|

گفتمان رفاهی دولت تدبیر و امید

روزبه کردونی

رفاه در مفهوم عام، به شکل‌های مختلف در جوامع گوناگون مطرح شده است و در بسیاری از ایدئولوژی‌های انسانی و آسمانی ازجمله مهم‌ترین اهداف برشمرده‌شده سعادت بشری است. رفاه و تامین مورد نظر این ایدئولوژی‌ها در قالب مفاهیمی نظیر عدل، یاری به نیازمندان، امنیت، آزادی و... معنا می‌یابد.

مفهوم رفاه اجتماعی در معنی خاص، مفهومی برآمده از تحولات مدرن در جامعه بشری است که پس از رنسانس و انقلاب صنعتی مورد توجه و تاکید اندیشمندان و دولتمردان قرار گرفت. این مفهوم، افکار اجتماعی و سیاسی معاصر را چنان تحت‌تاثیر قرار داده است که یک قرن پیش حتی تصور آن هم برای مفسران ناممکن بود. البته چنین نیست که در گذشته اصلا صحبتی از آن نشده باشد، بلکه برعکس؛ حتی بسیاری از مطالب مورد استفاده در بحث‌های سیاسی معاصر درباره رفاه، دست‌کم دویست سال قبل برای اولین بار شکل گرفت. تفاوت واقعی در اهمیتی است که امروز به آن داده می‌شود. وظیفه‌ای که دولت‌ها برای افزایش مفاهیمی نظیر رفاه، بهزیستی، یا تامین زندگی به عهده گرفته‌اند امروزه بر تمام ارزش‌های سیاسی دیگر حاکم شده است؛ درحالی‌که توجه به این مسایل زمانی در حاشیه دستور کار دولت قرار داشت. پس چنین نگرشی است که مفهوم رفاه را کاملا امروزی می‌سازد.
در جمهوری اسلامی ایران نیز پس از پیروزی انقلاب و متاثر از شعارهای عدالت‌خواهانه مردم، رفاه اجتماعی به‌عنوان یک‌خط‌مشی در قانون‌اساسی، مورد نظر قرار گرفت که اصول 3-21- 29- 31- 43 قانون اساسی به‌وضوح این گرایش را نشان می‌دهد.
توجه به رفاه اجتماعی به‌ویژه پس از پایان جنگ هشت‌ساله، مورد تاکید مسوولان نظام قرار گرفت، به‌طوری‌که برای تعریف سیاست‌های بازسازی، شورایی باعنوان شورای سیاست‌گذاری بازسازی با دستور امام‌خمینی(ره) تشکیل شد و در تاریخ 11/7/1367 نیز ایشان در نامه‌ای خطوط اصلی سیاست‌های این شورا را این‌چنین تبیین فرمودند: « برنامه‌ریزی در جهت رفاه متناسب مردم، مبارزه با فرهنگ مصرفی و تشویق به تولیدات داخلی، خروج از تکیه بر صادرات نفت، آزادی صادرات‌وواردات و به‌طورکلی آزادی تجارت براساس قانون و با نظارت دولت در نوع و قیمت و همچنین، توسعه حضور مردم در کشاورزی و صنعت و تجارت و بازسازی شهر‌های تخریب‌شده و شکستن طلسم انحصار در تجارت داخل و خارج و بسط آن به توده‌های مردم و جامعه».
اعلامیه هزاره سازمان‌ملل‌متحد در سال 2000 نیز که توسط سران کشورها امضا شده، همگان را متعهد کرده است که هرچه در توان دارند برای ریشه‌کن‌کردن فقر، ارتقای کرامت انسانی، بسط و گسترش عدالت، صلح و آزادی‌های اجتماعی و ثبات زیست‌محیطی انجام دهند.
با این وصف، شاخص‌ها و متغیر‌های کلیدی که مرتبط با مقوله رفاه اجتماعی و توسعه پایدار انسانی هستند، علاوه بر اینکه روایی علمی بین‌المللی را دارا می‌باشند و با مبانی ارزشی انقلاب اسلامی هم سازگار است، پیگیری آن مورد تاکید دولت‌های جمهوری اسلامی ایران نیز بوده است. با این توصیف در دوران معاصر که با تعهد بی‌سابقه برای دسترسی به توسعه پایدار انسانی و رفاه اجتماعی آغاز شده است، تحقق مولفه‌های رفاهی یکی از کارکرد‌های ویژه دولت‌ها از جمله دولت جمهوری اسلامی ایران تلقی می‌شود.
