گفتوگو با «ابراهیم توفیق» درباره سازوکارها، شدنها و منطقهای یک آشوب قاعدهمند
«چیز»ی بهنام «تهران»
رحمان بوذری، سهند ستاری
ابراهیم توفیق در این گفتوگو، به مصاف تهران غالب در نظریههای جامعهشناختی و گفتارهای عمومی میرود: تهرانی که بهرسمیت شناخته نمیشود و درگذار است؛گذار از بلدیه به شهری مدرن و منطبق با تعاریف ازپیشتعیینشده. همین تصویر پررنگ از تهران است که امکان تحلیل را از آن سلب میکند؛ تصویری نه این و نه آنی، شهری که شهر نیست اما گفته نمیشود چه هست. او در تقابل با حضور سنگین چنین تحلیلی در فضای فکری و نظری کنونی از «چیز»ی بهنام تهران سخن میگوید. چیزی که هست، حیات دارد، سخن میگوید، صداهایی رسا و صداهایی خاموش دارد، منطقها و سازوکارهای خود را (باز) میسازد. توفیق برای تدقیق در آنچه تهران نامیده میشود یکگام با تحلیل غالب همراه میشود؛ میپذیرد که تهران یک «آشوب» است اما «آشوب قاعدهمند». تاکید بر طرف اول این ترکیب اضافی به چیزی جز توضیحواضحات نمیانجامد. تنها وقتی میتوان از توصیف امور بدیهی فراتر رفت که در طرف دوم آن ایستاد و «قاعدهمندی»اش را تبیین کرد؛ برآیند نیروها و کنشهای موجود را نشان داد و نوری به مولفههای مختلف جاری در شهر افکند؛ از سرمایه مالی سرگردان در تهران تا بسیاری از مولفههای سیاسی،
اقتصادی و اجتماعی دیگر. این گفتوگو حولوحوش همین قاعدهمندی میگردد و با نقد تحلیل معمول از «تهران در حال گذار» آغاز میشود.
چه شد که تهران به شهری چنین و از نظر برخی غیرقابل سکونت بدل شد؟
شروع از انضمام، همیشه سختترین کار ممکن و در این مورد خاص شاید ناممکن است. بحث درباره تهران را نمیتوان بهصورت صرفا انضمامی آغاز کرد. اگرچه امروز برخی این شهر را غیرقابلسکونت میدانند، همه ساکن همین شهرند و زندگی نیز با هر شکل کجدارومریزی در آن سپری میشود. اینگونه سوالات، ذهن ما را به سمت نوعی آسیبشناسی سوق میدهد و من با چنین مواجههای مخالفم. آسیبشناسی را ناممکن میدانم چون تنها جایی معنادار است که بتوان گفت با چه چیز سروکار داریم. معضل از همینجا آغاز میشود. ما مثلا با این ایده که «شهر غیرقابلسکونت شده» به سراغ شهر میرویم و در عمل با گزارههایی مواجه میشویم که بدیهی بهنظر میآیند، چون همگی آنها را بهصورت تجربی حس و درک میکنیم. به این معنا ریشه در واقعیت دارند و توهم نیستند. اما چنین ایدهای مانع از آن میشود تا عالمانه پس پشت این بداهت را موضوع تامل قرار دهیم. پیشفرض «شهر غیرقابلسکونت»، داشتن تصوری از یک شهر قابل سکونت است. این تصور را از کجا میآوریم؟ درواقع، در مقایسه با این تصور است که شهر را غیرقابل سکونت ارزیابی میکنیم. با این نامگذاری هم عملا ناممکن میشود که بفهمیم زندگی با
وجود این در چنین شهری چگونه جاری است. معضل علوم اجتماعی و جامعهشناسی شهری ما این است که از حد این بداهت فراتر نمیرود. به همین دلیل درباره اصطلاحاتی همچون «شهر غیرقابلسکونت»، «شهر فرّار»، «شهر حافظهزداییشده» و... صحبت میکنیم که بیشک مابازاهایی درواقعیت دارند، اما نمیتوان نشان داد چگونه اینها برسازنده شهری هستند که ضمن داشتن ایماژ «غیرقابلسکونت» در آن سکونت میکنیم. من تا به امروز طرحی برای تحلیل پس پشت این بدیهیات ندیدهام. شاید اگر ما چنین تحلیلهایی میداشتیم، امکان یک آسیبشناسی متین و واقعگرا نیز فراهم میشد. میخواهم بگویم شروع از انضمام سخت است، زیرا ایماژی از شهر وجود دارد که بدیهی انگاشته میشود و اصولا کار ایماژ همین ایجاد بداهت است و پیشاپیش تکلیف امور انضمامی و تجربی را روشن و از دسترس تامل عالمانه و انتقادی خارج میکند.
شاید تردد میان واقعیت انضمامی و بحث نظری، راه فراری برای رهایی از این بداههگویی باشد تا نشان دهیم آیا از اساس شهری وجود داشته که امروز غیرقابلسکونت شده یا شهر به معنای مدرن آن در این نقطه جغرافیایی شکل نگرفته است.
این دقیقا همان چیزی است که گفتم. ما ظاهرا از واقعیت انضمامی شروع میکنیم، اما پیشاپیش تصمیممان را گرفتهایم. تصمیم گرفتهایم که این شهر، شهر نیست. اما بههرحال «چیز»ی هست که در آن زیست میکنیم و در وجود آن نمیتوان تردیدی داشت. اگر با تعریفی ازپیشآماده از شهر با این «چیز» مواجه شویم به خطا رفتهایم، کاری جز تکرار و بازتولید همان ایماژ انجام نمیدهیم. به قول نیچه، مشکل تعاریف این است که با تاریخ ارتباطی ندارند. زمانیکه به میانجی تعاریف با مسالهای مواجه میشوید نسبتتان را با واقعیت قطع کردهاید. اگر با تعریفی ازپیشتعیینشده سراغ این شهر بروید کار را ساده کردهاید؛ چون براساس آن تعریف تهران از دو حال خارج نیست: یا شهر هست یا نیست. به نظرم این بدترین شکل طرح مساله است و البته شکل رایج و غالب در میان ما. چون برای این سوال که این «چیز» چیست، چرا اینگونه است و بهگونه دیگری نیست، پاسخی نمییابید و حتی هرگز به آن نزدیک هم نمیشوید. همانطور که در مورد هر پدیدار اجتماعی دیگری رایج است، در مورد تهران هم چیزی جز این نمیگوییم که این دیگر نه آن شهر سنتی است و نه هنوز آن شهر مدرن؛ «شهری» در یکگذار آنومیک و
بیپایان، که چیزی جز اینکه در حال گذار است دربارهاش نمیتوان گفت. درواقع ما هستی تهران را به رسمیت نمیشناسیم، در نتیجه درباره نظمهای جاری در آنکه نوع خاصی از زندگی را ممکن میکنند نمیتوانیم تحلیلی ارایه دهیم و هرآنچه را در آن مشاهده میکنیم آسیبشناسانه بهمثابه نشانههای همان گذار آنومیک و هاویهگون میخوانیم. براساس تعاریفی عام و ایستا از سنت و مدرنیته، تهران به نظرمان چیزی برزخی میآید که در یک آشوب بیپایان بهسر میبرد و واجد هیچ نظمی نیست. به نظرم این ایماژ نسبتی وثیق دارد با فرآیند شکلگیری و شدنهای بعدی تهران مدرن. تهران بهعنوان پایتخت و قلب دولت- ملت در دوره پهلوی اول ذیل ایدهآلی طراحی میشود که ما امروزه با اصطلاحاتی مثل «تجدد آمرانه» و «باستانگرایی» توصیفش میکنیم. تجدد آمرانه و باستانگرایی پاسخهایی هستند که در مقطع شکلگیری دولت مدرن به پرسش عباس میرزایی از «علل عقبماندگیما» داده میشود. اگر یک نگاه اجمالی به شرایط شکلگیری این پاسخ معین به پرسش عقبماندگی بیندازیم، هم فهم بهتری از تولد تهران مدرن و منطق و مکانیسم شدنهای بعدیاش به دست میآوریم و هم میتوانیم به دلایل شکلگیری
ایده تهران بهعنوان شهرآشوبی درگذار هاویهگون پی ببریم. غلبه پاسخ آمرانه و باستانگرا در این مقطع نسبتی تعیینکننده دارد با تجربه ناکامی استراتژیهای رفع عقبماندگی، از اصلاحات صدراعظمهایی مثل امیرکبیر گرفته تا انقلاب مشروطه. بهویژه شکست انقلاب مشروطه در برقراری یک نظم پایدار و سراسری، از جمله در اثر آنچه «جنگ هفتادودو ملت» خوانده میشود، به غلبه این ذهنیت میانجامد که علتالعلل عقبماندگی ما ناهمگونی فرهنگی، اجتماعی و... است که طی قرون شکل گرفته و ما را از شکوه و عظمت و یکپارچگی «ملی» دور کرده است. در اینجاست که ایده یک دولت مقتدر، هژمونیک میشود که باید با رفع ناهمگونی، با رفع کثرت، ملت همگون و یکپارچه خود را بسازد و تهران مکان آغازین تحقق این پروژه آمرانه و باستانگراست و باید همچون آرمانشهری سازمان یابد و به الگویی برای دیگر مناطق سرزمین ملی تبدیل شود. اما برای ساختن چنین آرمانشهری باید همه مناطق دیگر به عقبه، به تامینکننده منابع تبدیل شوند. پیامد این تمرکزگرایی تهرانمحور، ارزشزدایی از دیگر مناطق است و پیامد این ارزشزدایی شکلگیری روزافزون اشکال مختلف و موجهای مهاجرت به تهران است. و همینجا
پاشنه آشیل، نقطه کورِ طرح آغازین خود را به نمایش میگذارد. تهرانی که قرار بود به الگوی همگونسازی «ممالک محروسه ایران» تبدیل شود، حال به موطن آن کثرت، آن «هفتادودو ملت» تبدیل میشود. احتمالا مواجهه با این پیامد ناخواسته، لحظه تولد تهران بهمثابه آشوب است که بهتدریج در گفتمان «گذار از سنت به تجدد» صورتبندی «عالمانه» پیدا میکند. سیاست همگون و یکدستسازی به بازتولید ناهمگونی و کثرت میانجامد و حال سیاست و علم آن را بحران برآمده از مدرنیزاسیون، بحرانگذار از سنت به تجدد مینامند. یعنی بهجای اینکه وضعیت موجود بهرسمیت شناخته شود و مورد تحلیل و تبیین قرار گیرد، ما بر همان ایده آغازین پافشاری میکنیم و وضعیت موجود را، بازتولید کثرت و ناهمگونی را، آسیبی ارزیابی میکنیم که باید با همان ایده آغازین به مصافش برویم. در اینجا نکته ظریفی وجود دارد که باید به آن دقت کنیم. ببینید، حتی آنجا که ما در مطالعات و جامعهشناسی شهر براساس تعاریف دیگری از شهر به نقد طرح آمرانه آغازین میپردازیم، حتی در این حالت نیز رویکرد و مدل نگاه و ارزیابیمان همان مدل دولتمردان و سیاستمدارانی است که بهتزده با پیامدهای ناخواسته کنش
همگونسازانهشان روبهرو میشوند و آن را بحران و آشوب مینامند. به این ترتیب عالمان نه لزوما در محتوا، بلکه در صورتبندی مساله تهران همان روایت مردان سیاست را تکرار میکنند. بهجای طرح آغازین دولتمردان، تعریفی مثلا دموکراتیک از شهر میگذارند و طرح آغازین آمرانه دولتمردان را به نقد میکشند و آن را متهم میکنند که خود از عوامل تداوم سنت و ناکامیگذار به شهر مدرن بوده است.
