تغییر سیمای تهران از دهه60 تاکنون
یک بازار بزرگ
علی سالم
از تهران «پساانقلابی» درگیر جنگ در دهه60 تصویر آرشیوی متفاوتی نمیتوان بیرون کشید. در قاببندی خیابانها، ساختمانها و سوژههای عکسهای رنگورورفته و نگاتیوهای نیمسوخته دوربینهای 35 میلیمتری تهران در دهه 60 نوعی تاریخ رسوبکرده وجود دارد که در آن امکان دستکاری تاریخی با فیلترهای سیاهوسفید و «نوستالژیک» اسمارتفونهای امروزی وجود ندارد؛ نوعی توقف و سکون که از تجربه روزهای خاکستری تهران در دهه 60 به زمان حال چنگ میزند و روح گمشدهای را احضار میکند.
شهر کمارتفاع و خیابانهای خلوت، جمعیت بالای بچهها که در دونوبت صبح و بعدازظهر به مدرسه میروند و عصرها در کوچهها با توپ دولایه پلاستیکی فوتبال بازی میکنند، سرسرهها و تابها و الاکلنگهای فلزی پارکها، پیکان و ژیان و رنو و موتورسیکلت و دوچرخه چینی، صفهای اتوبوس و نان و نفت و شیرخشک و دریافت اجناس کوپنی برنج و روغن و قند و پنیر، دستفروشان و دورهگردها، پنجرههای چسبخورده، کیسههای شن، خاموشیهای شبانه، آژیر سفید، آژیر زرد، آژیر قرمز، پناهگاه، بمباران، تشییع روزانه شهدای جنگ، شعارها و تصاویر نقشبسته بر دیوارها از تصاویر رایج تهران در دهه 60 بودند.
مستند «تهران انار ندارد» که تاریخ 200ساله شکلگیری تهران را با استفاده از عکسها و فیلمهای آرشیوی نشان میدهد روایتی است از «رشد قریهای در شمال ری که بهترین محصولش اناری است که در هیچ شهر دیگری مثال و مانندی ندارد.» امروز تقریبا چیزی از این طبیعت باقی نمانده است. تهران از نظر استانداردهای شهری، زیستمحیطی، سرانه فضا، منابع طبیعی و آبوهوایی و آلودگی صوتی، جزو 10شهر بدِ دنیا قرار دارد. با افزایش موج مهاجرتی که از زمان اصلاحات ارضی در دهه1350 آغاز شد و در دهههای بعد سرعت گرفت، تهران امروز به شهری 12میلیوننفری تبدیل شده که پنج میلیون خودرو، آن را تسخیر و برجهای بلند و کوههای البرز آن را محاصره کردهاند و هوای آلوده محبوس در آسمانش سالانه جان بیش از پنجهزارنفر را تهدید میکند. منابع آلوده آبهای زیرزمینی و محصولات کشاورزی آلوده و خشکسالی سراسری نیز از مشکلات تهران هستند. در تهران بسیاری پرندهها و گونههای گیاهی به علت سربرآوردن این هیولای جدید از آن مهاجرت کردهاند. از بین همه گونههای موجود، فقط جمعیت کلاغ و موش که هر دو زبالهخوارند در سالهای اخیر در تهران رشد کرده است. چندبرابر جمعیت مردم
تهران در زیرزمین موش وجود دارد. با توجه به واقعشدن تهران روی مغاک و گسلهای زلزلهخیز، چندبار شایعه زلزله و چندبار لرزشهای خفیف، در صورت وقوع زلزله در تهران شاهد انفجار میلیونها موش زندهخوار از زیرزمین به روی زمین خواهیم بود. درآنصورت موشها انسانهای زیرآورمانده را تا رسیدن نیروهای امدادی میخورند. تهران مثل شهر «اُران» در رمان «طاعون» آلبر کامو شهری ترسزده است.
