|

شبکه‌های فقر زدا

سید ابوالحسن فیروزآبادی . قائم مقام وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی


نوع نگاه به رفاه اجتماعی این است که در یک زندگی اجتماعی، انسان‌ها بتوانند امکان بهره‌برداری از حقوق اجتماعی خود را به طور مساوی داشته باشند. قاعدتا در زندگی اجتماعی بعضی از انسان‌ها یا به دلیل ضعف فیزیکی، یا اشکال‌ها و ایراداتی که در برخی ساختارها و نهادها وجود دارد، نمی‌توانند از این حقوق به‌طورمساوی برخوردار باشند. برهمین اساس نهادهایی در زندگی اجتماعی وجود دارند که در طول حیات انسان و زمانی که دچار مشکل می‌شوند یا در دوران پیری که دچار ضعف شدید می‌شوند، از آنها پشتیبانی می‌کنند.
در دوران مدرن با بزرگ‌ترشدن شهرها، روابط در سطح خانواده و در سطح گسترده‌تر عشیره و طایفه گسسته می‌شود و آن موقع است که نهادهای اجتماعی و صندوق‌های تامین اجتماعی شکل می‌گیرند تا از افراد در مشکلات و در مسایلی که نقطه‌ضعف دارند، حمایت کنند.
طبیعی است که با بزرگ‌ترشدن شهرها وارد دوره‌ای شده‌ایم که در آن، بدون بهره‌گیری از سیستم‌های‌ اطلاعاتی نمی‌توان کلان‌شهرها را حمایت کرد و یکی از بحث‌هایی که در حکمرانی خوب مطرح می‌شود همین سیستم‌های فناوری اطلاعات و اطلاع‌رسانی است؛
سیستم‌هایی که شامل سیستم‌های اطلاع‌رسانی و ابزار رباتیک می‌شود و در واقع جای پنج حس انسانی قرار می‌گیرد. اینجاست که همین سیستم‌های نرم‌افزاری پردازش‌گر -به عنوان یکی از راه‌هایی که می‌توان شفافیت را در حوزه‌های رفاهی برقرار کرد- تلقی می‌شوند و استفاده از آنها بسیار اهمیت پیدا می‌کند.
در نظام رفاهی بحث اینکه یک فرد در آن نظام از بدو تولد تا مرگ کاملا دیده شود و حقوق اجتماعی مناسب داشته باشد، بسیار مهم است و باید مولد آسیب‌های اجتماعی که اختلاف در روش بهره‌گیری در نظام رفاهی است، به حداقل برسد. آن چیزی که بسیاری از آسیب‌های اجتماعی را در بزرگسالی یا میانسالی ایجاد می‌کند، بحث بی‌عدالتی است و یکی از ابزارهایی که می‌تواند از بی‌عدالتی‌ها جلوگیری کند، شفافیت است.
اگر شفافیت محقق شود، می‌توان امکان یک حکمرانی خوب را فراهم کرد تا منابع با شرایط مناسب در اختیار همه قرار گیرد و از بهداشت مناسب، آموزش مناسب و اشتغال مناسب در زندگی برخوردار شوند و شرایطی را متناسب با توانایی فرد ایجاد شود که هرکسی از حداقل رفاه برخوردار باشد.
دراین‌میان اگرچه گاه ایده قفس آهنین که بیان‌کننده این است که شفافیت زیاد می‌تواند مشکل‌ساز باشد وجود دارد؛ ولی با نگاه مثبت به این مساله، مشخص است که شفافیت، فواید بیشتری دارد و آن نقیصه را از راه تقویت نهادهای مدنی و غیردولتی و تضعیف تمرکز قدرت در نقاط خاص می‌توان رفع کرد.