جامعهشناسی و مطالعات شهر در ایران اینسوال را در مقابل خود نمیبیند که من با یک «چیز» روبهرو هستم که حیات دارد. فارغ از هر نوع ارزشگذاری، شما با «چیز»ی سروکار دارید که زندگی میکند. پرسش تعیینکننده این است که این «چیز» چیست و چگونه حیات دارد؟ چه نظمی بر این فرم از زندگی غالب است، چرا این نظم و نه نظم دیگری بر آن غالب است، منطق و مکانیسم بازتولید و شدنهای احتمالیاش چیست؟ برای پاسخ به این سوالها، بیشوپیش از هرچیز باید علم از این سوال کند که چرا تهران اینگونه خوانده میشود، بهعنوان پدیداری که گویا هستی متعین و قابلتعیینی ندارد و ظاهرا آشوب ناب است بین «سنت» و «تجدد». به جای اینها، به جای تجزیه و تحلیل این روایت عامیانه از تهران، جامعهشناسی شهر ما خود به متولی اصلی آن تبدیل شده است.
پس باید سراغ ایده اولیه را گرفت، اما حرکت بهسوی این ایده نیز ما را از درک سیر تکامل و تطور تاریخ آن باز میدارد.
میتوان گفت از دل ایده آغازین «چیز»ی شکل گرفته است که حیات درونی خودش را دارد. درواقع مدل و تعریفی وجود دارد اما آنچه از دل آن بهوجود آمده ذیل همان مدل آغازین جای نمیگیرد. خودش واقعیتی است که هستی دارد و از منطقها و نظمهایی پیروی میکند. ما بهجای واکاوی این نظمها و عقلانیت حاکم بر آنها، مدام سراغ ایده اولیه میرویم و از عدم تحقق آن میگوییم. حال میخواهد این ایده اولیه طرحهای همگونسازی سیاستگذاران و دولتمردان باشد یا تعاریف عام و انتزاعی عالمان از «شهر مدرن». معضل اصلی، تاکید بر تصور یکالگو بهعنوان امر ناب است؛ این الگو در عمل با واقعیتی روبهرو میشود که از خود واکنشهایی نشان میدهد و تحقق آن را ناممکن میسازد. به نظرم مواجهه با تهران با چنین فرمولی، بسیار سادهانگارانه و مسالهدار است. ما تعریف یا الگویی عام را مبنا قرار میدهیم و آنگاه واقعیت تهران را با آن میسنجیم. نتیجه، در بهترین حالت این است که شما فاصله واقعیت از تعریف را آسیبشناسانه توضیح میدهید. درواقع دغدغهمان آن تعریف است و نه تحلیل و تبیین چیستی و چرایی تهرانی که هرروزه تجربه میکنیم.
ایراد شما به داشتن الگویی آغازین است یا این شکل از طرح مساله را تقلیلگرایانه میدانید؟
ببینید در اینجا باید تمایزی میان سیاست و علم قایل شد. برای مرد/ زن سیاست که میخواهد در واقعیت دست ببرد، گریزناپذیر است که براساس الگویی اهداف دخالتش را تعیین و ابزار تحقق آن اهداف را تعریف کند. مساله، مواجهه نظام دانش ما با این شهر است. وقتی ما با مفاهیم و تعاریف عام و از پیش تعیینشده سراغ تهران میرویم، به اجبار تحلیلمان تقلیلگرایانه میشود. این هنری نیست که علم همان روایت سیاست را تکرار کند. مساله حتی نقد محتوایی این روایت نیست. درواقع وظیفه علم (یک علم انتقادی) تحلیل این است که این روایت چگونه ممکن شده است و اینکه این روایت چگونه تحلیل شرایط شکلگیری و شدنهای تهران مدرن را ناممکن میکند. این یعنی بداهتزدایی از ایماژ موجود از تهران. اما نظام دانش ما خود در کنار سیاست متولی اصلی این ایماژ است.
به نظر میرسد در دام یکدور افتادهایم. اگر براساس الگوی آغازین تحلیل کنیم، گرفتار بداههگویی میشویم و نمیتوان گفت چرا این الگو تحقق پیدا نکرده و اگر...
اگر شما با آن منطق پیش روید، تنها میتوانید بگویید چهچیزی تحقق پیدا نکرد؛ در بهترین حالت نوعی آسیبشناسی. اگر از بازی آسیبشناسی بیرون بیایید، متوجه میشوید کنشی اتفاق افتاده و این کنش به نتایجی انجامیده است. این نکته از بدیهیات است که «امر مقصود» هیچگاه اتفاق نمیافتد و نتایج همیشه نامقصودند. چون هر نیتی یا میلی در تقابل یا تباین با نیتها و امیال دیگر قرار میگیرد و این تقابلها در عمل به چیزی میانجامد که هیچیک از کنشها یکسان نیست.
اما اگر سراغ نتایج هم برویم دوباره دچار بداههگویی و بحث صرفا انضمامی میشویم که باز حاصلی جز تکرار مکررات ندارد.
به همین دلیل در ابتدای بحث تاکید کردم باید نشان دهیم مشکل ما چیست که نمیتوانیم درباره تهران بهصورت انضمامی صحبت کنیم. ما تهران را نسبت به الگویی خاص یا تعریفی از شهر میسنجیم و بعد به این نتیجه میرسیم که «این»، «آن» نیست. اما هرگز به این مساله نمیپردازیم که تهران چه چیزی هست.
«چه چیزی هست» مگر توصیف امور بدیهی نیست؟ اموری همچون آلودگی صوتی، بصری، هوا، سکونتناپذیری؟
چرا، باید به همین امور روزمره پرداخت. اما این امور اصلا بدیهی نیستند. شما وقتی میگویید «این شهر غیرقابل سکونت است»، از پیش تصمیمتان را درخصوص چیستی این «چیز» گرفتهاید. توصیف یعنی نشان دهیم اینجا چه نیروهایی با چه مقاصدی عمل میکنند که برآیندش مثلا آلودگی صوتی است. وقتی میگوییم اینشهر در یکگذار هاویهگون و آنومیک قرار دارد، آلودگی صوتی بهعنوان یک امر انضمامی اصلا موضوعیت پیدا نمیکند، چون پیشاپیش آن را نشانهای از همانگذار تلقی میکنیم.
پس منظور شما توصیف ایجابی است نه سلبی.
قطعا. ما هرگز از این لحظه که «این شهر چه نیست» فراتر نمیرویم. ظاهرا درباره تهران حرف میزنیم، اما صرفا میگوییم این شهر چهچیز نیست. به این اعتبار، از اساس «چیز»بودن این پدیده را به رسمیت نمیشناسیم. چون اگر آن را به رسمیت بشناسیم آنگاه خود این شهر و اموری که هرروزه تجربه میکنیم، میتواند موضوع تامل نظری و مفهومی قرار بگیرد نهاینکه نظریهها و مفاهیمی عام و ازپیشآماده بر آن اِعمال شود. ایراد کار همینجاست؛ در جامعهشناسی شهری ما وجود چیزی به نام شهر تهران به رسمیت شناخته نمیشود. بهمحض آنکه یک ارگانیسم، یک «چیز» را که حیات دارد به رسمیت بشناسید ملزم هستید بگویید این «چیز» چیست؛ لحظه آغاز آن، گسستها و شدنهای آن، منطق یا منطقهای شدنهای آن چیست، امروز چگونه خود را بازتولید میکند و اینکه چهچیزهایی بهصورت زیرپوستی ممکن است این بازتولید را به خطر بیندازند؟ در حقیقت، بحث انضمامی شامل چنین موضوعاتی است و نه صورتبندی ظاهرا عالمانه فهم عامه.
این «چیز» به نام شهر تهران که امروز واقعیتی ناهمگون دارد، واجد امیال مختلفی است: میل به یگانهسازی، میل به تخریب، میل به جهانیشدن و.... به نظر میرسد برای پرهیز از بداههگویی، رسیدن به چیستی این شهر و فاصلهگیری از آن الگوهای ازپیشتعیینشده باید از کنشهای سیاسی و اجتماعی این شهر سخن گفت. نسبت میان واقعیت و امیال این شهر با کنشهای آن را چگونه میتوان نشان داد؟ شاید بتوان به اینسان شهر را بهعنوان یک انتزاعانضمامی در نظر گرفت و گفت این «چیز» چیست.
امیال و کنشها در نسبتی نه کاملا اینهمان بلکه بسیار نزدیک با هم قرار دارند. میلی باید وجود داشته باشد تا به کنشی بینجامد. و کنشها نیز پیامدهایی دارند... .
اما میل را از آن شهر میدانیم. این «چیز» ساکنانی دارد که به هر قیمتی در آن سکونت دارند و کنشها را در عمل آنها انجام میدهند. شاید رابطهای علتومعلولی با هم داشته باشند. به نظر میرسد فاعل کنش، شهروندان هستند اما میل را شهر به وضعیتی که همه در آن حضور دارند، تزریق میکند. چون اگر هم میل و هم کنش را از آن شهر بدانیم، در آنصورت ساکنانش دیگر هیچ واقعیتی نخواهند داشت. نسبت امیال واقعیتی به نام شهر تهران با کنشهای ساکنان واقعیاش که در یک فضا-زمان هستند، چیست؟
به نظرم مساله را باید قدری پیچیدهتر طرح کرد. «چیز»ی وجود دارد به نام شهر تهران. علوم اجتماعی ما این «چیز» را به رسمیت نمیشناسد. شهر تعریفشدهای در ذهن دارد که مصداقش مثلا نیویورک یا پاریس یا لندن است و این «چیز» را با آن تعریف محقق میسنجد. در نتیجه به اصرار تهران را تحققنیافته و سکونتناپذیر تعریف میکند و میگوید «چیز»ی است که نه «این» است و نه «آن»؛ به یک اعتبار عملا «چیز»ی نیست. چیزبودن منوط به این است که آن «چیز» را به رسمیت شناخت. زمانیکه شهر را در یک وضعیت بینابینی، برزخی و هاویهگون ترسیم میکنیم یعنی چیزی نیست. صورتبندی پرسش شما مبتنیبر این است که «چیز»ی را به رسمیت بشناسیم و من نیز کاملا موافقم. براساس تعبیر شما، چیزی هست که میلی دارد. این نکته گامی به پیش است. میل، اراده و خواستی وجود دارد که میتوانیم آن را منتسب کنیم به چیزی که «چیز» هست؛ به یک «هستی». منتها میل را نباید ذاتگرایانه یا صلب تعریف کرد. طبق صورتبندی شما، میل شهر مقدم بر کنش شهروندان است. گویی تهرانی وجود دارد با یک میل و ساکنانی که به این میل واکنش نشان میدهند. این قطعا بخشی از واقعیت است، اما همه آن نیست. به نظر من نسبت
پیچیدهتری میان آنها وجود دارد. درست است که شاید بتوان از وجود «اراده یا خواست تهران» حرف زد، اما شهر بهعنوان فضا تنها به این امر خلاصه نمیشود و خود هر لحظه در حال تغییر و تکوین است. اگر نکته شما را درست متوجه شده باشم، وقتی شما از میل تهران صحبت میکنید، منظورتان عملا میل مدیران است، میل گروههایی است که از امکان بیشتری برای سازماندهی شهر براساس منافع و اهدافشان برخوردارند. منظور طبعا فقط دولت و مدیریت شهری نیست. پس دارید درباره نیروهای اجتماعیای صحبت میکنید که در شکلدهی به فضای شهر دستبالا را دارند. اما مشخص است، که گروههای پاییندست فاقد نیرو نیستند. نسبتی که میان آنها در یک لحظه مفروض برقرار است یکی را بالادست و دیگری را پاییندست میکند. یعنی نظمی وجود دارد که از درجه معینی از تکرارپذیری برخوردار است. با وجود سلسلهمراتبیبودن این رابطه، «میل شهر» همواره برآیند کنشهای نیروهای موجود در شهر است که از نظمی شکننده برخوردار است و نمیتوان این میل را به میل نیروهای بالادست فروکاهید. به این معنا «میل شهر» نه مقدم بر این کنشها بلکه برآیند آنهاست که درجه معینی از تراکمیافتگی پیدا میکند و همین
تراکمیافتگی باعث میشود که استقلالی نسبی نسبت به اجزایش، یا نیروهای موجود در شهر داشته باشد. اگر با این منطق پیش رویم میتوان تاریخ تهران مدرن را تاریخ گسستها و تعادلهای شکنندهای خواند که از رویارویی دو امر متضاد نتیجه میشوند: میل و کنشی همگونساز که دایما از سوی نیروهای پاییندست و ناهمگون به چالش کشیده و واسازی میشود. بهنظرم میتوان و باید تاریخ تهران مدرن تا اکنون را براساس تقابل همگونسازی- ناهمگونی، براساس تحمیل وحدت علیه کثرت تحلیل و تقریر کرد. اما شاید من میتوانم این را بگویم، زیرا این تقابل بهسررسیده است یا در حال به سر رسیدن است. براساس شهود و نه مطالعه تجربی، به نظرم میآید که ما در وضعیتی یا آستانه وضعیتی قرار داریم که تقابل و نسبت نیروهای برسازنده فضای شهر از منطق بسیار پیچیدهتری پیروی میکند، که من نمیدانم چیست. فقط این را میدانم که اگر بخواهیم به آن نزدیک شویم، باید از گفتمان گذار از سنت به تجدد و ایماژ تهران فرّار در بگذریم. به نظرم میآید که آن نیروهایی که تاکنون همگونسازی را نمایندگی میکردند، خود دچار چنان تشتتی هستند، بهنحوی که ایده همگونسازی فقط ورد زبان است و نه نیرویی
مادی. کافی است به مدیریت و سیاستگذاری شهری در حداقل یکدهه اخیر نگاهی بیندازیم تا متوجه این واقعیت شویم. البته منظورم این نیست که میل و نیروی همگونسازی وجود ندارد. ساکنین این شهر هر روز با آن روبهرو هستند و بخش زیادی از انرژی و وقت آنها در همین مواجهات هدر میرود، اما همیشه چیزهایی وجود دارند که سنگینی حضورشان حاصل پایانیافتنشان است و نه نشانه اقتدارشان. منظورم این است که منطق حاکم بر سیاستگذاری شهری دیگر براساس ایده همگونسازی نیست، زیرا از سویی این ایدئولوژی مدتهاست که وجهه هژمونیک خود را از دست داده است و همچون باری بر دوش همگان، حتی مدیریت شهری سنگینی میکند و از دیگر سو سیاست خصوصی و تجاریسازی شهر، خود یکی از مهمترین عوامل بلاموضوعکردن چنین ایدئولوژیای است.
