|

نمونه جهانی: مقاومت پارک‌ گزی

«استانبول» در برابر «قسطنطنیه»

مریم امیری

رویای دیرپای رجب طیب اردوغان برای پارک‌ گزی و میدان تقسیم این بود که از آن برای بازسازی سربازخانه و قلعه «توپچی کیلاسی» استفاده کند. این قلعه که در سال1806 بنا شد و بخشی از اصلاحات نظامی سلطان سلیم‌سوم به‌شمار می‌رفت، فضای زیادی از میدان تقسیم را اشغال کرده و با حیاطی وسیع و ساختاری خطی در کنار گورستان اصلی ارامنه شهر واقع شده بود. این قلعه از همان زمان در قلب یکی از زنده‌ترین و منازعه‌برانگیزترین سایت‌های شهری استانبول قرار گرفته بود. تا نیمه دوم قرن 19، اهمیت نظامی قلعه دیگر ازبین‌رفته و عملا به مکان برگزاری انواع مراسم و وقایع عمومی بدل شده بود. در 31مارس1909، قیام خونین تندروهای مذهبی علیه قانون اساسی کشور، به‌شدت به قلعه آسیب رساند و تا 1940 چیز زیادی از آن باقی نماند. در این سال «هنری پروست» شهرساز معروف فرانسوی طراحی منظر خودش را در مکان سابق قلعه پیاده کرد. اما اردوغان برای پاک‌کردن این اپیزود جدلی از تاریخ متأخر عثمانی، راه‌حل درخشانی داشت: ساخت یک کپی از قلعه‌ای که دیگر اثری از آن نبود. این ایده یک تیر و دو نشان بود: هم قلعه به مرکز خرید و هتل‌های مجلل اختصاص می‌یافت و هم به‌لحاظ مالی یک طرح توسعه شهری دندان‌گیر بود. نمادگرایی این طرح هم با آرزوی دیرینه حزب عدالت‌وتوسعه برای از بین‌بردن تاریخ سکولار آن رابطه دارد. بنابراین جدال بر سر میدان تقسیم، دیرپا و چون خاری در گلو بود.
یکی از ساکنان استانبول به اتفاق جالبی اشاره می‌کند. او که در سال2011 در نزدیکی میدان تقسیم زندگی می‌کرد، به روشنی نمایشگاهی را به‌خاطر می‌آورد که به ابتکار «آژانس پایتخت فرهنگی اروپا» برگزار شده بود (استانبول در آن سال به چنین عنوانی مفتخر شده بود)، نمایشگاهی گیج‌کننده به نام «شبح‌واره ساختمان‌ها» درباره خاطرات شهری، خرابه‌ها و تصویر گذشته شهر. در این نمایشگاه ماکت 12نمونه از ساختمان‌هایی که مدت‌ها پیش در استانبول از بین رفته بودند با این مضمون به نمایش گذاشته شده بود که «اگر هنوز وجود داشتند چه می‌شد». یکی از آنها «توپچی کیلاسی» در میدان تقسیم بود. اردوغان این تصویر را بسیار ستود و در ژوئن2011 که از طرحش برای میدان تقسیم رونمایی شد، به این ماکت در نمایشگاه اشاره کرد. این نوع دخالت در فضای شهری، بخش‌های خاصی از تاریخ را (از میان لایه‌های پیچیده و تودرتوی تاریخ مکان) به انتخاب حاکمان برجسته و سایر لایه‌ها را حذف می‌کند. اگر بدانیم جز اردوغان چه کس دیگری چنین رویایی در سر پروراند و آن را محقق کرد، عمق استبداد احضار «فضای تاریخی» و حقنه آن به فضای معاصر مشخص‌تر می‌شود. بنیتو موسولینی سالروز دوهزارمین سال تاسیس نخستین امپراتوری روم را در سال1930، با پرده‌برداری از مقبره بازسازی‌شده آگوستوس جشن گرفت. برای ساخت این بنا، ساختمان‌های زیادی نابود شدند و جای آنها را یادبودهای تشریفاتی گرفت. موسولینی شیفته تاریخ روم به‌ویژه آگوستوس بود و برنامه امپریالیستی خود را در راستای زنده‌کردن این تاریخ می‌دید. او چشم‌انداز آرمان‌شهرگرایانه‌اش را بر گرده فضاهای عمومی رُم بنا کرد.