یکی از بحث‌هایی که در نظام‌های رفاهی مطرح می‌شود سه‌جانبه‌گرایی است؛ یعنی موضوع تمرکز قدرت از بین می‌رود و نهادهای رفاهی به نحوی توسط خود مردم اداره می‌شوند و دولت‌ها بیشتر نقش ضمانت‌گر دارند و وجه حضور دولت در آنجا وجه حمایت و عضویت حمایتی است تا اگر صندوق‌ها در شرایط خاصی دچار مشکل شدند بتوانند کمک مناسب را از منابع خود دریافت کنند.
به‌این‌ترتیب است که می‌توان گفت حوزه‌ »ای‌سی‌تی» در کنار شفافیت می‌تواند امکان مدیریت سازمان‌های پیچیده را فراهم کند. سازمان‌های رفاهی و تامین اجتماعی به تدریج در دنیا به سازمان‌های بزرگ اقتصادی هم تبدیل شده‌اند و در دنیا بازیگر عمده اقتصاد ملی محسوب می‌شوند. پس متناسب با توسعه فناوری، روش‌های مدرنی هم برای اداره این سازمان اقتصادی- اجتماعی فراهم آمده است.
تا دو دهه گذشته بسیاری از مدل‌ها «دی‌بی» و «پی از یوگو» بود و براین‌اساس یک نسل پرداخت می‌کرد و نسل دیگری استفاده می‌کرد. طبق این مدل با شرط حفظ ارزش پولی، مبلغ واریزشده به صندوق، چیزی معادل حقوق 10سال بود و با توجه به پایین‌بودن میزان امیدبه‌زندگی فرد بعد از دوران اشتغال و واردشدن به دوران بازنشستگی به‌طورمتوسط 10سال زندگی کرده و از مزایای صندوق استفاده می‌کرد.
اما اکنون وارد دوره‌ای شده‌ایم که انسان‌ها متجاوز از 20سال و در مواردی 30سال بعد از بازنشستگی زندگی می‌کنند و اینجاست که این مشکل خودنمایی می‌کند که چطور وقتی معادل 10سال از مردم پول دریافت شده باید معادل 20 تا 25سال خدمات و پول به آنها بازپس داده شود.
نظام‌های غربی که زودتر از ما با این مشکل روبه‌رو شدند، از مدل‌های دیگری مانند مدل اقتصادی «دی‌سی» (سهم مشارکتی مشخص) استفاده کردند و افرادی که عضو یک صندوق بیمه اجتماعی شدند هر پرداختی که کردند در حساب آنها نگهداری شده و در تمام دوران اشتغال، مشخص است که در حساب آنها با این پول چه سهامی خریداری شده و سود آن سال به سال به چه میزانی بوده است.
به‌این‌ترتیب می‌توان گفت اگرچه در نظام‌های غربی مدل نظام‌های سوسیالیستی دولتی بیرنگ شد و از بین رفت ولی نظام‌های صندوقی و مدل‌های اقتصادی مبتنی برصندوق‌ها شکل پیدا کردند و درصد بسیار قابل‌توجهی را در اقتصاد به خود اختصاص دادند و البته پیاده‌سازی این مدل‌های اقتصادی هم بدون بهره‌گیری از سیستم‌های مناسب نرم‌افزاری ممکن نبود.
در جوامعی مثل ایران که به دلیل نبود بازار سرمایه مدرن و سیستم بوروکراسی مناسب با پیاده‌سازی این سیستم‌ها فاصله داریم بحث شفافیت باید بیشتر مد نظر قرار بگیرد.
ما اکنون در ایران، در مرحله شفاقیت تکوینی هستیم و هنوز در نظام‌های تامین‌اجتماعی کشور وحدت صندوق‌ها که مورد نظر قانونگذار در برنامه پنج‌ساله پنجم بوده است، صورت نگرفته است. هنوز صندوق‌ها متعدد هستند و همه شهروندان تحت پوشش صندوق‌ها و بیمه‌های تامین اجتماعی نیستند؛ این در حالی است که طبق آمار، بیش‌تر از جمعیت مردم تحت پوشش صندوق‌ها هستند و این به‌معنای آن است که بعضی از افراد در بیش از یک صندوق عضویت دارند یا اطلاعات درست نیست و افراد در یک صندوق عضو هستند؛ ولی تعدادشان بیشتر از جمعیت است! و این معمایی است که باید حل شود
بنابراین، در ایران تا رسیدن به شفافیت و اجرای سیستم‌های اطلاع‌رسانی نوین، فاصله داریم. از این رو در گام نخست باید برای رسیدن به این شفافیت تلاش کنیم. زیرا در شرایطی که در کشور ما به همه یارانه داده می‌شود، این شفافیت گامی اساسی است. پس دولت باید تمام همت خود را به خرج دهد و شرایط موجود را ثبت‌وضبط کند و به این شفافیت برسد.
