3 تامل تمثیلی در باب شهر
مصرفِ جایی که نیست
امیر کمالی
1 نقد افلاطون به ساختارهای حکومتی و برشمردن معایب آن، علاوهبر وجه سلبیاش که به شکلی عمیقا استدلالی در ارتباط با ارجاعات و دادههایی از زندگی در دولتشهرها بود، وجه ایجابیاش را در پیشکشیدن نوعی آلترناتیو یا راهحلی پایدار طرح کرد. به این منظور او از ایده تاسیس شهری سخن گفت که مصائب سیاسی و ناکارآمدی الیگارشی، دموکراسی، تیرانی و تیموکراسی و نابهنجاریهای موجود در زیستن جمعی تحت لوای چنین نظامهایی را نداشته باشد. اما نکته غالبا ناگفتهای که در اطلاق نام شهر آرمانی افلاطون یعنی «Utopia» وجود دارد، بحث از زمینه مادی/مکانی تکوین چنین شهری است. بهعبارتدیگر، موضوع صرفا در ناممکنبودن عناصر پویا و سازنده اخلاق و سیاست، یا همان بهاصطلاح قسمت «آرمانی» آرمانشهر نیست، بلکه مکان تحقق آن، یعنی بخش «شهر» نیز واجد اهمیتی ناگفته است. با توجهی دوباره به این مساله در نظام فکری افلاطون متوجه قرابتی برجسته میان شهر با ایده مُثُل اعلی میشویم. بهاینصورت شهرهای ما، خود تصویری ناسوتی از شهری است که قرار است بنا شود و در دل آن سیاست تحقق یابد. والتر بنیامین، فیلسوفی که انزجار و شیفتگی دوگانهاش به شهرنگاری مدرن، جدا از
نوشتههایش درباره مسکو، برلین، برگن و مارسی؛ بزرگترین پروژه تالیفیاش یعنی پژوهش در باب پاساژهای پاریس را رقم زد، روایتی مأخوذ را از سنت مسیانیسم یهودی نقل میکند که درک ابعاد دیگری از این موضوع را آسان میکند: جهان مسیحایی چیز عجیبوغریب و سراپا متفاوتی از جهان ما نیست. همین انسانها، نور، مکان، فنجان، عینک و اشیای دیگر در آنجا حضور دارند، اما با اندکی تفاوت مکانی. کافی است هرچیزی مقدار بسیارکوچکی از جای خود بجنبد. اما ازآنجاکه اندازهگیری این مقدار، بینهایت دشوار است، پس ضرورت دارد که مسیح بیاید (نقل به مضمون).
به این اعتبار تاریخ چیزی نمیتواند باشد جز سرگذشت تلاشهای شکستخوردهای که به برقراری این تغییر مکانی حساس، مبادرت ورزیدند. ساختن شهرها و ویرایش مداوم آنها به مثابه متنی که هیچگاه بنا نیست تمام شود، ذیل دو مورد فوق معنایی جدید خواهد گرفت. روز رستگاری روزی است که بشر خواهد توانست شهر افلاطون یا همان شهر خود را بسازد، آنهم با اندازههای دقیق، خطاناپذیر و بینیاز از مرمت. بههمینصورت شهرهایی که در مسیر تحقق آن مکانی که نیست، ساخته میشوند (همچون پاریس یا پراگ) میتوانند در نظر افلاطون خصلتی شاعرانه داشته باشند، یعنی دورشدنی مضاعف از حقیقت. با اینحال تام و تمامبودن شهر دستکم در اجرای زیرساختها نیز نمیتواند چندان دور از ارتباط درونی و آرمانی اجزای اثر هنری درک شود.
۲ به این اعتبار، شهر جایی است که خود مساله «مکان» را معنادار میکند. بههمینصورت ورای گسترش یا روند مدرنیزاسیون، خصلت استقرار تاریخی آن، پارادایمی خواهد بود از توزیع مکان. در ایران و در اواسط حکومت سلسله قاجار این روند شکلی تشویقی برای مهاجرت به پایتخت و کلانشهرها پیدا کرد که مبنایش را در الگوبرداری از شهرهای مدرن اروپایی مییافت، شهرهایی که حیرت و شیفتگی توأم با احساس ناتوانی را به شاهان ایرانی مسافر اروپا وارد میکرد. چنین روند تشویقی، البته خود در مقام یک الگوبرداری انتزاعی و غیرتاریخی ظاهر شد؛ ازاینرو تهییج مردم برای حضور و اقامت در پایتخت و دو، سه شهر ایران به پیروی از همان فرایند انتزاعی، به مرور اشکال اسطورهای عجیبوغریبی را در خود درونی کرد که نهایتا به ستایشی فانتزی از شکوه پوشالی باستانی (نظیر افتخارات مضحک به تکنولوژی پیشرفته هخامنشیان یا ساسانیان) انجامید. در دهه گذشته، تلاشهای دولت قبلی، در خالیکردن پایتخت و کلانشهرها نیز ازآنجاکه عکسالعملی از همان جنس بود، این روند غیرتاریخی را بیشازپیش به معضلی تاریخی بدل کرد. استقرار، اشباع و خالیشدن شهرها در مقام کارکرد و مصرفکردن همان
امر شری است که در نظر افلاطون، درون مصالح ساختمانی است، یعنی همان ماتریال خامی که به میانجی حضور خود روند پر و خالیشدن شهر را به طلسمی شیطانی بیشتر شبیه میکنند تا امری زمانمند و تاریخی.