اگر به «پایین» هم نگاه کنیم، شاید انواع و شکلهای بروز ناهمگونی و کثرت، متفاوت شده باشد. تا وقتی طرحی همگونساز وجود دارد که گذار به یک آینده بهتر را پیشرو میگذارد، خواه با ایدئولوژی باستانگرا، غربگرا یا...، مواجهه نیروی ناهمگون و متکثر یک حالت پوشیده و تدافعی دارد. آن ناهمگونی به هر حال زیرآب ایده همگونساز را میزند، اما بهصورتی زیرپوستی، اما ما الان با وضعیت کاملا متفاوتی روبهرو هستیم. شما مثلا با سبکهایی از زندگی روبهرو میشوید که اصلا در موضع تدافعی نیستند، هر چند پاییندست باشند، زیباشناسی و اخلاقیات خاص خود را دارند و کاملا بازیگوشانه ایده یکسانساز غالب را نادیده میگیرند. اصولا شاید حتی وقعی بهصورتهای اپوزیسیون گفتمان گذار هم نمینهند؛ یعنی نه برایشان مهم است که از دل «سنت» ما ممکن نیست آنها سر برآورند و خود را مثلا غربزده ارزیابی نمیکنند و دچار وجدان معذبی نمیشوند و نه زندگی خود را در انتظار رسیدن به یک آرمانشهر معلق میکنند؛ مثلا شاید ما همیشه پدیدهای که امروزه اسمش را میگذاریم «ازدواج سفید» داشتهایم. احتمالا میتوان نشان داد که این پدیده به لحاظ کمی ابعادی پیدا کرده که مابازایی
در گذشته ندارد، مهمتر از آن این است که با یقینی بروز میکند که قطعا فاقد هر پیشینهای در گذشته است.
من تا اینجا مصداقهایی از «بالا» و «پایین» را مثال آوردم تا بگویم فضای شهری در مواجهاتی بسیار پیچیدهتر از دورهای شکل میگیرد که از منطق تقابل همگونی - ناهمگونی پیروی میکرده است، اما گذشته از این دگرگونی که شهودی توضیحش دادم، نکتهام این است که اگر چیزی شبیه به «میل شهر» وجود داشته باشد، این میل همیشه نتیجه مواجهات نیروهای بسیاری است، با امیال مختلف و منافع متفاوت که در نسبتی بسیار پیچیده با هم قرار میگیرند. این نسبت را پس از وقوع، یعنی آن موقع که به میزانی صلب و تکرارپذیر میشود میتوان توضیح داد و نه بهصورتی که گویا از قاعده و منطقی ازپیشتعیینشده پیروی میکند. تکرار میکنم ایدئولوژی گذار براساس تعاریف و مفاهیم عامی که از سنت و تجدد دارد، امکان چنین تحلیلی را نمیدهد. بدتر اینکه اصولا لحظات حال ما را به رسمیت نمیشناسد زیرا طبق فرمول، گذارها، گذرا هستند، نشانههای هاویه و آنومی هستند، پس نیازی به بررسی و تحلیل انضمامیشان نیست. مثلا همین ازدواج سفید که اشاره کردم، بستگی به تعاریف و موضع ارزشیای که داریم، یا نشانه انحطاط اخلاقی و غربزدگی است یا درست برعکس نشانهای از گذار به مدرنیته است؛ یا
مخالف آن هستیم یا موافق.
اما گفتن اینکه شهر تهران نه این است و نه آن، به معنای نفیبودن «چیز»ی بهنام تهران نیست. «چیز»ی هست ولی این چیز به رسمیت شناخته نمیشود دقیقا به این دلیل که هستی اجتماعی ندارد. بهعبارت دیگر، در عرصه عمومی امکان بروز و ظهور نمییابد. به این معنا پدیدهای مثل «ازدواج سفید» وجود دارد اما به مرتبه هستی اجتماعی نمیرسد.
من این جمله را درک نمیکنم؛ چگونه چیزی هست ولی هستی اجتماعی ندارد؟
یعنی پا به عرصه نمادین نمیگذارد.
چرا نمیگذارد؟ احتمالا پیشفرض این گزاره این است که آن چیزی هستی اجتماعی دارد که بهلحاظ حقوقی به رسمیت شناخته شود.
حتی یکمرحله عقبتر: توان درگیری و اثبات خود را در میان گفتارهای موجود بیابد.
چهکسی میگوید ندارد؟ اما اجازه دهید با قسمت اول سوالتان شروع کنم. نقد من به گفتمان گذار این است که از دو ذات به نام سنت و تجدد حرکت میکند. یک پشتسر که گویا همگون و متعادل بوده است و یک پیشرو که باز هم همگون و متعادل است. این وسط هم یک چیزی هست که نه این است و نه آن. بههمریخته و بیقاعده است، پس نمیتواند موضوع بررسی و تحلیل قرار گیرد. درباره آن فقط میتوان گفت که در حال گذار است. نقد من این است که به این ترتیب ما اکنون خود را خارج از دسترس بررسی عالمانه قرار میدهیم و عملا معلق میکنیم. این دریافت از گذار است که مورد نقد من است. وگرنه چه چیزی هست که در گذار نباشد، آنهم در شرایطی که بهقول مارکس «هر آنچه سخت و استوار است، دود میشود و به هوا میرود.» ما بیرون از این «تجربه مدرنیته» (مارشال برمن) قرار نداریم. اما با مفهومی که از گذار در ذهن داریم، هیچچیزی درباره نظمها و عقلانیتهای این تجربه، درباره گسستها و شدنهایش نمیتوانیم بگوییم. شاید همین باعث میشود که شما بگویید «ازدواج سفید» هست، اما در وضعیتی قرار داریم که هستی اجتماعی پیدا نمیکند، نمیتواند نمادین شود و خود را در گفتارهای موجود
اثبات کند.
وقتی از پدیدهای به نام ازدواج سفید صحبت میکنید و آن را نامگذاری میکنید یعنی نهتنها چیزی هست، بلکه به وجودش اذعان میشود. مساله این نیست که تا چه حد به رسمیت شناخته شود یا وجهه حقوقی پیدا کند. وقتی بسیاری از بنگاهدارها در خیلی از نقاط این شهر از زوج مراجعهکننده برای اجارهدادن یک آپارتمان سند ازدواج نمیخواهند، معنیاش این است که شما با یک واقعیت اجتماعی سروکار دارید. خب، اینها چه معنایی جز هستی اجتماعی دارد. گذشته از این، درواقعیت همیشه لایههایی وجود دارد که هنوز راه به نظم موجود پیدا نکردهاند، در نظم موجود منعقد نشدهاند، اما به این معنا واقعی و مادی هستند که زمین نظم موجود را تکان میدهند؛ مثلا امروزه در شبکههای اجتماعی مجازی فراتر از سطح روابط خصوصی درباره امور عمومی صحبت میشود و در چنین محیطهایی اذهان شکل میگیرد و تبادلنظر رخ میدهد. در چنین محیطهایی میلهایی شکل میگیرند و بر هم اثر میگذارند که ما از پیش نمیدانیم به چه کنشی میانجامند و به یک نیرو تبدیل میشوند، یا نمیشوند.
اما در عمل این گذار اتفاق نمیافتد؛ برای مثال شاید در فضای شبکههای اجتماعی نحوه خاصی از زندگی یا سبکهای مختلف پوشش وجود دارد اما به واقعیت روزمره بدل نمیشود.
ولی یک اتفاقی میافتد و آن بازی بسیار پیچیدهای است با آنچه رسما بهعنوان پوشش تعریف شده است. در حقیقت، امر بینابینی اتفاق میافتد؛ خواندن چنین وضعیت بینابینی کار دشواری است و وظیفه علوم اجتماعی باید همین باشد؛ یعنی ذهنی نقاد به معنای کانتی کلمه که تن نمیدهد به تعاریف دیگران از چیستی وضعیت. زمانی که با عقل خودبنیاد سراغ موضوعی رفتید، دیگر نمیتوانید تعاریف روزمره و بدیهی را بپذیرید؛ ازاینرو، با چنین پدیدههایی (و از جمله شهر تهران) باید به شکلی مواجه شد که گویی تعریفی ندارند. باید خود را از نامگذاریهای موجود رها کرد تا از این طریق بتوان فهمید این «چیز»ها چگونه امکانپذیر شدهاند و چه تاثیری بر بقیه وجوه دارند؟ در اینصورت خواهیم گفت با چه اشکالی از این «چیز» روبهرو هستیم و پس پشت آن چیست. چه امیالی بروز داده میشود و به چه کنشهایی میانجامد؟ بنابراین نخست باید این «چیز» را بهرسمیت شناخت و پذیرفت که اتفاقی در حال رخدادن است؛ چون مقاومتی صورت میگیرد که حاصل تصورات معینی است که آنها را زیاد نمیشناسیم؛ به یکمعنا، آنچه در ذهن شهروندان هست، ممکن است «بدن» پیدا کرده و در فضای عمومی بروز کند. بهمحض
اینکه «چیز»ی بدن پیدا کرد عملا جا را برای بدنها و ایدههای دیگر تنگ میکند و بدنهای دیگر را وادار میکند تا نسبتی با او برقرار کنند.