دراین‌میان دولت تدبیروامید از بدو فعالیت، رویکرد رفاهی مشخصی را به منظور دستیابی به شکوفایی، رونق و رفاه در دستور کار خود قرار داد. توجه به سخنان رییس‌جمهور روحانی بیانگر این است که عدالت، توسعه همه‌جانبه و متوازن، مردمسالاری، مشارکت، دوری از افراط، خردورزی، اخلاق‌گرایی، افزایش امید و نشاط در جامعه، تفاهم، تعادل‌بخشی منطقه‌ای، کاهش نابرابری اجتماعی، پاسخگویی و امنیت چندجانبه‌نگر در صدر کلیدواژه‌های رفاهی این دولت قرار دارند. در گفتمان رفاهی رییس‌جمهور برداشت خشن و مشت آهنین نئولیبرالی از رفاه و توسعه، جای خود را به حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، برخورداری از شبکه‌های تامین اجتماعی برای حمایت از فقیرترین مردم، ارایه خدمات اجتماعی به مردم، احترام به حقوق سیاسی و مدنی، توانمند‌سازی محرومان و لزوم شنیده‌شدن صدای فقرا داده است. پیش‌فرض‌های رفاهی در گفتمان اعتدال بر این اصول استوار است که «فضای آزاد، معنوی و عقلانی جامعه نباید دچار چالش شود»، «باید فرصت برابر در زمینه‌های اجتماعی برای زنان فراهم شود»، «نباید مبارزه با فساد و تبعیض به حاشیه برود»، «باید زمینه برای مشارکت گسترده مردم در همه زمینه‌ها فراهم شود»، «اخلاق اجتماعی، رشد فردی، دین‌مداری و آزادی‌های مدنی گسترش یابد»، «خرد جمعی مبنای تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی باشد»، «حقوق اقلیت استیفا شود» و «حِق دانستن و در جریان امور بودن مردم به رسمیت شناخته شود.» در ساختار گفتمان رفاهی رییس‌جمهور، حرکت به سمت توسعه و رفاه یک امر دولتی، دستوری، آمرانه و از بالابه‌پایین محسوب نمی‌شود، بلکه تحقق رفاه و ازبین‌رفتن فقر و بیکاری فقط در سایه مشارکت همه شهروندان و شریک‌بودن آنان در فرآیند توسعه فراهم می‌شود.
شناسایی و واکاوی گفتمان‌های رفاهی دولت‌ها و دیدگاه‌های آنها به سیاست رفاهی، این امکان را فراهم می‌کند که رویکرد مسلط برای تحقق رفاه مردم در آن دولت برای ارزیابی سیاست‌های آنها ضروری است. باید مقوله «سیاست رفاهی» در چارچوب گفتمان رفاهی دولت تدبیروامید نیز مورد واکاوی قرار گیرد. برای نیل به این هدف در ادامه این مقاله سخنان وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی دولت یازدهم که دبیر شورایعالی رفاه و تامین اجتماعی نیز به‌شمار می‌رود به روش تحلیل گفتمان مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته‌ است.
باید دقت شود در تعاریف آکادمیک سیاست رفاهی «Welfare Policy» به هرآنچه دولت‌ها انتخاب می‌کنند که انجام دهند یا انجام ندهند تا برای کیفیت زندگی مردم تاثیر بگذارد، اطلاق می‌شود. توجه به این موضوع هم ضروری است که در این تعریف، سیاست «policy» به یک‌سری اقدامات هدفمند و نسبتا پایدار اطلاق می‌شود که توسط یک یا گروهی از عاملان و کنشگران در برخورد با یک مشکل یا نگرانی صورت می‌گیرد و نتایج آن با گذشت زمان آشکار می‌گردد. به‌عبارت بهتر «سیاست» به اقدام پایدار، اجباری و زمان‌دار و آنچه درواقع انجام می‌شود
برای تحلیل گفتمان رفاهی علی ربیعی (وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی) 10 متن ایشان با تاکید بر مشخص‌کردن مفاهیم کلیدی، مفاهیم سلبی و پیش‌فرض‌های گفتمانی مورد توجه قرار گرفته است. لازم‌به‌ذکر است که این سه مقوله، سه محور کلیدی در تحلیل گفتمان به شمار می‌روند.