تهران در مشت الیگارشها
ساختوساز شبانهروزی برجهای بلند و خانههای لوکس چندمیلیاردی، رشد قارچگونه شعبات چند ده بانک و موسسه مالیواعتباری خصوصی در هر خیابان، تونلها و بزرگراههای مجهز و چندطبقه که عمدتا توسط چند پیمانکار شناختهشده ساخته شدند، با ماشینهای گرانقیمتی مثل بنز و پورشه و لکسوس که در آن ویراژ میدهند و بیلبوردهایی که کالاهای لوکس برندهای غربی را تبلیغ میکنند و پدیده نوظهور «مال»، عناصر جدیدی هستند که در طراحی شهری دهه 60 در تهران خبری از آنها نبود و امروز، هرروز بیشتر در تهران دیده میشود. «مال»هایی مثل اطلس مال و مگا مال علاوهبر مغازههای فروش کالا، مجموعهای از رستوران، کافیشاپ، شعب بانکی، آرایشگاه، شهربازی، هایپرمارکت، کارواش و سینما را در خود جای میدهد، با واریز سودی 350درصدی به جیب سازندگان. ساخت «مال» نیز مثل شکل و شمایل اکثر ساختوسازهای تهران در دهه1380 و 1390 تابع مد و سلیقه عربی بود که پس از سفرهای تفریحی میلیاردرهای جدید ایرانی به دوبی و کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس شکل گرفت. نقطه آغاز دخالت اراده سرمایه مالی برای دخالت در سیمای تهران به دوران شهرداری غلامحسین کرباسچی بازمیگردد. اولینبار
در دوره او فروش تراکم باب و تهران در عرض چندسال یکی از متراکمترین شهرهای دنیا شد. در این دوره سرمایههای سرگردان، بهدنبال کسب حداکثری و یکشبه سودهای کلان به «تجارت تهران» وارد و موجب تغییر بافت آن از شکل سنتی به شکل بدریخت و قواره امروزی شدند. با ادامه این روند انباشت سرمایه که در سیاستهای شهری بعدی نیز ادامه یافت، تودههای فقیر بیشتر در شهرکهای اطراف و حاشیهای تهران در قالب طرح مسکن مهر ساکن شدند. شهرکهایی که هیچ نشانی از شهر به جز محلی برای خواب نداشت.
افزایش دلالی و رشد بیرویه قیمت زمین و مسکن در تهران و تبدیل فضا و تراکم به درآمد اصلی شهرداری در این دوره رخ داد و این روند باعث شد تهران ناپایدارترین ثبات را از منظر سیمای شهری داشته باشد و بر اثر ساختوسازهای، بیرویه هرچند سال یکبار چهره عوض کند و هرروز به شهری عاری از شخصیت بدل شود. در این دوران تهران بیشازپیش مورد هجوم دولت و سرمایه قرار گرفت و فضاهای بیدفاع شهری در مقیاسی گستردهتر از دست مردم درآمد. نمونههای معروف آن یکی یکطرفهکردن خیابان ولیعصر بود که آن را از یک فضای شهری و مدنی به یک حوزه ارتباطی صرف تقلیل داد و دیگری زیرگذر چهارراه ولیعصر. چهارراه ولیعصر مرکزیترین نقطه شهر تهران بود که به علت قرارگرفتن کافهها، تئاتر شهر، پارک دانشجو، مراکز فرهنگی و هنری، جمعیت جوان دانشجو و دانشگاههای تهران و هنر و پلیتکنیک، کتابفروشیهای خیابان انقلاب، نمایشهای خیابانی و نوازندگان خیابانی و... نمونه حداقلی از فضای شهری در تهران بود و از این نظر میتوان با مسامحه آن را با میادین عمومی در کشورهای دیگر مقایسه کرد. تجربه جهانی نشان میدهد میادین شهری همواره جزو دارایی عمومی بهشمار میآیند و