با این حساب، آیا میتوان طرح جامع تهران (مبتنی بر ایده همگونسازی) که از سال1347 آغاز شد و تا به امروز نیز صدها چرخ زده و به اشکال مختلفی ظهور کرده را همان ایدهای بدانیم که بدن یافته و پیکرمند شده؟ اگر پاسخ مثبت است، امروز در عمل جا را بر چه بدنها و ایدههای دیگری تنگ کرده است؟
طرح جامع تهران1347 بیشک از همان منطق همگونسازیای پیروی میکند که قانون بلدیه در لحظه تولد تهران مدرن، اما در ضمن نشان از یک تفاوت مهم دارد که قبلا به آن اشاره کردم. طرح جامع در لحظهای ضروری میشود که سیاست همگونسازی عملا به بازتولید ناهمگونی در سطوحی گسترده انجامیده است. سازوکارهای قانون بلدیه دیگر برای تحقق همگونسازی کفایت نمیکنند، پس باید مهندسی همهجانبهتر و جامعتری را طراحی کرد. از آن پس هم به قول شما این طرح جامع صدها چرخ خورده است و ما انبوهی از طرحهای جامع برای کلیت شهر و در حوزههای مختلف داریم. احتمالا نسبت این طرحها با طرح جامع 1347 همان نسبتی است که این طرح با قانون بلدیه دارد. یعنی دستبردی در شهر انجام دادهاند با هدف همگونسازی، این دستبرد بدنمند شده است و تناسب نیروها را تغییر داده، اما به این معنا شکستخورده است که نتوانسته همگونی بهوجود آورد. درواقع هربار منجر به وضعیت بینابینی شده و ما هربار این وضعیت بینابینی را هاویه خواندهایم، درحالیکه یک آشوب قاعدهمند بوده که در تقابل میان همگونسازی و بازتولید ناهمگونی شکل گرفته است. بههرحال اینقدر طرحهای جامع تدوین، تصویب و اجرا شده
و شکست خوردهاند که کل این بازی به یک مضحکه تبدیل شده است تا جایی که خود حاملانش هم آن را جدی نمیگیرند. همین مضحکهشدن، خود نشان از پایان یک دوران دارد. همانطور که گفتم، بهنظرم میآید وارد دورانی شدهایم که منطق مواجهه نیروها و برساختهشدن فضای شهری خیلی پیچیدهتر شده است و شاید دیگر با تقابل همگونسازی - ناهمگونی قابل توضیح نباشد. درواقع با رویآوری به سیاستهای نولیبرال بازار به اصطلاح آزاد، با آغاز خصوصی و تجاریسازی شهر از دوره شهرداری آقای کرباسچی به اینسو، زیرآب سیاست همگونسازی عملا زده شده است.
بهجای خوبی رسیدیم؛ شما گفتید ایده همگونسازی در لحظه تولد با خصوصیسازی امکان تحقق خود را منتفی کرده. نکته این است: برای چه کسی ناهمگونسازی ناممکن شده؟ برای بچهپولدارهای تهران یا برای کسانی که در حداقلیترین معاش خود درماندهاند؟ به نظر میرسد برای گروه اول علیه گروه دوم. یعنی برای آنها که توان خرید شهر را دارند. پس چندان دور از انتظار نیست که در تهران هم مثل ریودوژانیرو، شاهد محلههایی باشیم با پست نگهبانی خصوصی و محافظان شخصی.
درست است؛ مثال بسیار خوبی است. باید بتوانیم به روابط ریودوژانیرویی در تهران اشاره کنیم. علوم اجتماعی و جامعهشناسی شهری ما فاقد چنین نگاهی است. خوب است از کسانی که هر چیزی را با «گذار از سنت به تجدد» در تهران «توضیح» میدهند بپرسیم آیا ریودوژانیرو هم درگذار بین سنت و تجدد است. اگر تاکید میکنم که با ایماژگذار و هاویه نمیتوان بهصورتی انضمامی درباره شهر صحبت کرد و وقتی میگویم شهر میدان نیروهاست و اینگونه نیست که یکی تعیین میکند و بقیه واکنش نشان میدهند، بلکه برآیند تقابلهای آنهاست که شهر را بهصورت فرآیندی دایما «بر» و «باز» میسازد و اینکه وظیفه علم این است که این فرآیندها را واقعگرایانه و بدون پیشداوری تحلیل کند، اصلا به این معنا نیست که خروجی این تحلیل حتما چیز قشنگی خواهد بود. اتفاقا به احتمال زیاد به تصویر بسیار وحشتناکی خواهیم رسید. تصویری که شاید همه ما را از فرط وحشت بلرزاند. امروز وقتی درباره تهران صحبت میکنیم، خبری از این تصویر هولناک نیست و کسی از وحشت نمیلرزد. امروز ما درباره بسیاری امور هولناک در تهران صحبت میکنیم. هر روزه شاهد بسیاری امور هولناک در گوشهوکنار این شهر هستیم. اما
چرا کسی به خود نمیلرزد، یا اگر میلرزد، چرا این لرزه به گفتمان تبدیل نمیشود. تا اینجا من به نقد علمی ایدئولوژیگذار پرداختم.
حالا میخواهم اشارهای به پیامد اخلاقی آن داشته باشم؛ اخلاق اجتماعی. وقتی ما «گذار» را اینگونه میفهمیم که آنچه در اکنون اتفاق میافتد فقط نشانه گذار است، آنوقت هیچ چیزی اهمیت پیدا نمیکند؛ چون « این نیز بگذرد». وقتی « این نیز بگذرد» مبنای داوری ما درباره آنچه تجربه میکنیم باشد، آنگاه نوعی سرخوشی و راحتی خیال بهوجود میآید که جلوی «لرزیدن» و شکلگیری حس مسوولیت اجتماعی را میگیرد. برای جلوگیری از هر سوءتفاهمی، باید بگویم منظورم درس اخلاقدادن به هیچکس نیست، بلکه سعی میکنم پیامدهای اخلاقی- اجتماعی ایماژی که از تهران داریم را ترسیم کنم. تمام گزارههای بدیهیای که درباره تهران گفته میشود، در نهایت امر، اتفاقا خیال افراد را راحت میکند و کسی از این گزارهها به وحشت نمیافتد.
برگردیم به ریودوژانیروی شما. شاید امروز تهران چندان دور از ریودوژانیرو نباشد. در آنجا و در اینجا ما با پیامدهای غلبه نولیبرالیسم روبهرو هستیم. نولیبرالیسم نامی است بر بسیاری اتفاقات که همسویی معینی دارند اما یکچیز نیستند. نولیبرالیسمی که در نیویورک اتفاق میافتد با آنچه در مسکو اتفاق میافتد یکی نیست ولی همسو است. همه آنها همزمان و همسو هستند اما هریک با ویژگی خاص خودشان بروز پیدا میکنند. در ایران هم همینطور. ما طی دودهه گذشته و بهویژه در دو دولت قبلی شکلی از نولیبرالیسم را تجربه کردیم که سخت بتوان چیزی دربارهاش گفت، چون دغدغه بسیاری از عالمان اقتصادی و اجتماعی ما این است که نشان دهند دولتهای تمامخواه و نفتی علت اصلی عدم شکلگیری بازار آزاد و اقتصاد سرمایهداری بودهاند و عامل اصلی ناکامیگذار به تجدد. اینکه ما در تهران شاهد شکلگیری مناطقی هستیم که مانوئل کاستلز «جهان چهارم» مینامد، اصلا موضوعیتی ندارد.
اگر شهر به حیات خلوت شقهشقهشده کسانی تبدیل شده است که از ثروت و قدرت کافی برخوردارند، اگر بسیاری زندگیها، روزمره دود میشوند و به هوا میروند، چه باک، اینها هزینههایی است که برای گذار به مدرنیته باید بپردازیم. با این حال دقت کنید که این حرفها هرچند حاصل مشاهداتی واقعی هستند، اما زیرشان خالی است، چون بر پژوهش و تحلیلی علمی استوار نیستند و چهبسا تصویری یکسویه از واقعیت بازسازی میکنند. فکر میکنم بهراحتی میتوان مشاهداتی را برجسته کرد که در مقابل این تصویر قرار میگیرند. شاید دینامیسم حاکم بر لحظه حال اصلا ناشی از تقابل فقیر و غنی نباشد. شاید نیروهایی شکل میگیرند، امیالی بدنمند میشوند و در ساختن فضای شهر نقش بازی میکنند که براساس این تقابل قابل نامگذاری نیستند. این را ما فقط زمانی میتوانیم بگوییم که تحلیلی واقعبینانه و توامان انتقادی از شهر بهعنوان یک میدان نیرو داشته باشیم. من سعی کردم نشان دهم که چگونه ایماژ تهران بهعنوان هاویه، بهعنوان پدیداری در حالگذار از سنت به تجدد که ظاهرا از هیچ قاعدهای پیروی نمیکند، چنین تحلیلی را ناممکن میکند.
اگر در کنار آنهایی بایستیم که امیالشان بدنمند نمیشود و زیر فشار پولیشدن شهر کمر خم میکنند، بسیاری از مولفههایی که در طول بحث به آنها اشاره شد مهم میشود: آگورا، امر عمومی، فرار به جلو از طریق فیسبوک و... .
بله کاملا موافقم. اما اجازه دهید هشدارم را تکرار کنم. نباید با تعاریفی عام و ازپیشآماده از آگورا، از امر عمومی و حوزه عمومی به مصاف واقعیت رفت. در اینصورت ما بدون اینکه لزوما قصدمان باشد، به ورطه «ناچیز»کردن وضعیتی که تجربه و زندگی میکنیم درمیغلتیم. میگوییم آگورا بنابر تعریف این شاخصها را دارد و از این شاخصها شابلونی میسازیم و روی واقعیت میاندازیم و خیلی ساده به این نتیجه میرسیم که چنین چیزی در اینجا وجود ندارد. یعنی دوباره گرفتار توضیح آسیبشناختی آنچه نیست میشوید. در این حالت پراکسیس اجتماعی و سیاسی هم فروکاهیده میشود به «نقد» و «افشا»، اگر نگویم غرزدن، وضعیت و نیروهایی که نمیگذارند حوزه عمومی شکل بگیرد.
از اینجا هم خیلی سریع به این تحلیل میرسیم که گذشته ما، «سنت» ما مثلا بهخاطر استبداد تاریخی، شکلگیری جامعه مدنی و حوزه عمومی را ناممکن میکرده است و این سنت است که همچنان تداوم دارد. این رویکردی است که مورد نقد من است و معتقدم اجازه نمیدهد تا ما اکنونمان را بهصورتی انتقادی و توامان ایجابی تحلیل کنیم. به نظر من پرسش درست این است که آیا در تضارب نیروها فضاهایی شکل میگیرند که کارکرد آگورا را دارند، یعنی اجازه میدهند استلزامات زندگی به گفتمان عمومی تبدیل شوند. اینکه مثلا استلزامات یک زندگی شرافتمندانه چیست، اینکه آیا تامین این استلزامات مسوولیتی است فردی یا اجتماعی و مسایلی از این دست. اگر از این منظر طرح مساله کنیم، آنوقت مکان بروز چنین فضاهایی ازپیشتعیینشده نیست، بلکه نسبتی با متن تاریخی، اجتماعی و فرهنگی دارد. چهبسا چنین فضاهایی در جاهایی مکانمند شوند که بنابر تعریف حوزه خصوصی ارزیابی شدهاند. در این حالت این تعریف است که باید قربانی واقعیت شود و نه برعکس.