در گفتمان علی ربیعی واژگان کانونی به‌کاررفته عبارتند از: مبارزه با اشکال مختلف فقر، خیر جمعی، گفت‌وگوی اجتماعی، سرمایه اجتماعی، فضای اجتماعی، سیاست رفاهی با کرامت، اشتغال، بیمه سلامت همگانی، رسانه، عدالت اجتماعی، فرصت‌های برابر، اعتماد مردم، امید به آینده و جنبش اجتماعی.
درخصوص واژگان سلبی به‌کاررفته در این گفتمان نیز موارد زیر بیشترین بسامد را دارند: سیاست جبرانی، سیاست صدقه‌ای، درمان، فقر آموزشی و فقر غذایی، فقر بیم از آینده، تبعیض، توده‌ستایانه، ریخت‌وپاش و بی‌نظمی اقتصادی.
در متون موردبررسی سخنران، معمولا کمتر از ضمیر «من» و بیشتر از ضمایر «ما» و «شما» استفاده شده است. استفاده از ضمیر «ما» بیشتر با انگیزه یکی‌نشان‌دادن سخنران (وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی) و مردم و مستمعان بوده است. برحسب جایگاه فاعلی مولد و سخنران نیز متن حاوی ویژگی استفاده از وجه دستوری با افعالی نظیر، «باید بکنیم»، «‌نیازمند آن هستیم»، بیانگر معنای رابطه‌ای اجبار و وجه بیانی حقیقت مسلم است.
با این تاکید که در تحلیل گفتمان پیش‌فرض‌ها، افکار قالبی و پیش‌داوری‌ها، زیرساخت استدلال و استنتاج نویسنده یا گوینده را شکل می‌دهند و پیش‌فرض‌ها، تحلیل‌گر را قادر می‌سازد به لایه‌های زیرین یا اهداف واقعی صاحب اثر پی ببرد. در ادامه مقاله به بررسی پیش‌فرض‌های مهم علی ربیعی می‌پردازیم.
در گفتمان ربیعی «سیاست رفاهی منسجم»، فصل ممیز دولت فعلی با دیگر دولت‌هاست. ربیعی، سیاست رفاهی منسجم دولت تدبیروامید را در مقابل سیاست صدقه‌ای و سیاست جبرانی تعریف می‌کند و اشاره دارد برای افزایش اعتماد مردم به دولت ایجاد و گسترش سیاست رفاهی منظم و منسجم، یک ضرورت بی‌بدیل است. افزایش اعتماد مردم از آن رو مورد تاکید وزیر رفاه است که به‌زعم ایشان جامعه‌ای که درآن اعتماد مردم به دولت پایین باشد با دشواری‌ها و چالش‌های فراوانی روبه‌رو خواهد بود.
در پیش‌فرض‌های گفتمانی بررسی شده، روش سیاست‌های رفاهی باید از طریق شنیدن صدای فقرا، ایجاد ارتباط ساختارمند با گروه‌های ذی‌نفع، شکل‌گیری گفت‌وگوی اجتماعی و پرهیز از ریخت‌وپاش و توده‌ستایی دنبال شود.
زیرساخت استدلالی وزیر رفاه این است که با ایجاد سیاست رفاهی منسجم می‌توان تصمیمات بزرگ در جامعه اتخاذ کرد، فرصت‌های برابر ایجاد کرد، عدالت اجتماعی را گسترش داد، اعتماد اجتماعی را افزایش داد و امید و نشاط اجتماعی را بسط داد که این موارد منجر به افزایش مشارکت مردم در عرصه‌های مختلف، توانمند شدن شهروندان و رشد اقتصادی می‌شود و بدین‌ترتیب حرکت به سمت توسعه همه‌جانبه در کشور تضمین خواهد شد.
در رویکرد گفتمانی ربیعی به سیاست رفاهی، تامین رفاه، حق مردم است؛ لذا دولت‌ها باید این حق را ادا کنند نه اینکه آنچه حق مردم است را به‌عنوان صدقه به آنها بدهند. وی همچنین بر این اعتقاد است که هیچ سیاست رفاهی نباید ضعیفان را ضعیف‌تر کند و بر این موضوع تاکید دارد که باید یک جنبش عظیم به وجود آوریم که صدای فقرا، محرومان و کارگران شنیده شود.