طی دوقرن گذشته، شهرها به تدریج مصرف شدند تا بتوانند تمام شوند. خود معضل شهر تهران هم درون این ماتریس معنای دقیقتری پیدا میکند، به این اعتبار که مصرف تهران از مدتها پیش تمام شده، اما همین تمامشدن زمانی را میطلبد که به پایان خود برسد. به همین منظور تلاشهایی نظیر پر یا خالیکردن شهرها امروزه بیشتر تابعی از سرگردانی سیاسی است تا لحاظکردن پژوهشها و تدبیرهای راهبردی. تجربه شکلگیری شهر در ایران چندان از عوامل زاینده و موثر بر این مساله مستثنا نیست. شرایط و عواملی همچون تقسیم اجتماعی کار، آبسالاری، ساختن یا انتخاب پایتخت یا تاثیر مستقیم حاکمیت (چنانکه ابنخلدون میگوید «تأسیس شهرهای کوچک و بزرگ، پس از پدیدآمدن حاکمیت است»)، یا شکلپذیری و انعطافهای اقتصادی و نظایر آن در اقلیمها و کشورهای دیگر نیز وجود دارد، بااینحال نقطهای که میتواند پیشتاریخ و تاریخ مقوله شهرنشینی ایرانی را در دل موجودیت شهرها نشان دهد، نه تجربه تاریخی استقرار، بلکه تجربه غیرقابلانتقالِ مصرف شهر است؛ همچون ریختن آب در مخزنی پر از سوراخ، روند ساخت شهرها هیچگاه پایان نمیپذیرد. گلایههای مشترک شهرنشینان از چالههای شهر که
یکروز توسط این اداره و فردا توسط آن نهاد بهطور غیرقابل توقفی مدام کنده و پر میشوند، تمثیلی درونی از همین مصرف است. در مقام آغازگاه این روند، ساخت و تخریب باروهای احاطهکننده شهرها در عهد قاجار نیز بیشتر شبیه پردههای بزرگی بود در شرف برانداختن، به منظور رونمایی از اثری که تکمیلش همواره به تاخیر میافتد.
۳ در آثار هرونیموس بوش، نقاشیهایی از دوزخ به چشم میخورد که یک تفاوت عمده با نقاشیهای او از بهشت دارد. نوعی خطوط مستقیم که در جهتهای مختلف هدایت شدهاند و البته نشانگر اشیای مختلفی از نردبان، دیوارها یا سازههای شکسته با لبههای تیز، تیر و نیزه و چیزهایی از اینگونهاند. در بهشتی که او نقاشی میکند، خطوط مستقیم اصلا به چشم نمیخورد. انحناهای اشیاء، بدنها و مکان چنان منعطف و ملایم نمایش داده میشوند که میتوان بدون میانجی هرکدام را به دیگری پیوند زد. در بهشت، خطهای سازهای غایبند. این خطهای سازهای را شاید بتوان در مقام تمثیلی از سازههای خشن شهر به کار گرفت. خشونت آشکار و نهفته در این خطوط، بیشتر در تاثیری جلوه پیدا میکنند که بر انتخاب مکانی برای زندگی گذاشته میشود. به همین صورت تجربه شهرنشینی، که مستلزم ایجاد و درک فاصلهای میان زندگی بدوی و اجتماعی است، جایش را به مصرف شهری میدهد که هیچگاه عمارتش تحقق نخواهد پذیرفت. نیکولای گوگول در داستان «بلوار نوسکی» از زبان راوی داستان این مکان را اینگونه توصیف میکند: «بلوار نوسکی تنها مکانی است که مردم از روی اجبار در آن حضور پیدا نمیکنند. اینجا تنها
جایی است که منافع تجاری و مسایل ضروری حاکم بر سنپترزبورگ، مردم را به اینسو و آنسو نمیکشاند.» این توصیف فاصلهای عمیق و جبرانناپذیر با تهران و کلانشهرهای امروز دارد که عمیقا وابسته به خطوطی سازهای هستند که نمیتوان از آنها فاصله گرفت. درهمپیچیدگی زاویههای خشن ساختمانی، خیابانهایی که معلوم نیست صد متر جلوتر، عریض یا باریک میشوند، خرابههایی طاقتفرسا و درآمیخته با جنون مهارنشدنی ساختن و ساختن و ساختن، جدا از تمام نقایص مهندسی، شهرسازی، جغرافیایی یا اقتصادی (که رأی صائب در باب آنها از حد دانش نویسنده خارج است)، چیزی نیست جز صرفا مقاومتهای مذبوحانه بر حفظ مکانی که بهعنوان «شهر» پیشاپیش از دست رفته است. همچون ناممکنبودن خروج معذبان از دوزخ، خروج از تهران یا کلانشهرها نیز ناممکن مینماید. بر سردر آنها نوشته شده است: ای کسیکه به اینجا آمدی، دست از هرگونه امیدی بشوی.