ابراهیم توفیق در این گفتوگو، به مصاف تهران غالب در نظریههای جامعهشناختی و گفتارهای عمومی میرود: تهرانی که بهرسمیت شناخته نمیشود و درگذار است؛گذار از بلدیه به شهری مدرن و منطبق با تعاریف ازپیشتعیینشده. همین تصویر پررنگ از تهران است که امکان تحلیل را از آن سلب میکند؛ تصویری نه این و نه آنی، شهری که شهر نیست اما گفته نمیشود چه هست. او در تقابل با حضور سنگین چنین تحلیلی در فضای فکری و نظری کنونی از «چیز»ی بهنام تهران سخن میگوید. چیزی که هست، حیات دارد، سخن میگوید، صداهایی رسا و صداهایی خاموش دارد، منطقها و سازوکارهای خود را (باز) میسازد. توفیق برای تدقیق در آنچه تهران نامیده میشود یکگام با تحلیل غالب همراه میشود؛ میپذیرد که تهران یک «آشوب» است اما «آشوب قاعدهمند». تاکید بر طرف اول این ترکیب اضافی به چیزی جز توضیحواضحات نمیانجامد. تنها وقتی میتوان از توصیف امور بدیهی فراتر رفت که در طرف دوم آن ایستاد و «قاعدهمندی»اش را تبیین کرد؛ برآیند نیروها و کنشهای موجود را نشان داد و نوری به مولفههای مختلف جاری در شهر افکند؛ از سرمایه مالی سرگردان در تهران تا بسیاری از مولفههای سیاسی،
اقتصادی و اجتماعی دیگر. این گفتوگو حولوحوش همین قاعدهمندی میگردد و با نقد تحلیل معمول از «تهران در حال گذار» آغاز میشود.
چه شد که تهران به شهری چنین و از نظر برخی غیرقابل سکونت بدل شد؟
شروع از انضمام، همیشه سختترین کار ممکن و در این مورد خاص شاید ناممکن است. بحث درباره تهران را نمیتوان بهصورت صرفا انضمامی آغاز کرد. اگرچه امروز برخی این شهر را غیرقابلسکونت میدانند، همه ساکن همین شهرند و زندگی نیز با هر شکل کجدارومریزی در آن سپری میشود. اینگونه سوالات، ذهن ما را به سمت نوعی آسیبشناسی سوق میدهد و من با چنین مواجههای مخالفم. آسیبشناسی را ناممکن میدانم چون تنها جایی معنادار است که بتوان گفت با چه چیز سروکار داریم. معضل از همینجا آغاز میشود. ما مثلا با این ایده که «شهر غیرقابلسکونت شده» به سراغ شهر میرویم و در عمل با گزارههایی مواجه میشویم که بدیهی بهنظر میآیند، چون همگی آنها را بهصورت تجربی حس و درک میکنیم. به این معنا ریشه در واقعیت دارند و توهم نیستند. اما چنین ایدهای مانع از آن میشود تا عالمانه پس پشت این بداهت را موضوع تامل قرار دهیم. پیشفرض «شهر غیرقابلسکونت»، داشتن تصوری از یک شهر قابل سکونت است. این تصور را از کجا میآوریم؟ درواقع، در مقایسه با این تصور است که شهر را غیرقابل سکونت ارزیابی میکنیم. با این نامگذاری هم عملا ناممکن میشود که بفهمیم زندگی با
وجود این در چنین شهری چگونه جاری است. معضل علوم اجتماعی و جامعهشناسی شهری ما این است که از حد این بداهت فراتر نمیرود. به همین دلیل درباره اصطلاحاتی همچون «شهر غیرقابلسکونت»، «شهر فرّار»، «شهر حافظهزداییشده» و... صحبت میکنیم که بیشک مابازاهایی درواقعیت دارند، اما نمیتوان نشان داد چگونه اینها برسازنده شهری هستند که ضمن داشتن ایماژ «غیرقابلسکونت» در آن سکونت میکنیم. من تا به امروز طرحی برای تحلیل پس پشت این بدیهیات ندیدهام. شاید اگر ما چنین تحلیلهایی میداشتیم، امکان یک آسیبشناسی متین و واقعگرا نیز فراهم میشد. میخواهم بگویم شروع از انضمام سخت است، زیرا ایماژی از شهر وجود دارد که بدیهی انگاشته میشود و اصولا کار ایماژ همین ایجاد بداهت است و پیشاپیش تکلیف امور انضمامی و تجربی را روشن و از دسترس تامل عالمانه و انتقادی خارج میکند.
شاید تردد میان واقعیت انضمامی و بحث نظری، راه فراری برای رهایی از این بداههگویی باشد تا نشان دهیم آیا از اساس شهری وجود داشته که امروز غیرقابلسکونت شده یا شهر به معنای مدرن آن در این نقطه جغرافیایی شکل نگرفته است.
این دقیقا همان چیزی است که گفتم. ما ظاهرا از واقعیت انضمامی شروع میکنیم، اما پیشاپیش تصمیممان را گرفتهایم. تصمیم گرفتهایم که این شهر، شهر نیست. اما بههرحال «چیز»ی هست که در آن زیست میکنیم و در وجود آن نمیتوان تردیدی داشت. اگر با تعریفی ازپیشآماده از شهر با این «چیز» مواجه شویم به خطا رفتهایم، کاری جز تکرار و بازتولید همان ایماژ انجام نمیدهیم. به قول نیچه، مشکل تعاریف این است که با تاریخ ارتباطی ندارند. زمانیکه به میانجی تعاریف با مسالهای مواجه میشوید نسبتتان را با واقعیت قطع کردهاید. اگر با تعریفی ازپیشتعیینشده سراغ این شهر بروید کار را ساده کردهاید؛ چون براساس آن تعریف تهران از دو حال خارج نیست: یا شهر هست یا نیست. به نظرم این بدترین شکل طرح مساله است و البته شکل رایج و غالب در میان ما. چون برای این سوال که این «چیز» چیست، چرا اینگونه است و بهگونه دیگری نیست، پاسخی نمییابید و حتی هرگز به آن نزدیک هم نمیشوید. همانطور که در مورد هر پدیدار اجتماعی دیگری رایج است، در مورد تهران هم چیزی جز این نمیگوییم که این دیگر نه آن شهر سنتی است و نه هنوز آن شهر مدرن؛ «شهری» در یکگذار آنومیک و
بیپایان، که چیزی جز اینکه در حال گذار است دربارهاش نمیتوان گفت. درواقع ما هستی تهران را به رسمیت نمیشناسیم، در نتیجه درباره نظمهای جاری در آنکه نوع خاصی از زندگی را ممکن میکنند نمیتوانیم تحلیلی ارایه دهیم و هرآنچه را در آن مشاهده میکنیم آسیبشناسانه بهمثابه نشانههای همان گذار آنومیک و هاویهگون میخوانیم. براساس تعاریفی عام و ایستا از سنت و مدرنیته، تهران به نظرمان چیزی برزخی میآید که در یک آشوب بیپایان بهسر میبرد و واجد هیچ نظمی نیست. به نظرم این ایماژ نسبتی وثیق دارد با فرآیند شکلگیری و شدنهای بعدی تهران مدرن. تهران بهعنوان پایتخت و قلب دولت- ملت در دوره پهلوی اول ذیل ایدهآلی طراحی میشود که ما امروزه با اصطلاحاتی مثل «تجدد آمرانه» و «باستانگرایی» توصیفش میکنیم. تجدد آمرانه و باستانگرایی پاسخهایی هستند که در مقطع شکلگیری دولت مدرن به پرسش عباس میرزایی از «علل عقبماندگیما» داده میشود. اگر یک نگاه اجمالی به شرایط شکلگیری این پاسخ معین به پرسش عقبماندگی بیندازیم، هم فهم بهتری از تولد تهران مدرن و منطق و مکانیسم شدنهای بعدیاش به دست میآوریم و هم میتوانیم به دلایل شکلگیری
ایده تهران بهعنوان شهرآشوبی درگذار هاویهگون پی ببریم. غلبه پاسخ آمرانه و باستانگرا در این مقطع نسبتی تعیینکننده دارد با تجربه ناکامی استراتژیهای رفع عقبماندگی، از اصلاحات صدراعظمهایی مثل امیرکبیر گرفته تا انقلاب مشروطه. بهویژه شکست انقلاب مشروطه در برقراری یک نظم پایدار و سراسری، از جمله در اثر آنچه «جنگ هفتادودو ملت» خوانده میشود، به غلبه این ذهنیت میانجامد که علتالعلل عقبماندگی ما ناهمگونی فرهنگی، اجتماعی و... است که طی قرون شکل گرفته و ما را از شکوه و عظمت و یکپارچگی «ملی» دور کرده است. در اینجاست که ایده یک دولت مقتدر، هژمونیک میشود که باید با رفع ناهمگونی، با رفع کثرت، ملت همگون و یکپارچه خود را بسازد و تهران مکان آغازین تحقق این پروژه آمرانه و باستانگراست و باید همچون آرمانشهری سازمان یابد و به الگویی برای دیگر مناطق سرزمین ملی تبدیل شود. اما برای ساختن چنین آرمانشهری باید همه مناطق دیگر به عقبه، به تامینکننده منابع تبدیل شوند. پیامد این تمرکزگرایی تهرانمحور، ارزشزدایی از دیگر مناطق است و پیامد این ارزشزدایی شکلگیری روزافزون اشکال مختلف و موجهای مهاجرت به تهران است. و همینجا
پاشنه آشیل، نقطه کورِ طرح آغازین خود را به نمایش میگذارد. تهرانی که قرار بود به الگوی همگونسازی «ممالک محروسه ایران» تبدیل شود، حال به موطن آن کثرت، آن «هفتادودو ملت» تبدیل میشود. احتمالا مواجهه با این پیامد ناخواسته، لحظه تولد تهران بهمثابه آشوب است که بهتدریج در گفتمان «گذار از سنت به تجدد» صورتبندی «عالمانه» پیدا میکند. سیاست همگون و یکدستسازی به بازتولید ناهمگونی و کثرت میانجامد و حال سیاست و علم آن را بحران برآمده از مدرنیزاسیون، بحرانگذار از سنت به تجدد مینامند. یعنی بهجای اینکه وضعیت موجود بهرسمیت شناخته شود و مورد تحلیل و تبیین قرار گیرد، ما بر همان ایده آغازین پافشاری میکنیم و وضعیت موجود را، بازتولید کثرت و ناهمگونی را، آسیبی ارزیابی میکنیم که باید با همان ایده آغازین به مصافش برویم. در اینجا نکته ظریفی وجود دارد که باید به آن دقت کنیم. ببینید، حتی آنجا که ما در مطالعات و جامعهشناسی شهر براساس تعاریف دیگری از شهر به نقد طرح آمرانه آغازین میپردازیم، حتی در این حالت نیز رویکرد و مدل نگاه و ارزیابیمان همان مدل دولتمردان و سیاستمدارانی است که بهتزده با پیامدهای ناخواسته کنش
همگونسازانهشان روبهرو میشوند و آن را بحران و آشوب مینامند. به این ترتیب عالمان نه لزوما در محتوا، بلکه در صورتبندی مساله تهران همان روایت مردان سیاست را تکرار میکنند. بهجای طرح آغازین دولتمردان، تعریفی مثلا دموکراتیک از شهر میگذارند و طرح آغازین آمرانه دولتمردان را به نقد میکشند و آن را متهم میکنند که خود از عوامل تداوم سنت و ناکامیگذار به شهر مدرن بوده است.