ربیعی در گفتمان رفاهی خود بیان می‌کند نه‌تنها سیاست رفاهی هزینه نیست بلکه سیاست‌های منسجم رفاهی هزینه خلق نظام اعتماد، توانمند‌سازی جامعه، ایجاد اعتماد و افزایش امید به آینده در مردم خواهد بود و اعتماد، تنها کشاندن مردم پای صندوق‌های رای نیست بلکه باید اعتماد آنان را به دولت افزایش داد. آنچه که از ساخت گفتمانی دبیر شورای‌عالی رفاه درخصوص سیاست رفاهی دولت اعتدال برمی‌آید تلاش برای تبیین این موضوع است که برای تامین رفاه، باید توازن میان آرمان و واقعیت برقرار شود و ترجیح منافع ملی بر منافع حزبی و جناحی در صدر اولویت‌ها باشد. این گفتمان با تاکید بر مقوله اخلاق و مدارا، تفاهم میان گروه‌های ذی‌ربط و ذی‌نفع را یک شرط اساسی برای پیشبرد سیاست‌های رفاهی تحلیل می‌کند.
به‌طورکلی با بررسی مولفه‌های گفتمانی علی ربیعی، می‌توان مدل مد نظر وی از سیاست رفاهی دولت یازدهم را به شکل الگوی نمایش داده شده در تصویر یک، ارایه داد. این مدل بیان می‌کند اگر محیط و فضایی ایجاد شود که در آن شنیدن صدای فقرا، شکل‌گیری گفت‌وگوی اجتماعی، ایجاد ارتباط با گروه‌های ذی‌نفع، پاسخگویی و پرهیز از ریخت‌وپاش به عنوان روش‌های پیگیری سیاست رفاهی منسجم مدنظر باشد (سیاست رفاه منسجم رویکردی است که رفاه را باید به‌عنوان حق ادا کرد نه‌به‌عنوان جبران و صدقه)، آنگاه سیاست رفاهی منسجم، تولید نشاط، عدالت، اعتماد و فرصت‌های برابر خواهد کرد که مجموعه این عوامل زمینه مشارکت و توانمندی مردم و رشد اقتصادی را فراهم می‌کنند که ارمغان همه اینها، توسعه کشور است.

رفاه در مفهوم عام، به شکل‌های مختلف در جوامع گوناگون مطرح شده است و در بسیاری از ایدئولوژی‌های انسانی و آسمانی ازجمله مهم‌ترین اهداف برشمرده‌شده سعادت بشری است. رفاه و تامین مورد نظر این ایدئولوژی‌ها در قالب مفاهیمی نظیر عدل، یاری به نیازمندان، امنیت، آزادی و... معنا می‌یابد.

مفهوم رفاه اجتماعی در معنی خاص، مفهومی برآمده از تحولات مدرن در جامعه بشری است که پس از رنسانس و انقلاب صنعتی مورد توجه و تاکید اندیشمندان و دولتمردان قرار گرفت. این مفهوم، افکار اجتماعی و سیاسی معاصر را چنان تحت‌تاثیر قرار داده است که یک قرن پیش حتی تصور آن هم برای مفسران ناممکن بود. البته چنین نیست که در گذشته اصلا صحبتی از آن نشده باشد، بلکه برعکس؛ حتی بسیاری از مطالب مورد استفاده در بحث‌های سیاسی معاصر درباره رفاه، دست‌کم دویست سال قبل برای اولین بار شکل گرفت. تفاوت واقعی در اهمیتی است که امروز به آن داده می‌شود. وظیفه‌ای که دولت‌ها برای افزایش مفاهیمی نظیر رفاه، بهزیستی، یا تامین زندگی به عهده گرفته‌اند امروزه بر تمام ارزش‌های سیاسی دیگر حاکم شده است؛ درحالی‌که توجه به این مسایل زمانی در حاشیه دستور کار دولت قرار داشت. پس چنین نگرشی است که مفهوم رفاه را کاملا امروزی می‌سازد.
در جمهوری اسلامی ایران نیز پس از پیروزی انقلاب و متاثر از شعارهای عدالت‌خواهانه مردم، رفاه اجتماعی به‌عنوان یک‌خط‌مشی در قانون‌اساسی، مورد نظر قرار گرفت که اصول 3-21- 29- 31- 43 قانون اساسی به‌وضوح این گرایش را نشان می‌دهد.