1 نقد افلاطون به ساختارهای حکومتی و برشمردن معایب آن، علاوهبر وجه سلبیاش که به شکلی عمیقا استدلالی در ارتباط با ارجاعات و دادههایی از زندگی در دولتشهرها بود، وجه ایجابیاش را در پیشکشیدن نوعی آلترناتیو یا راهحلی پایدار طرح کرد. به این منظور او از ایده تاسیس شهری سخن گفت که مصائب سیاسی و ناکارآمدی الیگارشی، دموکراسی، تیرانی و تیموکراسی و نابهنجاریهای موجود در زیستن جمعی تحت لوای چنین نظامهایی را نداشته باشد. اما نکته غالبا ناگفتهای که در اطلاق نام شهر آرمانی افلاطون یعنی «Utopia» وجود دارد، بحث از زمینه مادی/مکانی تکوین چنین شهری است. بهعبارتدیگر، موضوع صرفا در ناممکنبودن عناصر پویا و سازنده اخلاق و سیاست، یا همان بهاصطلاح قسمت «آرمانی» آرمانشهر نیست، بلکه مکان تحقق آن، یعنی بخش «شهر» نیز واجد اهمیتی ناگفته است. با توجهی دوباره به این مساله در نظام فکری افلاطون متوجه قرابتی برجسته میان شهر با ایده مُثُل اعلی میشویم. بهاینصورت شهرهای ما، خود تصویری ناسوتی از شهری است که قرار است بنا شود و در دل آن سیاست تحقق یابد. والتر بنیامین، فیلسوفی که انزجار و شیفتگی دوگانهاش به شهرنگاری مدرن، جدا از
نوشتههایش درباره مسکو، برلین، برگن و مارسی؛ بزرگترین پروژه تالیفیاش یعنی پژوهش در باب پاساژهای پاریس را رقم زد، روایتی مأخوذ را از سنت مسیانیسم یهودی نقل میکند که درک ابعاد دیگری از این موضوع را آسان میکند: جهان مسیحایی چیز عجیبوغریب و سراپا متفاوتی از جهان ما نیست. همین انسانها، نور، مکان، فنجان، عینک و اشیای دیگر در آنجا حضور دارند، اما با اندکی تفاوت مکانی. کافی است هرچیزی مقدار بسیارکوچکی از جای خود بجنبد. اما ازآنجاکه اندازهگیری این مقدار، بینهایت دشوار است، پس ضرورت دارد که مسیح بیاید (نقل به مضمون).
به این اعتبار تاریخ چیزی نمیتواند باشد جز سرگذشت تلاشهای شکستخوردهای که به برقراری این تغییر مکانی حساس، مبادرت ورزیدند. ساختن شهرها و ویرایش مداوم آنها به مثابه متنی که هیچگاه بنا نیست تمام شود، ذیل دو مورد فوق معنایی جدید خواهد گرفت. روز رستگاری روزی است که بشر خواهد توانست شهر افلاطون یا همان شهر خود را بسازد، آنهم با اندازههای دقیق، خطاناپذیر و بینیاز از مرمت. بههمینصورت شهرهایی که در مسیر تحقق آن مکانی که نیست، ساخته میشوند (همچون پاریس یا پراگ) میتوانند در نظر افلاطون خصلتی شاعرانه داشته باشند، یعنی دورشدنی مضاعف از حقیقت. با اینحال تام و تمامبودن شهر دستکم در اجرای زیرساختها نیز نمیتواند چندان دور از ارتباط درونی و آرمانی اجزای اثر هنری درک شود.