ترکیب معماری نوعثمانی با محتوای سرمایه‌دارانه آن، به‌خوبی رویای اردوغان را برای توسعه ترکیه به تصویر می‌کشد. تخریب پارک‌ گزی نه‌تنها تخریب یکی از معدود فضاهای سبز شهر در یکی از متراکم‌ترین مناطق شهری استانبول است بلکه نابود‌کردن خاطرات و لایه‌هایی از تاریخ را نیز نشانه رفته که مردم شهر به‌شدت به آن وابسته‌اند.
اما در 28مه2013، آرمان‌شهر نولیبرال- تاریخ‌گرای اردوغان از هم گسیخت. زمانی که استراتژی همیشگی تخریب با بولدوزر (که پیش از آن در چند مکان عمومی دیگر که سرشار از خاطرات جمعی غنی بودند، آزموده شده بود) در حال اجرا بود، با مقاومت گروهی کوچک از مردم مواجه شد. مقاومتی که به جنبشی بزرگ ختم شد. جنبش پارک‌ گزی برآن بود فضاهای عمومی شهر را از چنگال پروژه‌های جاه‌طلبانه برهاند. البته توسعه میدان تقسیم، پروژه‌ای منحصربه‌فرد نبود بلکه بخشی از توسعه شهری غیردموکراتیک، خشن و فاسدی بود که حزب عدالت‌وتوسعه آغاز کرده است. به‌ویژه اینکه با کاهش رشد اقتصادی مبتنی بر صادرات در ترکیه، انباشت سرمایه از طریق توسعه شهری به یکی از تکیه‌گاه‌های اصلی حزب بدل شده است. به‌رغم منشأهای اجتماعی متفاوت شبکه شهری در جهان سرمایه‌داری، قدرت سیاسی عملا فرم یکسانی از فضای اجتماعی را شکل داده است: خشونت در خدمت اهداف اقتصادی. دولت فعالانه در تولید فضا مداخله و با فضا به‌منزله ابزاری سیاسی برخورد می‌کند که با آن نظم اجتماعی را تعریف می‌کند. اما فضای انتزاعی واجد کارایی سرکوب‌کننده‌ای است که خود را در پس تظاهر به صلح و وفاق مدنی پنهان و قهر دولتی نیز با خشن‌‌ترین روش‌ها، نظم اجتماعی «غیرخشن» را حفظ می‌کند.
جنبش پارک‌ گزی، در مقابل تصویر آرمان‌شهر حزب مسلط ترکیه، به‌نوبه خود تصویر‌سازی‌اش را در فضاهای عمومی و سیاسی به رخ کشید: با هنر بصری منحصربه‌فرد (از گرافیتی گرفته تا نمایش) تصویر مجازی قلعه احیا شد و معترضان را برآن داشت تا تصویری جدی‌تر و زنده‌تر در فضای عمومی خلق کنند. اکنون پارک‌ گزی و میدان تقسیم با تصویر اخیر زنده است، تصویری که خود را بر حافظه شهر حک کرده است.
منابع:
1- Cassano J (2013) , The Right to the City Movement and the Turkish Summer, jadaliyya.com
2. El-Kazaz, S (2013) , It Is About the Park: A Struggle for Turkey's Cities, jadaliyya.com
3- Harmanşah, O (2013) , Urban Utopias and How They Fell Apart, jadaliyya.com