توجه به رفاه اجتماعی به‌ویژه پس از پایان جنگ هشت‌ساله، مورد تاکید مسوولان نظام قرار گرفت، به‌طوری‌که برای تعریف سیاست‌های بازسازی، شورایی باعنوان شورای سیاست‌گذاری بازسازی با دستور امام‌خمینی(ره) تشکیل شد و در تاریخ 11/7/1367 نیز ایشان در نامه‌ای خطوط اصلی سیاست‌های این شورا را این‌چنین تبیین فرمودند: « برنامه‌ریزی در جهت رفاه متناسب مردم، مبارزه با فرهنگ مصرفی و تشویق به تولیدات داخلی، خروج از تکیه بر صادرات نفت، آزادی صادرات‌وواردات و به‌طورکلی آزادی تجارت براساس قانون و با نظارت دولت در نوع و قیمت و همچنین، توسعه حضور مردم در کشاورزی و صنعت و تجارت و بازسازی شهر‌های تخریب‌شده و شکستن طلسم انحصار در تجارت داخل و خارج و بسط آن به توده‌های مردم و جامعه».
اعلامیه هزاره سازمان‌ملل‌متحد در سال 2000 نیز که توسط سران کشورها امضا شده، همگان را متعهد کرده است که هرچه در توان دارند برای ریشه‌کن‌کردن فقر، ارتقای کرامت انسانی، بسط و گسترش عدالت، صلح و آزادی‌های اجتماعی و ثبات زیست‌محیطی انجام دهند.
با این وصف، شاخص‌ها و متغیر‌های کلیدی که مرتبط با مقوله رفاه اجتماعی و توسعه پایدار انسانی هستند، علاوه بر اینکه روایی علمی بین‌المللی را دارا می‌باشند و با مبانی ارزشی انقلاب اسلامی هم سازگار است، پیگیری آن مورد تاکید دولت‌های جمهوری اسلامی ایران نیز بوده است. با این توصیف در دوران معاصر که با تعهد بی‌سابقه برای دسترسی به توسعه پایدار انسانی و رفاه اجتماعی آغاز شده است، تحقق مولفه‌های رفاهی یکی از کارکرد‌های ویژه دولت‌ها از جمله دولت جمهوری اسلامی ایران تلقی می‌شود.
دراین‌میان دولت تدبیروامید از بدو فعالیت، رویکرد رفاهی مشخصی را به منظور دستیابی به شکوفایی، رونق و رفاه در دستور کار خود قرار داد. توجه به سخنان رییس‌جمهور روحانی بیانگر این است که عدالت، توسعه همه‌جانبه و متوازن، مردمسالاری، مشارکت، دوری از افراط، خردورزی، اخلاق‌گرایی، افزایش امید و نشاط در جامعه، تفاهم، تعادل‌بخشی منطقه‌ای، کاهش نابرابری اجتماعی، پاسخگویی و امنیت چندجانبه‌نگر در صدر کلیدواژه‌های رفاهی این دولت قرار دارند. در گفتمان رفاهی رییس‌جمهور برداشت خشن و مشت آهنین نئولیبرالی از رفاه و توسعه، جای خود را به حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، برخورداری از شبکه‌های تامین اجتماعی برای حمایت از فقیرترین مردم، ارایه خدمات اجتماعی به مردم، احترام به حقوق سیاسی و مدنی، توانمند‌سازی محرومان و لزوم شنیده‌شدن صدای فقرا داده است. پیش‌فرض‌های رفاهی در گفتمان اعتدال بر این اصول استوار است که «فضای آزاد، معنوی و عقلانی جامعه نباید دچار چالش شود»، «باید فرصت برابر در زمینه‌های اجتماعی برای زنان فراهم شود»، «نباید مبارزه با فساد و تبعیض به حاشیه برود»، «باید زمینه برای مشارکت گسترده مردم در همه زمینه‌ها فراهم شود»، «اخلاق اجتماعی، رشد فردی، دین‌مداری و آزادی‌های مدنی گسترش یابد»، «خرد جمعی مبنای تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی باشد»، «حقوق اقلیت استیفا شود» و «حِق دانستن و در جریان امور بودن مردم به رسمیت شناخته شود.» در ساختار گفتمان رفاهی رییس‌جمهور، حرکت به سمت توسعه و رفاه یک امر دولتی، دستوری، آمرانه و از بالابه‌پایین محسوب نمی‌شود، بلکه تحقق رفاه و ازبین‌رفتن فقر و بیکاری فقط در سایه مشارکت همه شهروندان و شریک‌بودن آنان در فرآیند توسعه فراهم می‌شود.