پس با توجه به اینکه از یک‌سو بانک جامعه رفاه ایران که از مصوبات برنامه پنجم توسعه بود، عملیاتی نشده و از‌سوی‌دیگر شرایط فعالیت صندوق‌های 18گانه تامین‌اجتماعی هنوز یکسان نیست، به یک عدم وحدت در قوانین و شرایط می‌رسیم. از طرفی کمبود اطلاعات هم باعث می‌شود دولت در حقوقی که به شهروندان می‌پردازد نتواند عدالت را برقرار کند.
به‌این‌ترتیب با داشتن شفافیت در بحث اطلاعات از یک‌سو و یکسان‌کردن روابط نهادی بین صندوق‌های 18گانه بیمه‌های اجتماعی ازسوی‌دیگر می‌توانیم صحبت از مدل‌های اقتصادی نوین در حوزه صندوق‌های تامین اجتماعی و مساله رفاه اجتماعی داشته باشیم؛ و درحقیقت، باید هم از لحاظ اقتصادی و هم از لحاظ اجتماعی، گام‌های بلندی در زمینه به‌کارگیری فناوری‌ اطلاعاتی در کشور برداریم چراکه شفافیت اطلاعات، ماحصل استفاده از فناوری‌های نوین اطلاعاتی است هرچند متاسفانه هنوز موانعی هم در استفاده از این فناوری‌ها در کشور وجود دارد.


نوع نگاه به رفاه اجتماعی این است که در یک زندگی اجتماعی، انسان‌ها بتوانند امکان بهره‌برداری از حقوق اجتماعی خود را به طور مساوی داشته باشند. قاعدتا در زندگی اجتماعی بعضی از انسان‌ها یا به دلیل ضعف فیزیکی، یا اشکال‌ها و ایراداتی که در برخی ساختارها و نهادها وجود دارد، نمی‌توانند از این حقوق به‌طورمساوی برخوردار باشند. برهمین اساس نهادهایی در زندگی اجتماعی وجود دارند که در طول حیات انسان و زمانی که دچار مشکل می‌شوند یا در دوران پیری که دچار ضعف شدید می‌شوند، از آنها پشتیبانی می‌کنند.
در دوران مدرن با بزرگ‌ترشدن شهرها، روابط در سطح خانواده و در سطح گسترده‌تر عشیره و طایفه گسسته می‌شود و آن موقع است که نهادهای اجتماعی و صندوق‌های تامین اجتماعی شکل می‌گیرند تا از افراد در مشکلات و در مسایلی که نقطه‌ضعف دارند، حمایت کنند.
طبیعی است که با بزرگ‌ترشدن شهرها وارد دوره‌ای شده‌ایم که در آن، بدون بهره‌گیری از سیستم‌های‌ اطلاعاتی نمی‌توان کلان‌شهرها را حمایت کرد و یکی از بحث‌هایی که در حکمرانی خوب مطرح می‌شود همین سیستم‌های فناوری اطلاعات و اطلاع‌رسانی است؛
سیستم‌هایی که شامل سیستم‌های اطلاع‌رسانی و ابزار رباتیک می‌شود و در واقع جای پنج حس انسانی قرار می‌گیرد. اینجاست که همین سیستم‌های نرم‌افزاری پردازش‌گر -به عنوان یکی از راه‌هایی که می‌توان شفافیت را در حوزه‌های رفاهی برقرار کرد- تلقی می‌شوند و استفاده از آنها بسیار اهمیت پیدا می‌کند.
