر، فساد، تبعیض و بهرهمند از محیطزیست مطلوب.
برای سلامت، رفاه و امنیت اجتماعی ذکر شده در سند روی چه مواردی باید سرمایهگذاری کرد؟
در یکزمان 11ساله چگونه میتوان دانش فنی را در کشور برای رسیدن به آرمانهای سند گسترش داد؟
توانمندسازی نسل آینده برای درک مشکلات، پیداکردن راهحلهای مناسب، چگونه امکانپذیر میشود؟
نخست باید پرسید چگونه و چه زمانی رفتارهای صحیح در مغز شکل میگیرد؟
میدانیم:
زیربنای توسعه در هرکشور، سرمایه نیروی انسانی توانمند، مبتکر و خلاق است.
راه اصلی دستیابی به این سرمایه ارزشمند، کودکان هستند که از لحظه تولد استعداد یادگیری و آموزش را دارند.
غفلت از کودکان و رهاکردن آنها بهحال خود، غفلت از بارزترین و مهمترین سرمایههای ملی است.
برای توانمندسازی مغز تنها به خدماتی بسیار ساده نیاز داریم که باید به موقع ارایه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.