شناسایی و واکاوی گفتمان‌های رفاهی دولت‌ها و دیدگاه‌های آنها به سیاست رفاهی، این امکان را فراهم می‌کند که رویکرد مسلط برای تحقق رفاه مردم در آن دولت برای ارزیابی سیاست‌های آنها ضروری است. باید مقوله «سیاست رفاهی» در چارچوب گفتمان رفاهی دولت تدبیروامید نیز مورد واکاوی قرار گیرد. برای نیل به این هدف در ادامه این مقاله سخنان وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی دولت یازدهم که دبیر شورایعالی رفاه و تامین اجتماعی نیز به‌شمار می‌رود به روش تحلیل گفتمان مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته‌ است.
باید دقت شود در تعاریف آکادمیک سیاست رفاهی «Welfare Policy» به هرآنچه دولت‌ها انتخاب می‌کنند که انجام دهند یا انجام ندهند تا برای کیفیت زندگی مردم تاثیر بگذارد، اطلاق می‌شود. توجه به این موضوع هم ضروری است که در این تعریف، سیاست «policy» به یک‌سری اقدامات هدفمند و نسبتا پایدار اطلاق می‌شود که توسط یک یا گروهی از عاملان و کنشگران در برخورد با یک مشکل یا نگرانی صورت می‌گیرد و نتایج آن با گذشت زمان آشکار می‌گردد. به‌عبارت بهتر «سیاست» به اقدام پایدار، اجباری و زمان‌دار و آنچه درواقع انجام می‌شود
برای تحلیل گفتمان رفاهی علی ربیعی (وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی) 10 متن ایشان با تاکید بر مشخص‌کردن مفاهیم کلیدی، مفاهیم سلبی و پیش‌فرض‌های گفتمانی مورد توجه قرار گرفته است. لازم‌به‌ذکر است که این سه مقوله، سه محور کلیدی در تحلیل گفتمان به شمار می‌روند.
در گفتمان علی ربیعی واژگان کانونی به‌کاررفته عبارتند از: مبارزه با اشکال مختلف فقر، خیر جمعی، گفت‌وگوی اجتماعی، سرمایه اجتماعی، فضای اجتماعی، سیاست رفاهی با کرامت، اشتغال، بیمه سلامت همگانی، رسانه، عدالت اجتماعی، فرصت‌های برابر، اعتماد مردم، امید به آینده و جنبش اجتماعی.
درخصوص واژگان سلبی به‌کاررفته در این گفتمان نیز موارد زیر بیشترین بسامد را دارند: سیاست جبرانی، سیاست صدقه‌ای، درمان، فقر آموزشی و فقر غذایی، فقر بیم از آینده، تبعیض، توده‌ستایانه، ریخت‌وپاش و بی‌نظمی اقتصادی.
در متون موردبررسی سخنران، معمولا کمتر از ضمیر «من» و بیشتر از ضمایر «ما» و «شما» استفاده شده است. استفاده از ضمیر «ما» بیشتر با انگیزه یکی‌نشان‌دادن سخنران (وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی) و مردم و مستمعان بوده است. برحسب جایگاه فاعلی مولد و سخنران نیز متن حاوی ویژگی استفاده از وجه دستوری با افعالی نظیر، «باید بکنیم»، «‌نیازمند آن هستیم»، بیانگر معنای رابطه‌ای اجبار و وجه بیانی حقیقت مسلم است.
با این تاکید که در تحلیل گفتمان پیش‌فرض‌ها، افکار قالبی و پیش‌داوری‌ها، زیرساخت استدلال و استنتاج نویسنده یا گوینده را شکل می‌دهند و پیش‌فرض‌ها، تحلیل‌گر را قادر می‌سازد به لایه‌های زیرین یا اهداف واقعی صاحب اثر پی ببرد. در ادامه مقاله به بررسی پیش‌فرض‌های مهم علی ربیعی می‌پردازیم.