هرگونه تغییر و دگرگونی در آنها واکنش مردم را در پی خواهد داشت. برای نمونه میتوان به میدان «تقسیم» استانبول اشاره کرد. در جریان تخریب پارک گزی در میدان تقسیم و تصمیم به تبدیل آن به مرکز تجاری، موج عظیم «فعالان حق به شهر» در اعتراض به این اقدام دولت اردوغان شکل گرفت. دولت قصد داشت با ساخت این مرکز تجاری، همزمان مسیرهای انسانی میدان تقسیم را که مرکز فضای شهری و محل تجمع مردم بود؛ مسدود کند. این اتفاقی مسبوقبهسابقه در شکلگیری شهر مدرن در تاریخ سرمایهداری بهعنوان فضایی برای انباشت سرمایه و الزامات دولت و اقتدار سیاسی در طراحی و شهرسازی برای کنترل شهر بود. از اولین نمونههای این تلاش طرح مشهور «هوسمان» در نوسازی پاریس در قرن نوزدهم بود. دولت آمریکا نیز بعد از اعتراضات مردمی دهه1960 به این سازماندهی فضای شهری دست زد و با موانع فیزیکی، محلات فقیرنشین را از مراکز سرمایه مالی و بورس جدا کرد.
تهران در چهره جدید خود هرچهبیشتر سوارهمدار و کمتر پیادهمدار شد. مردم طبقات پایین به فضاهای بسته خصوصی خود رانده شدند و فضاهای شهری بیشازپیش تابع اقتدار مردانه شد. نابرابری در فضا علاوهبر سطح خیابانها در راستای عمودی شهر هم گسترش پیدا کرد و نابرابری در ثروت به نابرابری در فضای شهری منجر شد. حق به شهر برای تهرانیها از امکان پرسهزنی در خیابان به مالها و پاساژها، این «معابد مدرن کالا» تبدیل شد. حالا تهران بدل به یک بازار بزرگ شده است که در آن میتوان از شیر مرغ تا جان آدمیزاد خرید.
از تهران «پساانقلابی» درگیر جنگ در دهه60 تصویر آرشیوی متفاوتی نمیتوان بیرون کشید. در قاببندی خیابانها، ساختمانها و سوژههای عکسهای رنگورورفته و نگاتیوهای نیمسوخته دوربینهای 35 میلیمتری تهران در دهه 60 نوعی تاریخ رسوبکرده وجود دارد که در آن امکان دستکاری تاریخی با فیلترهای سیاهوسفید و «نوستالژیک» اسمارتفونهای امروزی وجود ندارد؛ نوعی توقف و سکون که از تجربه روزهای خاکستری تهران در دهه 60 به زمان حال چنگ میزند و روح گمشدهای را احضار میکند.
شهر کمارتفاع و خیابانهای خلوت، جمعیت بالای بچهها که در دونوبت صبح و بعدازظهر به مدرسه میروند و عصرها در کوچهها با توپ دولایه پلاستیکی فوتبال بازی میکنند، سرسرهها و تابها و الاکلنگهای فلزی پارکها، پیکان و ژیان و رنو و موتورسیکلت و دوچرخه چینی، صفهای اتوبوس و نان و نفت و شیرخشک و دریافت اجناس کوپنی برنج و روغن و قند و پنیر، دستفروشان و دورهگردها، پنجرههای چسبخورده، کیسههای شن، خاموشیهای شبانه، آژیر سفید، آژیر زرد، آژیر قرمز، پناهگاه، بمباران، تشییع روزانه شهدای جنگ، شعارها و تصاویر نقشبسته بر دیوارها از تصاویر رایج تهران در دهه 60 بودند.
