تحول مفهومی رفاه
احد رستمی تقی طزری
درحالحاضر دولتهای گوناگونی در سراسر جهان از لحاظ ساختار و ایدئولوژی وجود دارند که رفاه اجتماعی را با توجه به مکتب و آبشخور فکریشان مورد توجه قرار دادهاند. تاریخ تحولات اقتصادی و عبور از فئودالیسم نشان میدهد که با پیشرفت و توسعه اقتصادی و گسترش صنایع و تمرکز گروههای متراکم کاری، ضرورت توجه به تامیناجتماعی بهتدریج پدیدار و براساس آن زمینههای رفاه اجتماعی نیز بهنحوی میسر شد که علاوه بر جبران خطرها و حوادثی نظیر معلولیت، پیری، ازکارافتادگی و دیگر حوادث، موضوعات جدیدی نظیر کاهش ساعت کار، جلوگیری از کار کودکان و تنظیم برنامه کار زنان باردار و شیرده نیز در حیطه رفاه اجتماعی مورد ملاحظه قرار گرفت. همچنین تصویب اعلامیه حقوق بشر در سال 1948 مفاهیم جدیدی را در زمینه رفاه اجتماعی مطرح کرد که عبارتند از:
1. هر فرد حق تامیناجتماعی دارد؛
2. هر فرد حق داشتن سطح زندگی کافی برای حفظ سلامت خود و خانوادهاش را دارد؛
3. هر فرد هنگام بیکاری، پیری، ازکارافتادگی و دیگر پیشامدهای ناگوار، حق تامیناجتماعي دارد؛
4. زنان و کودکان و گروههای آسیبپذیر حق دریافت کمکهای خاص دارند.
رفاه در جوامع سنتی عمدتا شامل اقدامات متفرقه خیریه و تعاونیهای ابتدایی به منظور کمک به همنوع و در قالب همیاریها و دگریاریها برای تامین نیازهای اولیه خانوادهها و گروههای محلی بود. بهتدریج، بر اثر پیدایش روابط تولیدی و حاکمیت بازار و شرایط کار در کارخانجات، موضوع بیمههای اجتماعی مطرح و پس از آن موضوع تامیناجتماعی با توجه به ابعاد حمایتی و جبرانی وسیع، جایگزین بیمههای اجتماعی شد تا آثار اقتصادی همه خطرات اجتماعی را جبران کند. با پیدایش تشکلهای کارگری و ایجاد قوانین و حقوق کار در محیطهای صنعتی و با هدف تامین منافع کارگران در قبال تمامي خطرهای انسانی و شغلی، علاوه بر نیازهای اولیه، موضوع نیازهای ثانویه و امنیت فردی نیز مطرح شد. در این مرحله رویکرد رفاه صنفی جایگزین رفاه فرد و خانواده و گروههای محلی شد. با پیدایش جوامع مدرن با خصلتهای شهرنشینی، خانواده هستهای و نظامهای اقتصادی پیچیده و کلان، بهتدریج نگرشهای جدید رفاه اجتماعی بهوجود آمد.
روند این تحولات نشاندهنده تحول اساسی در مفهوم و محتوای رفاه اجتماعی در طول چند دهه اخیر است؛ برای مثال رفاه اجتماعی در 1970 به مجموعه قوانین، برنامهها و خدمات سازمانیافتهای اطلاق میشد که هدف آن تامین حداقل نیازهای اساسی آحاد کشور باشد. در دهه 1980 این دیدگاه تغییر کرد و رفاه اجتماعی به مجموعهاقدامات و خدمات گوناگون اجتماعی در جهت برآوردنِ نیازهای افراد و گروهها در جامعه و غلبه بر مسایل اجتماعی تعبیر شد. تعریف اتحادیه بینالمللی تامیناجتماعی تا حد زیادی منطبق با این رویکرد رفاه اجتماعی است. براساس تعریف این اتحادیه، رفاه اجتماعی نظامی است که به منظور خدمت و کمک به افراد به وجود میآید تا سلامت، زندگی بهتر و موجبات روابط مناسبتری را برای پیشرفت استعدادها، قابلیتها و تواناییهای انسان فراهم كند.
با عنایت به رویکردهای فوق در دهههای مذکور، دو نوع مفهوم قابل تشخیص است:
نخست، مفهوم ترمیمی رفاه است که براساس آن، موسسات رفاه و تامیناجتماعی در هنگام بههمخوردن وضعیت منابع خانوادهها و نیز پس از وقوع فقر و ناتوانی وارد عرصه فعالیت میشوند و در این راستا نیز خود افراد در درجه اول، مسوول رفع فقر بهشمار میآیند.
دوم، مفهوم برخورد نهادی را مطرح میکند که دولت راسا وظیفه دارد قبل از وقوع نابسامانی، برنامهریزی و سیاستگذاری کند و تامیناجتماعی، اولین وظیفه در دستور کار جامعه است.