در گفتمان ربیعی «سیاست رفاهی منسجم»، فصل ممیز دولت فعلی با دیگر دولت‌هاست. ربیعی، سیاست رفاهی منسجم دولت تدبیروامید را در مقابل سیاست صدقه‌ای و سیاست جبرانی تعریف می‌کند و اشاره دارد برای افزایش اعتماد مردم به دولت ایجاد و گسترش سیاست رفاهی منظم و منسجم، یک ضرورت بی‌بدیل است. افزایش اعتماد مردم از آن رو مورد تاکید وزیر رفاه است که به‌زعم ایشان جامعه‌ای که درآن اعتماد مردم به دولت پایین باشد با دشواری‌ها و چالش‌های فراوانی روبه‌رو خواهد بود.
در پیش‌فرض‌های گفتمانی بررسی شده، روش سیاست‌های رفاهی باید از طریق شنیدن صدای فقرا، ایجاد ارتباط ساختارمند با گروه‌های ذی‌نفع، شکل‌گیری گفت‌وگوی اجتماعی و پرهیز از ریخت‌وپاش و توده‌ستایی دنبال شود.
زیرساخت استدلالی وزیر رفاه این است که با ایجاد سیاست رفاهی منسجم می‌توان تصمیمات بزرگ در جامعه اتخاذ کرد، فرصت‌های برابر ایجاد کرد، عدالت اجتماعی را گسترش داد، اعتماد اجتماعی را افزایش داد و امید و نشاط اجتماعی را بسط داد که این موارد منجر به افزایش مشارکت مردم در عرصه‌های مختلف، توانمند شدن شهروندان و رشد اقتصادی می‌شود و بدین‌ترتیب حرکت به سمت توسعه همه‌جانبه در کشور تضمین خواهد شد.
در رویکرد گفتمانی ربیعی به سیاست رفاهی، تامین رفاه، حق مردم است؛ لذا دولت‌ها باید این حق را ادا کنند نه اینکه آنچه حق مردم است را به‌عنوان صدقه به آنها بدهند. وی همچنین بر این اعتقاد است که هیچ سیاست رفاهی نباید ضعیفان را ضعیف‌تر کند و بر این موضوع تاکید دارد که باید یک جنبش عظیم به وجود آوریم که صدای فقرا، محرومان و کارگران شنیده شود.
ربیعی در گفتمان رفاهی خود بیان می‌کند نه‌تنها سیاست رفاهی هزینه نیست بلکه سیاست‌های منسجم رفاهی هزینه خلق نظام اعتماد، توانمند‌سازی جامعه، ایجاد اعتماد و افزایش امید به آینده در مردم خواهد بود و اعتماد، تنها کشاندن مردم پای صندوق‌های رای نیست بلکه باید اعتماد آنان را به دولت افزایش داد. آنچه که از ساخت گفتمانی دبیر شورای‌عالی رفاه درخصوص سیاست رفاهی دولت اعتدال برمی‌آید تلاش برای تبیین این موضوع است که برای تامین رفاه، باید توازن میان آرمان و واقعیت برقرار شود و ترجیح منافع ملی بر منافع حزبی و جناحی در صدر اولویت‌ها باشد. این گفتمان با تاکید بر مقوله اخلاق و مدارا، تفاهم میان گروه‌های ذی‌ربط و ذی‌نفع را یک شرط اساسی برای پیشبرد سیاست‌های رفاهی تحلیل می‌کند.
به‌طورکلی با بررسی مولفه‌های گفتمانی علی ربیعی، می‌توان مدل مد نظر وی از سیاست رفاهی دولت یازدهم را به شکل الگوی نمایش داده شده در تصویر یک، ارایه داد. این مدل بیان می‌کند اگر محیط و فضایی ایجاد شود که در آن شنیدن صدای فقرا، شکل‌گیری گفت‌وگوی اجتماعی، ایجاد ارتباط با گروه‌های ذی‌نفع، پاسخگویی و پرهیز از ریخت‌وپاش به عنوان روش‌های پیگیری سیاست رفاهی منسجم مدنظر باشد (سیاست رفاه منسجم رویکردی است که رفاه را باید به‌عنوان حق ادا کرد نه‌به‌عنوان جبران و صدقه)، آنگاه سیاست رفاهی منسجم، تولید نشاط، عدالت، اعتماد و فرصت‌های برابر خواهد کرد که مجموعه این عوامل زمینه مشارکت و توانمندی مردم و رشد اقتصادی را فراهم می‌کنند که ارمغان همه اینها، توسعه کشور است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.