رویای دیرپای رجب طیب اردوغان برای پارک‌ گزی و میدان تقسیم این بود که از آن برای بازسازی سربازخانه و قلعه «توپچی کیلاسی» استفاده کند. این قلعه که در سال1806 بنا شد و بخشی از اصلاحات نظامی سلطان سلیم‌سوم به‌شمار می‌رفت، فضای زیادی از میدان تقسیم را اشغال کرده و با حیاطی وسیع و ساختاری خطی در کنار گورستان اصلی ارامنه شهر واقع شده بود. این قلعه از همان زمان در قلب یکی از زنده‌ترین و منازعه‌برانگیزترین سایت‌های شهری استانبول قرار گرفته بود. تا نیمه دوم قرن 19، اهمیت نظامی قلعه دیگر ازبین‌رفته و عملا به مکان برگزاری انواع مراسم و وقایع عمومی بدل شده بود. در 31مارس1909، قیام خونین تندروهای مذهبی علیه قانون اساسی کشور، به‌شدت به قلعه آسیب رساند و تا 1940 چیز زیادی از آن باقی نماند. در این سال «هنری پروست» شهرساز معروف فرانسوی طراحی منظر خودش را در مکان سابق قلعه پیاده کرد. اما اردوغان برای پاک‌کردن این اپیزود جدلی از تاریخ متأخر عثمانی، راه‌حل درخشانی داشت: ساخت یک کپی از قلعه‌ای که دیگر اثری از آن نبود. این ایده یک تیر و دو نشان بود: هم قلعه به مرکز خرید و هتل‌های مجلل اختصاص می‌یافت و هم به‌لحاظ مالی یک طرح توسعه شهری دندان‌گیر بود. نمادگرایی این طرح هم با آرزوی دیرینه حزب عدالت‌وتوسعه برای از بین‌بردن تاریخ سکولار آن رابطه دارد. بنابراین جدال بر سر میدان تقسیم، دیرپا و چون خاری در گلو بود.
یکی از ساکنان استانبول به اتفاق جالبی اشاره می‌کند. او که در سال2011 در نزدیکی میدان تقسیم زندگی می‌کرد، به روشنی نمایشگاهی را به‌خاطر می‌آورد که به ابتکار «آژانس پایتخت فرهنگی اروپا» برگزار شده بود (استانبول در آن سال به چنین عنوانی مفتخر شده بود)، نمایشگاهی گیج‌کننده به نام «شبح‌واره ساختمان‌ها» درباره خاطرات شهری، خرابه‌ها و تصویر گذشته شهر. در این نمایشگاه ماکت 12نمونه از ساختمان‌هایی که مدت‌ها پیش در استانبول از بین رفته بودند با این مضمون به نمایش گذاشته شده بود که «اگر هنوز وجود داشتند چه می‌شد». یکی از آنها «توپچی کیلاسی» در میدان تقسیم بود. اردوغان این تصویر را بسیار ستود و در ژوئن2011 که از طرحش برای میدان تقسیم رونمایی شد، به این ماکت در نمایشگاه اشاره کرد. این نوع دخالت در فضای شهری، بخش‌های خاصی از تاریخ را (از میان لایه‌های پیچیده و تودرتوی تاریخ مکان) به انتخاب حاکمان برجسته و سایر لایه‌ها را حذف می‌کند. اگر بدانیم جز اردوغان چه کس دیگری چنین رویایی در سر پروراند و آن را محقق کرد، عمق استبداد احضار «فضای تاریخی» و حقنه آن به فضای معاصر مشخص‌تر می‌شود. بنیتو موسولینی سالروز دوهزارمین سال تاسیس نخستین امپراتوری روم را در سال1930، با پرده‌برداری از مقبره بازسازی‌شده آگوستوس جشن گرفت. برای ساخت این بنا، ساختمان‌های زیادی نابود شدند و جای آنها را یادبودهای تشریفاتی گرفت. موسولینی شیفته تاریخ روم به‌ویژه آگوستوس بود و برنامه امپریالیستی خود را در راستای زنده‌کردن این تاریخ می‌دید. او چشم‌انداز آرمان‌شهرگرایانه‌اش را بر گرده فضاهای عمومی رُم بنا کرد.
ترکیب معماری نوعثمانی با محتوای سرمایه‌دارانه آن، به‌خوبی رویای اردوغان را برای توسعه ترکیه به تصویر می‌کشد. تخریب پارک‌ گزی نه‌تنها تخریب یکی از معدود فضاهای سبز شهر در یکی از متراکم‌ترین مناطق شهری استانبول است بلکه نابود‌کردن خاطرات و لایه‌هایی از تاریخ را نیز نشانه رفته که مردم شهر به‌شدت به آن وابسته‌اند.
اما در 28مه2013، آرمان‌شهر نولیبرال- تاریخ‌گرای اردوغان از هم گسیخت. زمانی که استراتژی همیشگی تخریب با بولدوزر (که پیش از آن در چند مکان عمومی دیگر که سرشار از خاطرات جمعی غنی بودند، آزموده شده بود) در حال اجرا بود، با مقاومت گروهی کوچک از مردم مواجه شد. مقاومتی که به جنبشی بزرگ ختم شد. جنبش پارک‌ گزی برآن بود فضاهای عمومی شهر را از چنگال پروژه‌های جاه‌طلبانه برهاند. البته توسعه میدان تقسیم، پروژه‌ای منحصربه‌فرد نبود بلکه بخشی از توسعه شهری غیردموکراتیک، خشن و فاسدی بود که حزب عدالت‌وتوسعه آغاز کرده است. به‌ویژه اینکه با کاهش رشد اقتصادی مبتنی بر صادرات در ترکیه، انباشت سرمایه از طریق توسعه شهری به یکی از تکیه‌گاه‌های اصلی حزب بدل شده است. به‌رغم منشأهای اجتماعی متفاوت شبکه شهری در جهان سرمایه‌داری، قدرت سیاسی عملا فرم یکسانی از فضای اجتماعی را شکل داده است: خشونت در خدمت اهداف اقتصادی. دولت فعالانه در تولید فضا مداخله و با فضا به‌منزله ابزاری سیاسی برخورد می‌کند که با آن نظم اجتماعی را تعریف می‌کند. اما فضای انتزاعی واجد کارایی سرکوب‌کننده‌ای است که خود را در پس تظاهر به صلح و وفاق مدنی پنهان و قهر دولتی نیز با خشن‌‌ترین روش‌ها، نظم اجتماعی «غیرخشن» را حفظ می‌کند.
جنبش پارک‌ گزی، در مقابل تصویر آرمان‌شهر حزب مسلط ترکیه، به‌نوبه خود تصویر‌سازی‌اش را در فضاهای عمومی و سیاسی به رخ کشید: با هنر بصری منحصربه‌فرد (از گرافیتی گرفته تا نمایش) تصویر مجازی قلعه احیا شد و معترضان را برآن داشت تا تصویری جدی‌تر و زنده‌تر در فضای عمومی خلق کنند. اکنون پارک‌ گزی و میدان تقسیم با تصویر اخیر زنده است، تصویری که خود را بر حافظه شهر حک کرده است.
منابع:
1- Cassano J (2013) , The Right to the City Movement and the Turkish Summer, jadaliyya.com
2. El-Kazaz, S (2013) , It Is About the Park: A Struggle for Turkey's Cities, jadaliyya.com
3- Harmanşah, O (2013) , Urban Utopias and How They Fell Apart, jadaliyya.com

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.