در نظام رفاهی بحث اینکه یک فرد در آن نظام از بدو تولد تا مرگ کاملا دیده شود و حقوق اجتماعی مناسب داشته باشد، بسیار مهم است و باید مولد آسیب‌های اجتماعی که اختلاف در روش بهره‌گیری در نظام رفاهی است، به حداقل برسد. آن چیزی که بسیاری از آسیب‌های اجتماعی را در بزرگسالی یا میانسالی ایجاد می‌کند، بحث بی‌عدالتی است و یکی از ابزارهایی که می‌تواند از بی‌عدالتی‌ها جلوگیری کند، شفافیت است.
اگر شفافیت محقق شود، می‌توان امکان یک حکمرانی خوب را فراهم کرد تا منابع با شرایط مناسب در اختیار همه قرار گیرد و از بهداشت مناسب، آموزش مناسب و اشتغال مناسب در زندگی برخوردار شوند و شرایطی را متناسب با توانایی فرد ایجاد شود که هرکسی از حداقل رفاه برخوردار باشد.
دراین‌میان اگرچه گاه ایده قفس آهنین که بیان‌کننده این است که شفافیت زیاد می‌تواند مشکل‌ساز باشد وجود دارد؛ ولی با نگاه مثبت به این مساله، مشخص است که شفافیت، فواید بیشتری دارد و آن نقیصه را از راه تقویت نهادهای مدنی و غیردولتی و تضعیف تمرکز قدرت در نقاط خاص می‌توان رفع کرد.
یکی از بحث‌هایی که در نظام‌های رفاهی مطرح می‌شود سه‌جانبه‌گرایی است؛ یعنی موضوع تمرکز قدرت از بین می‌رود و نهادهای رفاهی به نحوی توسط خود مردم اداره می‌شوند و دولت‌ها بیشتر نقش ضمانت‌گر دارند و وجه حضور دولت در آنجا وجه حمایت و عضویت حمایتی است تا اگر صندوق‌ها در شرایط خاصی دچار مشکل شدند بتوانند کمک مناسب را از منابع خود دریافت کنند.
به‌این‌ترتیب است که می‌توان گفت حوزه‌ »ای‌سی‌تی» در کنار شفافیت می‌تواند امکان مدیریت سازمان‌های پیچیده را فراهم کند. سازمان‌های رفاهی و تامین اجتماعی به تدریج در دنیا به سازمان‌های بزرگ اقتصادی هم تبدیل شده‌اند و در دنیا بازیگر عمده اقتصاد ملی محسوب می‌شوند. پس متناسب با توسعه فناوری، روش‌های مدرنی هم برای اداره این سازمان اقتصادی- اجتماعی فراهم آمده است.
تا دو دهه گذشته بسیاری از مدل‌ها «دی‌بی» و «پی از یوگو» بود و براین‌اساس یک نسل پرداخت می‌کرد و نسل دیگری استفاده می‌کرد. طبق این مدل با شرط حفظ ارزش پولی، مبلغ واریزشده به صندوق، چیزی معادل حقوق 10سال بود و با توجه به پایین‌بودن میزان امیدبه‌زندگی فرد بعد از دوران اشتغال و واردشدن به دوران بازنشستگی به‌طورمتوسط 10سال زندگی کرده و از مزایای صندوق استفاده می‌کرد.
اما اکنون وارد دوره‌ای شده‌ایم که انسان‌ها متجاوز از 20سال و در مواردی 30سال بعد از بازنشستگی زندگی می‌کنند و اینجاست که این مشکل خودنمایی می‌کند که چطور وقتی معادل 10سال از مردم پول دریافت شده باید معادل 20 تا 25سال خدمات و پول به آنها بازپس داده شود.