از دهه 1990 به بعد، رفاه اجتماعی به مجموعه شرایطی اطلاق میشود که در آن، خشنودی انسان در زندگی مطرح است.
با توجه به تحول مفهومی رفاه اجتماعی، میتوان اینچنین گفت که:
رفاه اجتماعی از جنس فعالیت و خدمات به پدیدههایی از جنس شرایط و حالات تبدیل شده است.
از ویژگیهای کمی به حالت کیفی گرایش پیدا کرده است. رضایت، خشنودی و نشاط اجتماعی موردتاکید قرار گرفته است.
در کنار سطوح تامین نیازهای فرد (خرد)، به سطوح تامین نیازهای اجتماعی (کلان) توجه شده است.
ازاینرو میتوان رفاه اجتماعی را در سطوح افراد، خانوارها، سازمانها، اجتماعات محلی و جامعه و همینطور بین کشورها و جهان مشاهده كرد. بنابراین، به لحاظ سنتی توجه به رفاه در سطح خرد (آن هم تامین نیازهای فردی و حداکثر خانوار) اساس نگرش و فعالیت برنامهریزان و سیاستگذاران بوده است و به تبع آن، برنامههای فقرزدایی معطوف به سطوح خاص و افراد و گروههای خاص بوده است.
مفهوم جدید از رفاه اجتماعی که به شرایط و خشنودی تاکید میکند، تابعی از سه مفهوم یا متغیرهای بههمپیوسته است:
1. کنترل مسایل و اختلالات اجتماعی: این مسایل شامل خشونت، بیکاری، استعمال مواد مخدر، فقر و خودکشی و... است.
2. ارضای نیازها: شامل نیازهای زیستی، مسکن، آموزش و بهداشت و نیازهایی است که برای یک زندگی منطقی و انسانی ضروری تلقی میشود.
3. فرصتهای اجتماعی: به مفهوم دسترسی برابر به شغل، آموزش و موقعیتهای ارتقای اجتماعی بدون زمینههای قبلی و فردی است. نابرابری در فرصتها، گرایش به استفاده از شیوههای غیرقانونی رفع نیازها را تشدید خواهد کرد که در وهله اول، اختلالات و مسایل اجتماعی را افزایش خواهد داد.
بهصورتکلی میتوان از رفاه به عنوان وضعیت مناسب زندگی انسان یاد کرد. رفاه انسان وقتی وجود دارد که افراد، خانوادهها، انجمنها و جوامع، درجاتی از بهبود اجتماعی را تجربه كنند. متضاد رفاه چیزی است که ریچارد تیتموس آن را بدبختی اجتماعی مینامد. بهصورتکلی میتوانیم بگوییم که رفاه اجتماعی مجموعهای از شرایط و کیفیتهایی است که نیازهای فردی و اجتماعی افراد را به طور مطلوب و منطقی تامین کند، بهگونهایکه همه افراد در آن شرایط احساس رضایت، خشنودی و امنیت (زیستی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی) كنند.
با توجه به مجموعه نکاتی که ذکر شد، در اینجا دو تعریف متمایز از رفاه ارایه میشود: یکی رفاه در معنای سیاست رفاهی و دیگر رفاه در معنای عام. رفاه را میتوان به صورت محدود، یعنی سیاستها و برنامههای دولتی یا عمومی معطوف به تامین رفاه اجتماعی برای اقشار یا گروههای خاص شامل گروههای نیازمند و اقشار آسیبپذیر اجتماعی مانند زنان و کودکان بیسرپرست، معلولان و ازکارافتادگان، گروههای کمدرآمد و نیازمند و امثال اینها تعریف کرد؛ یا به صورت عام و گسترده در نظر گرفت که منظور از آن، مجموعه تمهیدات، تدابیر، سیاستها، برنامهها و فعالیتهای اجتماعی هدفمندی است که دولتها و ملتها برای تامین نیازها در حل مسایل اجتماعی به منظور بهبود شرایط زندگی یا افزایش رضایت و کیفیت زندگی اتخاذ میكنند. در این تعریف چند نکته زیر درنظر گرفته شده است:
رفاه اجتماعی، محدود به سیاستها و برنامههای دولت نیست، بلکه تمهیدات فرهنگی و اجتماعی جامعه و مردم نیز، بخشی از تلاشها و کنشهای رفاهی است.
رفاه اجتماعی محدود به گروههای خاص یا ابعاد خاص مادی و اقتصادی زندگی نیست؛ بلکه تمام مردم و تمام ابعاد کمی و کیفی زندگی را شامل میشود. رفاه اجتماعی محدود به دوره معاصر یا به مثابه پدیده مدرن نیست؛ بلکه امر تاریخی و همیشگی است.