جامعهشناسی و مطالعات شهر در ایران اینسوال را در مقابل خود نمیبیند که من با یک «چیز» روبهرو هستم که حیات دارد. فارغ از هر نوع ارزشگذاری، شما با «چیز»ی سروکار دارید که زندگی میکند. پرسش تعیینکننده این است که این «چیز» چیست و چگونه حیات دارد؟ چه نظمی بر این فرم از زندگی غالب است، چرا این نظم و نه نظم دیگری بر آن غالب است، منطق و مکانیسم بازتولید و شدنهای احتمالیاش چیست؟ برای پاسخ به این سوالها، بیشوپیش از هرچیز باید علم از این سوال کند که چرا تهران اینگونه خوانده میشود، بهعنوان پدیداری که گویا هستی متعین و قابلتعیینی ندارد و ظاهرا آشوب ناب است بین «سنت» و «تجدد». به جای اینها، به جای تجزیه و تحلیل این روایت عامیانه از تهران، جامعهشناسی شهر ما خود به متولی اصلی آن تبدیل شده است.
پس باید سراغ ایده اولیه را گرفت، اما حرکت بهسوی این ایده نیز ما را از درک سیر تکامل و تطور تاریخ آن باز میدارد.
میتوان گفت از دل ایده آغازین «چیز»ی شکل گرفته است که حیات درونی خودش را دارد. درواقع مدل و تعریفی وجود دارد اما آنچه از دل آن بهوجود آمده ذیل همان مدل آغازین جای نمیگیرد. خودش واقعیتی است که هستی دارد و از منطقها و نظمهایی پیروی میکند. ما بهجای واکاوی این نظمها و عقلانیت حاکم بر آنها، مدام سراغ ایده اولیه میرویم و از عدم تحقق آن میگوییم. حال میخواهد این ایده اولیه طرحهای همگونسازی سیاستگذاران و دولتمردان باشد یا تعاریف عام و انتزاعی عالمان از «شهر مدرن». معضل اصلی، تاکید بر تصور یکالگو بهعنوان امر ناب است؛ این الگو در عمل با واقعیتی روبهرو میشود که از خود واکنشهایی نشان میدهد و تحقق آن را ناممکن میسازد. به نظرم مواجهه با تهران با چنین فرمولی، بسیار سادهانگارانه و مسالهدار است. ما تعریف یا الگویی عام را مبنا قرار میدهیم و آنگاه واقعیت تهران را با آن میسنجیم. نتیجه، در بهترین حالت این است که شما فاصله واقعیت از تعریف را آسیبشناسانه توضیح میدهید. درواقع دغدغهمان آن تعریف است و نه تحلیل و تبیین چیستی و چرایی تهرانی که هرروزه تجربه میکنیم.
ایراد شما به داشتن الگویی آغازین است یا این شکل از طرح مساله را تقلیلگرایانه میدانید؟
ببینید در اینجا باید تمایزی میان سیاست و علم قایل شد. برای مرد/ زن سیاست که میخواهد در واقعیت دست ببرد، گریزناپذیر است که براساس الگویی اهداف دخالتش را تعیین و ابزار تحقق آن اهداف را تعریف کند. مساله، مواجهه نظام دانش ما با این شهر است. وقتی ما با مفاهیم و تعاریف عام و از پیش تعیینشده سراغ تهران میرویم، به اجبار تحلیلمان تقلیلگرایانه میشود. این هنری نیست که علم همان روایت سیاست را تکرار کند. مساله حتی نقد محتوایی این روایت نیست. درواقع وظیفه علم (یک علم انتقادی) تحلیل این است که این روایت چگونه ممکن شده است و اینکه این روایت چگونه تحلیل شرایط شکلگیری و شدنهای تهران مدرن را ناممکن میکند. این یعنی بداهتزدایی از ایماژ موجود از تهران. اما نظام دانش ما خود در کنار سیاست متولی اصلی این ایماژ است.
به نظر میرسد در دام یکدور افتادهایم. اگر براساس الگوی آغازین تحلیل کنیم، گرفتار بداههگویی میشویم و نمیتوان گفت چرا این الگو تحقق پیدا نکرده و اگر...
اگر شما با آن منطق پیش روید، تنها میتوانید بگویید چهچیزی تحقق پیدا نکرد؛ در بهترین حالت نوعی آسیبشناسی. اگر از بازی آسیبشناسی بیرون بیایید، متوجه میشوید کنشی اتفاق افتاده و این کنش به نتایجی انجامیده است. این نکته از بدیهیات است که «امر مقصود» هیچگاه اتفاق نمیافتد و نتایج همیشه نامقصودند. چون هر نیتی یا میلی در تقابل یا تباین با نیتها و امیال دیگر قرار میگیرد و این تقابلها در عمل به چیزی میانجامد که هیچیک از کنشها یکسان نیست.
اما اگر سراغ نتایج هم برویم دوباره دچار بداههگویی و بحث صرفا انضمامی میشویم که باز حاصلی جز تکرار مکررات ندارد.
به همین دلیل در ابتدای بحث تاکید کردم باید نشان دهیم مشکل ما چیست که نمیتوانیم درباره تهران بهصورت انضمامی صحبت کنیم. ما تهران را نسبت به الگویی خاص یا تعریفی از شهر میسنجیم و بعد به این نتیجه میرسیم که «این»، «آن» نیست. اما هرگز به این مساله نمیپردازیم که تهران چه چیزی هست.
«چه چیزی هست» مگر توصیف امور بدیهی نیست؟ اموری همچون آلودگی صوتی، بصری، هوا، سکونتناپذیری؟
چرا، باید به همین امور روزمره پرداخت. اما این امور اصلا بدیهی نیستند. شما وقتی میگویید «این شهر غیرقابل سکونت است»، از پیش تصمیمتان را درخصوص چیستی این «چیز» گرفتهاید. توصیف یعنی نشان دهیم اینجا چه نیروهایی با چه مقاصدی عمل میکنند که برآیندش مثلا آلودگی صوتی است. وقتی میگوییم اینشهر در یکگذار هاویهگون و آنومیک قرار دارد، آلودگی صوتی بهعنوان یک امر انضمامی اصلا موضوعیت پیدا نمیکند، چون پیشاپیش آن را نشانهای از همانگذار تلقی میکنیم.
پس منظور شما توصیف ایجابی است نه سلبی.
قطعا. ما هرگز از این لحظه که «این شهر چه نیست» فراتر نمیرویم. ظاهرا درباره تهران حرف میزنیم، اما صرفا میگوییم این شهر چهچیز نیست. به این اعتبار، از اساس «چیز»بودن این پدیده را به رسمیت نمیشناسیم. چون اگر آن را به رسمیت بشناسیم آنگاه خود این شهر و اموری که هرروزه تجربه میکنیم، میتواند موضوع تامل نظری و مفهومی قرار بگیرد نهاینکه نظریهها و مفاهیمی عام و ازپیشآماده بر آن اِعمال شود. ایراد کار همینجاست؛ در جامعهشناسی شهری ما وجود چیزی به نام شهر تهران به رسمیت شناخته نمیشود. بهمحض آنکه یک ارگانیسم، یک «چیز» را که حیات دارد به رسمیت بشناسید ملزم هستید بگویید این «چیز» چیست؛ لحظه آغاز آن، گسستها و شدنهای آن، منطق یا منطقهای شدنهای آن چیست، امروز چگونه خود را بازتولید میکند و اینکه چهچیزهایی بهصورت زیرپوستی ممکن است این بازتولید را به خطر بیندازند؟ در حقیقت، بحث انضمامی شامل چنین موضوعاتی است و نه صورتبندی ظاهرا عالمانه فهم عامه.
این «چیز» به نام شهر تهران که امروز واقعیتی ناهمگون دارد، واجد امیال مختلفی است: میل به یگانهسازی، میل به تخریب، میل به جهانیشدن و.... به نظر میرسد برای پرهیز از بداههگویی، رسیدن به چیستی این شهر و فاصلهگیری از آن الگوهای ازپیشتعیینشده باید از کنشهای سیاسی و اجتماعی این شهر سخن گفت. نسبت میان واقعیت و امیال این شهر با کنشهای آن را چگونه میتوان نشان داد؟ شاید بتوان به اینسان شهر را بهعنوان یک انتزاعانضمامی در نظر گرفت و گفت این «چیز» چیست.
امیال و کنشها در نسبتی نه کاملا اینهمان بلکه بسیار نزدیک با هم قرار دارند. میلی باید وجود داشته باشد تا به کنشی بینجامد. و کنشها نیز پیامدهایی دارند... .
اما میل را از آن شهر میدانیم. این «چیز» ساکنانی دارد که به هر قیمتی در آن سکونت دارند و کنشها را در عمل آنها انجام میدهند. شاید رابطهای علتومعلولی با هم داشته باشند. به نظر میرسد فاعل کنش، شهروندان هستند اما میل را شهر به وضعیتی که همه در آن حضور دارند، تزریق میکند. چون اگر هم میل و هم کنش را از آن شهر بدانیم، در آنصورت ساکنانش دیگر هیچ واقعیتی نخواهند داشت. نسبت امیال واقعیتی به نام شهر تهران با کنشهای ساکنان واقعیاش که در یک فضا-زمان هستند، چیست؟
به نظرم مساله را باید قدری پیچیدهتر طرح کرد. «چیز»ی وجود دارد به نام شهر تهران. علوم اجتماعی ما این «چیز» را به رسمیت نمیشناسد. شهر تعریفشدهای در ذهن دارد که مصداقش مثلا نیویورک یا پاریس یا لندن است و این «چیز» را با آن تعریف محقق میسنجد. در نتیجه به اصرار تهران را تحققنیافته و سکونتناپذیر تعریف میکند و میگوید «چیز»ی است که نه «این» است و نه «آن»؛ به یک اعتبار عملا «چیز»ی نیست. چیزبودن منوط به این است که آن «چیز» را به رسمیت شناخت. زمانیکه شهر را در یک وضعیت بینابینی، برزخی و هاویهگون ترسیم میکنیم یعنی چیزی نیست. صورتبندی پرسش شما مبتنیبر این است که «چیز»ی را به رسمیت بشناسیم و من نیز کاملا موافقم. براساس تعبیر شما، چیزی هست که میلی دارد. این نکته گامی به پیش است. میل، اراده و خواستی وجود دارد که میتوانیم آن را منتسب کنیم به چیزی که «چیز» هست؛ به یک «هستی». منتها میل را نباید ذاتگرایانه یا صلب تعریف کرد. طبق صورتبندی شما، میل شهر مقدم بر کنش شهروندان است. گویی تهرانی وجود دارد با یک میل و ساکنانی که به این میل واکنش نشان میدهند. این قطعا بخشی از واقعیت است، اما همه آن نیست. به نظر من نسبت
پیچیدهتری میان آنها وجود دارد. درست است که شاید بتوان از وجود «اراده یا خواست تهران» حرف زد، اما شهر بهعنوان فضا تنها به این امر خلاصه نمیشود و خود هر لحظه در حال تغییر و تکوین است. اگر نکته شما را درست متوجه شده باشم، وقتی شما از میل تهران صحبت میکنید، منظورتان عملا میل مدیران است، میل گروههایی است که از امکان بیشتری برای سازماندهی شهر براساس منافع و اهدافشان برخوردارند. منظور طبعا فقط دولت و مدیریت شهری نیست. پس دارید درباره نیروهای اجتماعیای صحبت میکنید که در شکلدهی به فضای شهر دستبالا را دارند. اما مشخص است، که گروههای پاییندست فاقد نیرو نیستند. نسبتی که میان آنها در یک لحظه مفروض برقرار است یکی را بالادست و دیگری را پاییندست میکند. یعنی نظمی وجود دارد که از درجه معینی از تکرارپذیری برخوردار است. با وجود سلسلهمراتبیبودن این رابطه، «میل شهر» همواره برآیند کنشهای نیروهای موجود در شهر است که از نظمی شکننده برخوردار است و نمیتوان این میل را به میل نیروهای بالادست فروکاهید. به این معنا «میل شهر» نه مقدم بر این کنشها بلکه برآیند آنهاست که درجه معینی از تراکمیافتگی پیدا میکند و همین
تراکمیافتگی باعث میشود که استقلالی نسبی نسبت به اجزایش، یا نیروهای موجود در شهر داشته باشد. اگر با این منطق پیش رویم میتوان تاریخ تهران مدرن را تاریخ گسستها و تعادلهای شکنندهای خواند که از رویارویی دو امر متضاد نتیجه میشوند: میل و کنشی همگونساز که دایما از سوی نیروهای پاییندست و ناهمگون به چالش کشیده و واسازی میشود. بهنظرم میتوان و باید تاریخ تهران مدرن تا اکنون را براساس تقابل همگونسازی- ناهمگونی، براساس تحمیل وحدت علیه کثرت تحلیل و تقریر کرد. اما شاید من میتوانم این را بگویم، زیرا این تقابل بهسررسیده است یا در حال به سر رسیدن است. براساس شهود و نه مطالعه تجربی، به نظرم میآید که ما در وضعیتی یا آستانه وضعیتی قرار داریم که تقابل و نسبت نیروهای برسازنده فضای شهر از منطق بسیار پیچیدهتری پیروی میکند، که من نمیدانم چیست. فقط این را میدانم که اگر بخواهیم به آن نزدیک شویم، باید از گفتمان گذار از سنت به تجدد و ایماژ تهران فرّار در بگذریم. به نظرم میآید که آن نیروهایی که تاکنون همگونسازی را نمایندگی میکردند، خود دچار چنان تشتتی هستند، بهنحوی که ایده همگونسازی فقط ورد زبان است و نه نیرویی
مادی. کافی است به مدیریت و سیاستگذاری شهری در حداقل یکدهه اخیر نگاهی بیندازیم تا متوجه این واقعیت شویم. البته منظورم این نیست که میل و نیروی همگونسازی وجود ندارد. ساکنین این شهر هر روز با آن روبهرو هستند و بخش زیادی از انرژی و وقت آنها در همین مواجهات هدر میرود، اما همیشه چیزهایی وجود دارند که سنگینی حضورشان حاصل پایانیافتنشان است و نه نشانه اقتدارشان. منظورم این است که منطق حاکم بر سیاستگذاری شهری دیگر براساس ایده همگونسازی نیست، زیرا از سویی این ایدئولوژی مدتهاست که وجهه هژمونیک خود را از دست داده است و همچون باری بر دوش همگان، حتی مدیریت شهری سنگینی میکند و از دیگر سو سیاست خصوصی و تجاریسازی شهر، خود یکی از مهمترین عوامل بلاموضوعکردن چنین ایدئولوژیای است.