مستند «تهران انار ندارد» که تاریخ 200ساله شکلگیری تهران را با استفاده از عکسها و فیلمهای آرشیوی نشان میدهد روایتی است از «رشد قریهای در شمال ری که بهترین محصولش اناری است که در هیچ شهر دیگری مثال و مانندی ندارد.» امروز تقریبا چیزی از این طبیعت باقی نمانده است. تهران از نظر استانداردهای شهری، زیستمحیطی، سرانه فضا، منابع طبیعی و آبوهوایی و آلودگی صوتی، جزو 10شهر بدِ دنیا قرار دارد. با افزایش موج مهاجرتی که از زمان اصلاحات ارضی در دهه1350 آغاز شد و در دهههای بعد سرعت گرفت، تهران امروز به شهری 12میلیوننفری تبدیل شده که پنج میلیون خودرو، آن را تسخیر و برجهای بلند و کوههای البرز آن را محاصره کردهاند و هوای آلوده محبوس در آسمانش سالانه جان بیش از پنجهزارنفر را تهدید میکند. منابع آلوده آبهای زیرزمینی و محصولات کشاورزی آلوده و خشکسالی سراسری نیز از مشکلات تهران هستند. در تهران بسیاری پرندهها و گونههای گیاهی به علت سربرآوردن این هیولای جدید از آن مهاجرت کردهاند. از بین همه گونههای موجود، فقط جمعیت کلاغ و موش که هر دو زبالهخوارند در سالهای اخیر در تهران رشد کرده است. چندبرابر جمعیت مردم
تهران در زیرزمین موش وجود دارد. با توجه به واقعشدن تهران روی مغاک و گسلهای زلزلهخیز، چندبار شایعه زلزله و چندبار لرزشهای خفیف، در صورت وقوع زلزله در تهران شاهد انفجار میلیونها موش زندهخوار از زیرزمین به روی زمین خواهیم بود. درآنصورت موشها انسانهای زیرآورمانده را تا رسیدن نیروهای امدادی میخورند. تهران مثل شهر «اُران» در رمان «طاعون» آلبر کامو شهری ترسزده است.
تهران در مشت الیگارشها
ساختوساز شبانهروزی برجهای بلند و خانههای لوکس چندمیلیاردی، رشد قارچگونه شعبات چند ده بانک و موسسه مالیواعتباری خصوصی در هر خیابان، تونلها و بزرگراههای مجهز و چندطبقه که عمدتا توسط چند پیمانکار شناختهشده ساخته شدند، با ماشینهای گرانقیمتی مثل بنز و پورشه و لکسوس که در آن ویراژ میدهند و بیلبوردهایی که کالاهای لوکس برندهای غربی را تبلیغ میکنند و پدیده نوظهور «مال»، عناصر جدیدی هستند که در طراحی شهری دهه 60 در تهران خبری از آنها نبود و امروز، هرروز بیشتر در تهران دیده میشود. «مال»هایی مثل اطلس مال و مگا مال علاوهبر مغازههای فروش کالا، مجموعهای از رستوران، کافیشاپ، شعب بانکی، آرایشگاه، شهربازی، هایپرمارکت، کارواش و سینما را در خود جای میدهد، با واریز سودی 350درصدی به جیب سازندگان. ساخت «مال» نیز مثل شکل و شمایل اکثر ساختوسازهای تهران در دهه1380 و 1390 تابع مد و سلیقه عربی بود که پس از سفرهای تفریحی میلیاردرهای جدید ایرانی به دوبی و کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس شکل گرفت. نقطه آغاز دخالت اراده سرمایه مالی برای دخالت در سیمای تهران به دوران شهرداری غلامحسین کرباسچی بازمیگردد. اولینبار
در دوره او فروش تراکم باب و تهران در عرض چندسال یکی از متراکمترین شهرهای دنیا شد. در این دوره سرمایههای سرگردان، بهدنبال کسب حداکثری و یکشبه سودهای کلان به «تجارت تهران» وارد و موجب تغییر بافت آن از شکل سنتی به شکل بدریخت و قواره امروزی شدند. با ادامه این روند انباشت سرمایه که در سیاستهای شهری بعدی نیز ادامه یافت، تودههای فقیر بیشتر در شهرکهای اطراف و حاشیهای تهران در قالب طرح مسکن مهر ساکن شدند. شهرکهایی که هیچ نشانی از شهر به جز محلی برای خواب نداشت.