درحالحاضر دولتهای گوناگونی در سراسر جهان از لحاظ ساختار و ایدئولوژی وجود دارند که رفاه اجتماعی را با توجه به مکتب و آبشخور فکریشان مورد توجه قرار دادهاند. تاریخ تحولات اقتصادی و عبور از فئودالیسم نشان میدهد که با پیشرفت و توسعه اقتصادی و گسترش صنایع و تمرکز گروههای متراکم کاری، ضرورت توجه به تامیناجتماعی بهتدریج پدیدار و براساس آن زمینههای رفاه اجتماعی نیز بهنحوی میسر شد که علاوه بر جبران خطرها و حوادثی نظیر معلولیت، پیری، ازکارافتادگی و دیگر حوادث، موضوعات جدیدی نظیر کاهش ساعت کار، جلوگیری از کار کودکان و تنظیم برنامه کار زنان باردار و شیرده نیز در حیطه رفاه اجتماعی مورد ملاحظه قرار گرفت. همچنین تصویب اعلامیه حقوق بشر در سال 1948 مفاهیم جدیدی را در زمینه رفاه اجتماعی مطرح کرد که عبارتند از:
1. هر فرد حق تامیناجتماعی دارد؛
2. هر فرد حق داشتن سطح زندگی کافی برای حفظ سلامت خود و خانوادهاش را دارد؛
3. هر فرد هنگام بیکاری، پیری، ازکارافتادگی و دیگر پیشامدهای ناگوار، حق تامیناجتماعي دارد؛
4. زنان و کودکان و گروههای آسیبپذیر حق دریافت کمکهای خاص دارند.
رفاه در جوامع سنتی عمدتا شامل اقدامات متفرقه خیریه و تعاونیهای ابتدایی به منظور کمک به همنوع و در قالب همیاریها و دگریاریها برای تامین نیازهای اولیه خانوادهها و گروههای محلی بود. بهتدریج، بر اثر پیدایش روابط تولیدی و حاکمیت بازار و شرایط کار در کارخانجات، موضوع بیمههای اجتماعی مطرح و پس از آن موضوع تامیناجتماعی با توجه به ابعاد حمایتی و جبرانی وسیع، جایگزین بیمههای اجتماعی شد تا آثار اقتصادی همه خطرات اجتماعی را جبران کند. با پیدایش تشکلهای کارگری و ایجاد قوانین و حقوق کار در محیطهای صنعتی و با هدف تامین منافع کارگران در قبال تمامي خطرهای انسانی و شغلی، علاوه بر نیازهای اولیه، موضوع نیازهای ثانویه و امنیت فردی نیز مطرح شد. در این مرحله رویکرد رفاه صنفی جایگزین رفاه فرد و خانواده و گروههای محلی شد. با پیدایش جوامع مدرن با خصلتهای شهرنشینی، خانواده هستهای و نظامهای اقتصادی پیچیده و کلان، بهتدریج نگرشهای جدید رفاه اجتماعی بهوجود آمد.
روند این تحولات نشاندهنده تحول اساسی در مفهوم و محتوای رفاه اجتماعی در طول چند دهه اخیر است؛ برای مثال رفاه اجتماعی در 1970 به مجموعه قوانین، برنامهها و خدمات سازمانیافتهای اطلاق میشد که هدف آن تامین حداقل نیازهای اساسی آحاد کشور باشد. در دهه 1980 این دیدگاه تغییر کرد و رفاه اجتماعی به مجموعهاقدامات و خدمات گوناگون اجتماعی در جهت برآوردنِ نیازهای افراد و گروهها در جامعه و غلبه بر مسایل اجتماعی تعبیر شد. تعریف اتحادیه بینالمللی تامیناجتماعی تا حد زیادی منطبق با این رویکرد رفاه اجتماعی است. براساس تعریف این اتحادیه، رفاه اجتماعی نظامی است که به منظور خدمت و کمک به افراد به وجود میآید تا سلامت، زندگی بهتر و موجبات روابط مناسبتری را برای پیشرفت استعدادها، قابلیتها و تواناییهای انسان فراهم كند.
با عنایت به رویکردهای فوق در دهههای مذکور، دو نوع مفهوم قابل تشخیص است:
نخست، مفهوم ترمیمی رفاه است که براساس آن، موسسات رفاه و تامیناجتماعی در هنگام بههمخوردن وضعیت منابع خانوادهها و نیز پس از وقوع فقر و ناتوانی وارد عرصه فعالیت میشوند و در این راستا نیز خود افراد در درجه اول، مسوول رفع فقر بهشمار میآیند.
دوم، مفهوم برخورد نهادی را مطرح میکند که دولت راسا وظیفه دارد قبل از وقوع نابسامانی، برنامهریزی و سیاستگذاری کند و تامیناجتماعی، اولین وظیفه در دستور کار جامعه است.