اگر به «پایین» هم نگاه کنیم، شاید انواع و شکلهای بروز ناهمگونی و کثرت، متفاوت شده باشد. تا وقتی طرحی همگونساز وجود دارد که گذار به یک آینده بهتر را پیشرو میگذارد، خواه با ایدئولوژی باستانگرا، غربگرا یا...، مواجهه نیروی ناهمگون و متکثر یک حالت پوشیده و تدافعی دارد. آن ناهمگونی به هر حال زیرآب ایده همگونساز را میزند، اما بهصورتی زیرپوستی، اما ما الان با وضعیت کاملا متفاوتی روبهرو هستیم. شما مثلا با سبکهایی از زندگی روبهرو میشوید که اصلا در موضع تدافعی نیستند، هر چند پاییندست باشند، زیباشناسی و اخلاقیات خاص خود را دارند و کاملا بازیگوشانه ایده یکسانساز غالب را نادیده میگیرند. اصولا شاید حتی وقعی بهصورتهای اپوزیسیون گفتمان گذار هم نمینهند؛ یعنی نه برایشان مهم است که از دل «سنت» ما ممکن نیست آنها سر برآورند و خود را مثلا غربزده ارزیابی نمیکنند و دچار وجدان معذبی نمیشوند و نه زندگی خود را در انتظار رسیدن به یک آرمانشهر معلق میکنند؛ مثلا شاید ما همیشه پدیدهای که امروزه اسمش را میگذاریم «ازدواج سفید» داشتهایم. احتمالا میتوان نشان داد که این پدیده به لحاظ کمی ابعادی پیدا کرده که مابازایی
در گذشته ندارد، مهمتر از آن این است که با یقینی بروز میکند که قطعا فاقد هر پیشینهای در گذشته است.
من تا اینجا مصداقهایی از «بالا» و «پایین» را مثال آوردم تا بگویم فضای شهری در مواجهاتی بسیار پیچیدهتر از دورهای شکل میگیرد که از منطق تقابل همگونی - ناهمگونی پیروی میکرده است، اما گذشته از این دگرگونی که شهودی توضیحش دادم، نکتهام این است که اگر چیزی شبیه به «میل شهر» وجود داشته باشد، این میل همیشه نتیجه مواجهات نیروهای بسیاری است، با امیال مختلف و منافع متفاوت که در نسبتی بسیار پیچیده با هم قرار میگیرند. این نسبت را پس از وقوع، یعنی آن موقع که به میزانی صلب و تکرارپذیر میشود میتوان توضیح داد و نه بهصورتی که گویا از قاعده و منطقی ازپیشتعیینشده پیروی میکند. تکرار میکنم ایدئولوژی گذار براساس تعاریف و مفاهیم عامی که از سنت و تجدد دارد، امکان چنین تحلیلی را نمیدهد. بدتر اینکه اصولا لحظات حال ما را به رسمیت نمیشناسد زیرا طبق فرمول، گذارها، گذرا هستند، نشانههای هاویه و آنومی هستند، پس نیازی به بررسی و تحلیل انضمامیشان نیست. مثلا همین ازدواج سفید که اشاره کردم، بستگی به تعاریف و موضع ارزشیای که داریم، یا نشانه انحطاط اخلاقی و غربزدگی است یا درست برعکس نشانهای از گذار به مدرنیته است؛ یا
مخالف آن هستیم یا موافق.
اما گفتن اینکه شهر تهران نه این است و نه آن، به معنای نفیبودن «چیز»ی بهنام تهران نیست. «چیز»ی هست ولی این چیز به رسمیت شناخته نمیشود دقیقا به این دلیل که هستی اجتماعی ندارد. بهعبارت دیگر، در عرصه عمومی امکان بروز و ظهور نمییابد. به این معنا پدیدهای مثل «ازدواج سفید» وجود دارد اما به مرتبه هستی اجتماعی نمیرسد.
من این جمله را درک نمیکنم؛ چگونه چیزی هست ولی هستی اجتماعی ندارد؟
یعنی پا به عرصه نمادین نمیگذارد.
چرا نمیگذارد؟ احتمالا پیشفرض این گزاره این است که آن چیزی هستی اجتماعی دارد که بهلحاظ حقوقی به رسمیت شناخته شود.
حتی یکمرحله عقبتر: توان درگیری و اثبات خود را در میان گفتارهای موجود بیابد.
چهکسی میگوید ندارد؟ اما اجازه دهید با قسمت اول سوالتان شروع کنم. نقد من به گفتمان گذار این است که از دو ذات به نام سنت و تجدد حرکت میکند. یک پشتسر که گویا همگون و متعادل بوده است و یک پیشرو که باز هم همگون و متعادل است. این وسط هم یک چیزی هست که نه این است و نه آن. بههمریخته و بیقاعده است، پس نمیتواند موضوع بررسی و تحلیل قرار گیرد. درباره آن فقط میتوان گفت که در حال گذار است. نقد من این است که به این ترتیب ما اکنون خود را خارج از دسترس بررسی عالمانه قرار میدهیم و عملا معلق میکنیم. این دریافت از گذار است که مورد نقد من است. وگرنه چه چیزی هست که در گذار نباشد، آنهم در شرایطی که بهقول مارکس «هر آنچه سخت و استوار است، دود میشود و به هوا میرود.» ما بیرون از این «تجربه مدرنیته» (مارشال برمن) قرار نداریم. اما با مفهومی که از گذار در ذهن داریم، هیچچیزی درباره نظمها و عقلانیتهای این تجربه، درباره گسستها و شدنهایش نمیتوانیم بگوییم. شاید همین باعث میشود که شما بگویید «ازدواج سفید» هست، اما در وضعیتی قرار داریم که هستی اجتماعی پیدا نمیکند، نمیتواند نمادین شود و خود را در گفتارهای موجود
اثبات کند.
وقتی از پدیدهای به نام ازدواج سفید صحبت میکنید و آن را نامگذاری میکنید یعنی نهتنها چیزی هست، بلکه به وجودش اذعان میشود. مساله این نیست که تا چه حد به رسمیت شناخته شود یا وجهه حقوقی پیدا کند. وقتی بسیاری از بنگاهدارها در خیلی از نقاط این شهر از زوج مراجعهکننده برای اجارهدادن یک آپارتمان سند ازدواج نمیخواهند، معنیاش این است که شما با یک واقعیت اجتماعی سروکار دارید. خب، اینها چه معنایی جز هستی اجتماعی دارد. گذشته از این، درواقعیت همیشه لایههایی وجود دارد که هنوز راه به نظم موجود پیدا نکردهاند، در نظم موجود منعقد نشدهاند، اما به این معنا واقعی و مادی هستند که زمین نظم موجود را تکان میدهند؛ مثلا امروزه در شبکههای اجتماعی مجازی فراتر از سطح روابط خصوصی درباره امور عمومی صحبت میشود و در چنین محیطهایی اذهان شکل میگیرد و تبادلنظر رخ میدهد. در چنین محیطهایی میلهایی شکل میگیرند و بر هم اثر میگذارند که ما از پیش نمیدانیم به چه کنشی میانجامند و به یک نیرو تبدیل میشوند، یا نمیشوند.
اما در عمل این گذار اتفاق نمیافتد؛ برای مثال شاید در فضای شبکههای اجتماعی نحوه خاصی از زندگی یا سبکهای مختلف پوشش وجود دارد اما به واقعیت روزمره بدل نمیشود.
ولی یک اتفاقی میافتد و آن بازی بسیار پیچیدهای است با آنچه رسما بهعنوان پوشش تعریف شده است. در حقیقت، امر بینابینی اتفاق میافتد؛ خواندن چنین وضعیت بینابینی کار دشواری است و وظیفه علوم اجتماعی باید همین باشد؛ یعنی ذهنی نقاد به معنای کانتی کلمه که تن نمیدهد به تعاریف دیگران از چیستی وضعیت. زمانی که با عقل خودبنیاد سراغ موضوعی رفتید، دیگر نمیتوانید تعاریف روزمره و بدیهی را بپذیرید؛ ازاینرو، با چنین پدیدههایی (و از جمله شهر تهران) باید به شکلی مواجه شد که گویی تعریفی ندارند. باید خود را از نامگذاریهای موجود رها کرد تا از این طریق بتوان فهمید این «چیز»ها چگونه امکانپذیر شدهاند و چه تاثیری بر بقیه وجوه دارند؟ در اینصورت خواهیم گفت با چه اشکالی از این «چیز» روبهرو هستیم و پس پشت آن چیست. چه امیالی بروز داده میشود و به چه کنشهایی میانجامد؟ بنابراین نخست باید این «چیز» را بهرسمیت شناخت و پذیرفت که اتفاقی در حال رخدادن است؛ چون مقاومتی صورت میگیرد که حاصل تصورات معینی است که آنها را زیاد نمیشناسیم؛ به یکمعنا، آنچه در ذهن شهروندان هست، ممکن است «بدن» پیدا کرده و در فضای عمومی بروز کند. بهمحض
اینکه «چیز»ی بدن پیدا کرد عملا جا را برای بدنها و ایدههای دیگر تنگ میکند و بدنهای دیگر را وادار میکند تا نسبتی با او برقرار کنند.