افزایش دلالی و رشد بیرویه قیمت زمین و مسکن در تهران و تبدیل فضا و تراکم به درآمد اصلی شهرداری در این دوره رخ داد و این روند باعث شد تهران ناپایدارترین ثبات را از منظر سیمای شهری داشته باشد و بر اثر ساختوسازهای، بیرویه هرچند سال یکبار چهره عوض کند و هرروز به شهری عاری از شخصیت بدل شود. در این دوران تهران بیشازپیش مورد هجوم دولت و سرمایه قرار گرفت و فضاهای بیدفاع شهری در مقیاسی گستردهتر از دست مردم درآمد. نمونههای معروف آن یکی یکطرفهکردن خیابان ولیعصر بود که آن را از یک فضای شهری و مدنی به یک حوزه ارتباطی صرف تقلیل داد و دیگری زیرگذر چهارراه ولیعصر. چهارراه ولیعصر مرکزیترین نقطه شهر تهران بود که به علت قرارگرفتن کافهها، تئاتر شهر، پارک دانشجو، مراکز فرهنگی و هنری، جمعیت جوان دانشجو و دانشگاههای تهران و هنر و پلیتکنیک، کتابفروشیهای خیابان انقلاب، نمایشهای خیابانی و نوازندگان خیابانی و... نمونه حداقلی از فضای شهری در تهران بود و از این نظر میتوان با مسامحه آن را با میادین عمومی در کشورهای دیگر مقایسه کرد. تجربه جهانی نشان میدهد میادین شهری همواره جزو دارایی عمومی بهشمار میآیند و
هرگونه تغییر و دگرگونی در آنها واکنش مردم را در پی خواهد داشت. برای نمونه میتوان به میدان «تقسیم» استانبول اشاره کرد. در جریان تخریب پارک گزی در میدان تقسیم و تصمیم به تبدیل آن به مرکز تجاری، موج عظیم «فعالان حق به شهر» در اعتراض به این اقدام دولت اردوغان شکل گرفت. دولت قصد داشت با ساخت این مرکز تجاری، همزمان مسیرهای انسانی میدان تقسیم را که مرکز فضای شهری و محل تجمع مردم بود؛ مسدود کند. این اتفاقی مسبوقبهسابقه در شکلگیری شهر مدرن در تاریخ سرمایهداری بهعنوان فضایی برای انباشت سرمایه و الزامات دولت و اقتدار سیاسی در طراحی و شهرسازی برای کنترل شهر بود. از اولین نمونههای این تلاش طرح مشهور «هوسمان» در نوسازی پاریس در قرن نوزدهم بود. دولت آمریکا نیز بعد از اعتراضات مردمی دهه1960 به این سازماندهی فضای شهری دست زد و با موانع فیزیکی، محلات فقیرنشین را از مراکز سرمایه مالی و بورس جدا کرد.
تهران در چهره جدید خود هرچهبیشتر سوارهمدار و کمتر پیادهمدار شد. مردم طبقات پایین به فضاهای بسته خصوصی خود رانده شدند و فضاهای شهری بیشازپیش تابع اقتدار مردانه شد. نابرابری در فضا علاوهبر سطح خیابانها در راستای عمودی شهر هم گسترش پیدا کرد و نابرابری در ثروت به نابرابری در فضای شهری منجر شد. حق به شهر برای تهرانیها از امکان پرسهزنی در خیابان به مالها و پاساژها، این «معابد مدرن کالا» تبدیل شد. حالا تهران بدل به یک بازار بزرگ شده است که در آن میتوان از شیر مرغ تا جان آدمیزاد خرید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.