از دهه 1990 به بعد، رفاه اجتماعی به مجموعه شرایطی اطلاق میشود که در آن، خشنودی انسان در زندگی مطرح است.
با توجه به تحول مفهومی رفاه اجتماعی، میتوان اینچنین گفت که:
رفاه اجتماعی از جنس فعالیت و خدمات به پدیدههایی از جنس شرایط و حالات تبدیل شده است.
از ویژگیهای کمی به حالت کیفی گرایش پیدا کرده است. رضایت، خشنودی و نشاط اجتماعی موردتاکید قرار گرفته است.
در کنار سطوح تامین نیازهای فرد (خرد)، به سطوح تامین نیازهای اجتماعی (کلان) توجه شده است.
ازاینرو میتوان رفاه اجتماعی را در سطوح افراد، خانوارها، سازمانها، اجتماعات محلی و جامعه و همینطور بین کشورها و جهان مشاهده كرد. بنابراین، به لحاظ سنتی توجه به رفاه در سطح خرد (آن هم تامین نیازهای فردی و حداکثر خانوار) اساس نگرش و فعالیت برنامهریزان و سیاستگذاران بوده است و به تبع آن، برنامههای فقرزدایی معطوف به سطوح خاص و افراد و گروههای خاص بوده است.
مفهوم جدید از رفاه اجتماعی که به شرایط و خشنودی تاکید میکند، تابعی از سه مفهوم یا متغیرهای بههمپیوسته است:
1. کنترل مسایل و اختلالات اجتماعی: این مسایل شامل خشونت، بیکاری، استعمال مواد مخدر، فقر و خودکشی و... است.
2. ارضای نیازها: شامل نیازهای زیستی، مسکن، آموزش و بهداشت و نیازهایی است که برای یک زندگی منطقی و انسانی ضروری تلقی میشود.
3. فرصتهای اجتماعی: به مفهوم دسترسی برابر به شغل، آموزش و موقعیتهای ارتقای اجتماعی بدون زمینههای قبلی و فردی است. نابرابری در فرصتها، گرایش به استفاده از شیوههای غیرقانونی رفع نیازها را تشدید خواهد کرد که در وهله اول، اختلالات و مسایل اجتماعی را افزایش خواهد داد.
بهصورتکلی میتوان از رفاه به عنوان وضعیت مناسب زندگی انسان یاد کرد. رفاه انسان وقتی وجود دارد که افراد، خانوادهها، انجمنها و جوامع، درجاتی از بهبود اجتماعی را تجربه كنند. متضاد رفاه چیزی است که ریچارد تیتموس آن را بدبختی اجتماعی مینامد. بهصورتکلی میتوانیم بگوییم که رفاه اجتماعی مجموعهای از شرایط و کیفیتهایی است که نیازهای فردی و اجتماعی افراد را به طور مطلوب و منطقی تامین کند، بهگونهایکه همه افراد در آن شرایط احساس رضایت، خشنودی و امنیت (زیستی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی) كنند.
با توجه به مجموعه نکاتی که ذکر شد، در اینجا دو تعریف متمایز از رفاه ارایه میشود: یکی رفاه در معنای سیاست رفاهی و دیگر رفاه در معنای عام. رفاه را میتوان به صورت محدود، یعنی سیاستها و برنامههای دولتی یا عمومی معطوف به تامین رفاه اجتماعی برای اقشار یا گروههای خاص شامل گروههای نیازمند و اقشار آسیبپذیر اجتماعی مانند زنان و کودکان بیسرپرست، معلولان و ازکارافتادگان، گروههای کمدرآمد و نیازمند و امثال اینها تعریف کرد؛ یا به صورت عام و گسترده در نظر گرفت که منظور از آن، مجموعه تمهیدات، تدابیر، سیاستها، برنامهها و فعالیتهای اجتماعی هدفمندی است که دولتها و ملتها برای تامین نیازها در حل مسایل اجتماعی به منظور بهبود شرایط زندگی یا افزایش رضایت و کیفیت زندگی اتخاذ میكنند. در این تعریف چند نکته زیر درنظر گرفته شده است:
رفاه اجتماعی، محدود به سیاستها و برنامههای دولت نیست، بلکه تمهیدات فرهنگی و اجتماعی جامعه و مردم نیز، بخشی از تلاشها و کنشهای رفاهی است.
رفاه اجتماعی محدود به گروههای خاص یا ابعاد خاص مادی و اقتصادی زندگی نیست؛ بلکه تمام مردم و تمام ابعاد کمی و کیفی زندگی را شامل میشود. رفاه اجتماعی محدود به دوره معاصر یا به مثابه پدیده مدرن نیست؛ بلکه امر تاریخی و همیشگی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.