با این حساب، آیا میتوان طرح جامع تهران (مبتنی بر ایده همگونسازی) که از سال1347 آغاز شد و تا به امروز نیز صدها چرخ زده و به اشکال مختلفی ظهور کرده را همان ایدهای بدانیم که بدن یافته و پیکرمند شده؟ اگر پاسخ مثبت است، امروز در عمل جا را بر چه بدنها و ایدههای دیگری تنگ کرده است؟
طرح جامع تهران1347 بیشک از همان منطق همگونسازیای پیروی میکند که قانون بلدیه در لحظه تولد تهران مدرن، اما در ضمن نشان از یک تفاوت مهم دارد که قبلا به آن اشاره کردم. طرح جامع در لحظهای ضروری میشود که سیاست همگونسازی عملا به بازتولید ناهمگونی در سطوحی گسترده انجامیده است. سازوکارهای قانون بلدیه دیگر برای تحقق همگونسازی کفایت نمیکنند، پس باید مهندسی همهجانبهتر و جامعتری را طراحی کرد. از آن پس هم به قول شما این طرح جامع صدها چرخ خورده است و ما انبوهی از طرحهای جامع برای کلیت شهر و در حوزههای مختلف داریم. احتمالا نسبت این طرحها با طرح جامع 1347 همان نسبتی است که این طرح با قانون بلدیه دارد. یعنی دستبردی در شهر انجام دادهاند با هدف همگونسازی، این دستبرد بدنمند شده است و تناسب نیروها را تغییر داده، اما به این معنا شکستخورده است که نتوانسته همگونی بهوجود آورد. درواقع هربار منجر به وضعیت بینابینی شده و ما هربار این وضعیت بینابینی را هاویه خواندهایم، درحالیکه یک آشوب قاعدهمند بوده که در تقابل میان همگونسازی و بازتولید ناهمگونی شکل گرفته است. بههرحال اینقدر طرحهای جامع تدوین، تصویب و اجرا شده
و شکست خوردهاند که کل این بازی به یک مضحکه تبدیل شده است تا جایی که خود حاملانش هم آن را جدی نمیگیرند. همین مضحکهشدن، خود نشان از پایان یک دوران دارد. همانطور که گفتم، بهنظرم میآید وارد دورانی شدهایم که منطق مواجهه نیروها و برساختهشدن فضای شهری خیلی پیچیدهتر شده است و شاید دیگر با تقابل همگونسازی - ناهمگونی قابل توضیح نباشد. درواقع با رویآوری به سیاستهای نولیبرال بازار به اصطلاح آزاد، با آغاز خصوصی و تجاریسازی شهر از دوره شهرداری آقای کرباسچی به اینسو، زیرآب سیاست همگونسازی عملا زده شده است.
بهجای خوبی رسیدیم؛ شما گفتید ایده همگونسازی در لحظه تولد با خصوصیسازی امکان تحقق خود را منتفی کرده. نکته این است: برای چه کسی ناهمگونسازی ناممکن شده؟ برای بچهپولدارهای تهران یا برای کسانی که در حداقلیترین معاش خود درماندهاند؟ به نظر میرسد برای گروه اول علیه گروه دوم. یعنی برای آنها که توان خرید شهر را دارند. پس چندان دور از انتظار نیست که در تهران هم مثل ریودوژانیرو، شاهد محلههایی باشیم با پست نگهبانی خصوصی و محافظان شخصی.
درست است؛ مثال بسیار خوبی است. باید بتوانیم به روابط ریودوژانیرویی در تهران اشاره کنیم. علوم اجتماعی و جامعهشناسی شهری ما فاقد چنین نگاهی است. خوب است از کسانی که هر چیزی را با «گذار از سنت به تجدد» در تهران «توضیح» میدهند بپرسیم آیا ریودوژانیرو هم درگذار بین سنت و تجدد است. اگر تاکید میکنم که با ایماژگذار و هاویه نمیتوان بهصورتی انضمامی درباره شهر صحبت کرد و وقتی میگویم شهر میدان نیروهاست و اینگونه نیست که یکی تعیین میکند و بقیه واکنش نشان میدهند، بلکه برآیند تقابلهای آنهاست که شهر را بهصورت فرآیندی دایما «بر» و «باز» میسازد و اینکه وظیفه علم این است که این فرآیندها را واقعگرایانه و بدون پیشداوری تحلیل کند، اصلا به این معنا نیست که خروجی این تحلیل حتما چیز قشنگی خواهد بود. اتفاقا به احتمال زیاد به تصویر بسیار وحشتناکی خواهیم رسید. تصویری که شاید همه ما را از فرط وحشت بلرزاند. امروز وقتی درباره تهران صحبت میکنیم، خبری از این تصویر هولناک نیست و کسی از وحشت نمیلرزد. امروز ما درباره بسیاری امور هولناک در تهران صحبت میکنیم. هر روزه شاهد بسیاری امور هولناک در گوشهوکنار این شهر هستیم. اما
چرا کسی به خود نمیلرزد، یا اگر میلرزد، چرا این لرزه به گفتمان تبدیل نمیشود. تا اینجا من به نقد علمی ایدئولوژیگذار پرداختم.
حالا میخواهم اشارهای به پیامد اخلاقی آن داشته باشم؛ اخلاق اجتماعی. وقتی ما «گذار» را اینگونه میفهمیم که آنچه در اکنون اتفاق میافتد فقط نشانه گذار است، آنوقت هیچ چیزی اهمیت پیدا نمیکند؛ چون « این نیز بگذرد». وقتی « این نیز بگذرد» مبنای داوری ما درباره آنچه تجربه میکنیم باشد، آنگاه نوعی سرخوشی و راحتی خیال بهوجود میآید که جلوی «لرزیدن» و شکلگیری حس مسوولیت اجتماعی را میگیرد. برای جلوگیری از هر سوءتفاهمی، باید بگویم منظورم درس اخلاقدادن به هیچکس نیست، بلکه سعی میکنم پیامدهای اخلاقی- اجتماعی ایماژی که از تهران داریم را ترسیم کنم. تمام گزارههای بدیهیای که درباره تهران گفته میشود، در نهایت امر، اتفاقا خیال افراد را راحت میکند و کسی از این گزارهها به وحشت نمیافتد.
برگردیم به ریودوژانیروی شما. شاید امروز تهران چندان دور از ریودوژانیرو نباشد. در آنجا و در اینجا ما با پیامدهای غلبه نولیبرالیسم روبهرو هستیم. نولیبرالیسم نامی است بر بسیاری اتفاقات که همسویی معینی دارند اما یکچیز نیستند. نولیبرالیسمی که در نیویورک اتفاق میافتد با آنچه در مسکو اتفاق میافتد یکی نیست ولی همسو است. همه آنها همزمان و همسو هستند اما هریک با ویژگی خاص خودشان بروز پیدا میکنند. در ایران هم همینطور. ما طی دودهه گذشته و بهویژه در دو دولت قبلی شکلی از نولیبرالیسم را تجربه کردیم که سخت بتوان چیزی دربارهاش گفت، چون دغدغه بسیاری از عالمان اقتصادی و اجتماعی ما این است که نشان دهند دولتهای تمامخواه و نفتی علت اصلی عدم شکلگیری بازار آزاد و اقتصاد سرمایهداری بودهاند و عامل اصلی ناکامیگذار به تجدد. اینکه ما در تهران شاهد شکلگیری مناطقی هستیم که مانوئل کاستلز «جهان چهارم» مینامد، اصلا موضوعیتی ندارد.
اگر شهر به حیات خلوت شقهشقهشده کسانی تبدیل شده است که از ثروت و قدرت کافی برخوردارند، اگر بسیاری زندگیها، روزمره دود میشوند و به هوا میروند، چه باک، اینها هزینههایی است که برای گذار به مدرنیته باید بپردازیم. با این حال دقت کنید که این حرفها هرچند حاصل مشاهداتی واقعی هستند، اما زیرشان خالی است، چون بر پژوهش و تحلیلی علمی استوار نیستند و چهبسا تصویری یکسویه از واقعیت بازسازی میکنند. فکر میکنم بهراحتی میتوان مشاهداتی را برجسته کرد که در مقابل این تصویر قرار میگیرند. شاید دینامیسم حاکم بر لحظه حال اصلا ناشی از تقابل فقیر و غنی نباشد. شاید نیروهایی شکل میگیرند، امیالی بدنمند میشوند و در ساختن فضای شهر نقش بازی میکنند که براساس این تقابل قابل نامگذاری نیستند. این را ما فقط زمانی میتوانیم بگوییم که تحلیلی واقعبینانه و توامان انتقادی از شهر بهعنوان یک میدان نیرو داشته باشیم. من سعی کردم نشان دهم که چگونه ایماژ تهران بهعنوان هاویه، بهعنوان پدیداری در حالگذار از سنت به تجدد که ظاهرا از هیچ قاعدهای پیروی نمیکند، چنین تحلیلی را ناممکن میکند.
اگر در کنار آنهایی بایستیم که امیالشان بدنمند نمیشود و زیر فشار پولیشدن شهر کمر خم میکنند، بسیاری از مولفههایی که در طول بحث به آنها اشاره شد مهم میشود: آگورا، امر عمومی، فرار به جلو از طریق فیسبوک و... .
بله کاملا موافقم. اما اجازه دهید هشدارم را تکرار کنم. نباید با تعاریفی عام و ازپیشآماده از آگورا، از امر عمومی و حوزه عمومی به مصاف واقعیت رفت. در اینصورت ما بدون اینکه لزوما قصدمان باشد، به ورطه «ناچیز»کردن وضعیتی که تجربه و زندگی میکنیم درمیغلتیم. میگوییم آگورا بنابر تعریف این شاخصها را دارد و از این شاخصها شابلونی میسازیم و روی واقعیت میاندازیم و خیلی ساده به این نتیجه میرسیم که چنین چیزی در اینجا وجود ندارد. یعنی دوباره گرفتار توضیح آسیبشناختی آنچه نیست میشوید. در این حالت پراکسیس اجتماعی و سیاسی هم فروکاهیده میشود به «نقد» و «افشا»، اگر نگویم غرزدن، وضعیت و نیروهایی که نمیگذارند حوزه عمومی شکل بگیرد.
از اینجا هم خیلی سریع به این تحلیل میرسیم که گذشته ما، «سنت» ما مثلا بهخاطر استبداد تاریخی، شکلگیری جامعه مدنی و حوزه عمومی را ناممکن میکرده است و این سنت است که همچنان تداوم دارد. این رویکردی است که مورد نقد من است و معتقدم اجازه نمیدهد تا ما اکنونمان را بهصورتی انتقادی و توامان ایجابی تحلیل کنیم. به نظر من پرسش درست این است که آیا در تضارب نیروها فضاهایی شکل میگیرند که کارکرد آگورا را دارند، یعنی اجازه میدهند استلزامات زندگی به گفتمان عمومی تبدیل شوند. اینکه مثلا استلزامات یک زندگی شرافتمندانه چیست، اینکه آیا تامین این استلزامات مسوولیتی است فردی یا اجتماعی و مسایلی از این دست. اگر از این منظر طرح مساله کنیم، آنوقت مکان بروز چنین فضاهایی ازپیشتعیینشده نیست، بلکه نسبتی با متن تاریخی، اجتماعی و فرهنگی دارد. چهبسا چنین فضاهایی در جاهایی مکانمند شوند که بنابر تعریف حوزه خصوصی ارزیابی شدهاند. در این حالت این تعریف است که باید قربانی واقعیت شود و نه برعکس.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.