نظام‌های غربی که زودتر از ما با این مشکل روبه‌رو شدند، از مدل‌های دیگری مانند مدل اقتصادی «دی‌سی» (سهم مشارکتی مشخص) استفاده کردند و افرادی که عضو یک صندوق بیمه اجتماعی شدند هر پرداختی که کردند در حساب آنها نگهداری شده و در تمام دوران اشتغال، مشخص است که در حساب آنها با این پول چه سهامی خریداری شده و سود آن سال به سال به چه میزانی بوده است.
به‌این‌ترتیب می‌توان گفت اگرچه در نظام‌های غربی مدل نظام‌های سوسیالیستی دولتی بیرنگ شد و از بین رفت ولی نظام‌های صندوقی و مدل‌های اقتصادی مبتنی برصندوق‌ها شکل پیدا کردند و درصد بسیار قابل‌توجهی را در اقتصاد به خود اختصاص دادند و البته پیاده‌سازی این مدل‌های اقتصادی هم بدون بهره‌گیری از سیستم‌های مناسب نرم‌افزاری ممکن نبود.
در جوامعی مثل ایران که به دلیل نبود بازار سرمایه مدرن و سیستم بوروکراسی مناسب با پیاده‌سازی این سیستم‌ها فاصله داریم بحث شفافیت باید بیشتر مد نظر قرار بگیرد.
ما اکنون در ایران، در مرحله شفاقیت تکوینی هستیم و هنوز در نظام‌های تامین‌اجتماعی کشور وحدت صندوق‌ها که مورد نظر قانونگذار در برنامه پنج‌ساله پنجم بوده است، صورت نگرفته است. هنوز صندوق‌ها متعدد هستند و همه شهروندان تحت پوشش صندوق‌ها و بیمه‌های تامین اجتماعی نیستند؛ این در حالی است که طبق آمار، بیش‌تر از جمعیت مردم تحت پوشش صندوق‌ها هستند و این به‌معنای آن است که بعضی از افراد در بیش از یک صندوق عضویت دارند یا اطلاعات درست نیست و افراد در یک صندوق عضو هستند؛ ولی تعدادشان بیشتر از جمعیت است! و این معمایی است که باید حل شود
بنابراین، در ایران تا رسیدن به شفافیت و اجرای سیستم‌های اطلاع‌رسانی نوین، فاصله داریم. از این رو در گام نخست باید برای رسیدن به این شفافیت تلاش کنیم. زیرا در شرایطی که در کشور ما به همه یارانه داده می‌شود، این شفافیت گامی اساسی است. پس دولت باید تمام همت خود را به خرج دهد و شرایط موجود را ثبت‌وضبط کند و به این شفافیت برسد.
پس با توجه به اینکه از یک‌سو بانک جامعه رفاه ایران که از مصوبات برنامه پنجم توسعه بود، عملیاتی نشده و از‌سوی‌دیگر شرایط فعالیت صندوق‌های 18گانه تامین‌اجتماعی هنوز یکسان نیست، به یک عدم وحدت در قوانین و شرایط می‌رسیم. از طرفی کمبود اطلاعات هم باعث می‌شود دولت در حقوقی که به شهروندان می‌پردازد نتواند عدالت را برقرار کند.
به‌این‌ترتیب با داشتن شفافیت در بحث اطلاعات از یک‌سو و یکسان‌کردن روابط نهادی بین صندوق‌های 18گانه بیمه‌های اجتماعی ازسوی‌دیگر می‌توانیم صحبت از مدل‌های اقتصادی نوین در حوزه صندوق‌های تامین اجتماعی و مساله رفاه اجتماعی داشته باشیم؛ و درحقیقت، باید هم از لحاظ اقتصادی و هم از لحاظ اجتماعی، گام‌های بلندی در زمینه به‌کارگیری فناوری‌ اطلاعاتی در کشور برداریم چراکه شفافیت اطلاعات، ماحصل استفاده از فناوری‌های نوین اطلاعاتی است هرچند متاسفانه هنوز موانعی هم در استفاده از این فناوری‌ها در کشور وجود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.