۲ به این اعتبار، شهر جایی است که خود مساله «مکان» را معنادار میکند. بههمینصورت ورای گسترش یا روند مدرنیزاسیون، خصلت استقرار تاریخی آن، پارادایمی خواهد بود از توزیع مکان. در ایران و در اواسط حکومت سلسله قاجار این روند شکلی تشویقی برای مهاجرت به پایتخت و کلانشهرها پیدا کرد که مبنایش را در الگوبرداری از شهرهای مدرن اروپایی مییافت، شهرهایی که حیرت و شیفتگی توأم با احساس ناتوانی را به شاهان ایرانی مسافر اروپا وارد میکرد. چنین روند تشویقی، البته خود در مقام یک الگوبرداری انتزاعی و غیرتاریخی ظاهر شد؛ ازاینرو تهییج مردم برای حضور و اقامت در پایتخت و دو، سه شهر ایران به پیروی از همان فرایند انتزاعی، به مرور اشکال اسطورهای عجیبوغریبی را در خود درونی کرد که نهایتا به ستایشی فانتزی از شکوه پوشالی باستانی (نظیر افتخارات مضحک به تکنولوژی پیشرفته هخامنشیان یا ساسانیان) انجامید. در دهه گذشته، تلاشهای دولت قبلی، در خالیکردن پایتخت و کلانشهرها نیز ازآنجاکه عکسالعملی از همان جنس بود، این روند غیرتاریخی را بیشازپیش به معضلی تاریخی بدل کرد. استقرار، اشباع و خالیشدن شهرها در مقام کارکرد و مصرفکردن همان
امر شری است که در نظر افلاطون، درون مصالح ساختمانی است، یعنی همان ماتریال خامی که به میانجی حضور خود روند پر و خالیشدن شهر را به طلسمی شیطانی بیشتر شبیه میکنند تا امری زمانمند و تاریخی.
طی دوقرن گذشته، شهرها به تدریج مصرف شدند تا بتوانند تمام شوند. خود معضل شهر تهران هم درون این ماتریس معنای دقیقتری پیدا میکند، به این اعتبار که مصرف تهران از مدتها پیش تمام شده، اما همین تمامشدن زمانی را میطلبد که به پایان خود برسد. به همین منظور تلاشهایی نظیر پر یا خالیکردن شهرها امروزه بیشتر تابعی از سرگردانی سیاسی است تا لحاظکردن پژوهشها و تدبیرهای راهبردی. تجربه شکلگیری شهر در ایران چندان از عوامل زاینده و موثر بر این مساله مستثنا نیست. شرایط و عواملی همچون تقسیم اجتماعی کار، آبسالاری، ساختن یا انتخاب پایتخت یا تاثیر مستقیم حاکمیت (چنانکه ابنخلدون میگوید «تأسیس شهرهای کوچک و بزرگ، پس از پدیدآمدن حاکمیت است»)، یا شکلپذیری و انعطافهای اقتصادی و نظایر آن در اقلیمها و کشورهای دیگر نیز وجود دارد، بااینحال نقطهای که میتواند پیشتاریخ و تاریخ مقوله شهرنشینی ایرانی را در دل موجودیت شهرها نشان دهد، نه تجربه تاریخی استقرار، بلکه تجربه غیرقابلانتقالِ مصرف شهر است؛ همچون ریختن آب در مخزنی پر از سوراخ، روند ساخت شهرها هیچگاه پایان نمیپذیرد. گلایههای مشترک شهرنشینان از چالههای شهر که
یکروز توسط این اداره و فردا توسط آن نهاد بهطور غیرقابل توقفی مدام کنده و پر میشوند، تمثیلی درونی از همین مصرف است. در مقام آغازگاه این روند، ساخت و تخریب باروهای احاطهکننده شهرها در عهد قاجار نیز بیشتر شبیه پردههای بزرگی بود در شرف برانداختن، به منظور رونمایی از اثری که تکمیلش همواره به تاخیر میافتد.
۳ در آثار هرونیموس بوش، نقاشیهایی از دوزخ به چشم میخورد که یک تفاوت عمده با نقاشیهای او از بهشت دارد. نوعی خطوط مستقیم که در جهتهای مختلف هدایت شدهاند و البته نشانگر اشیای مختلفی از نردبان، دیوارها یا سازههای شکسته با لبههای تیز، تیر و نیزه و چیزهایی از اینگونهاند. در بهشتی که او نقاشی میکند، خطوط مستقیم اصلا به چشم نمیخورد. انحناهای اشیاء، بدنها و مکان چنان منعطف و ملایم نمایش داده میشوند که میتوان بدون میانجی هرکدام را به دیگری پیوند زد. در بهشت، خطهای سازهای غایبند. این خطهای سازهای را شاید بتوان در مقام تمثیلی از سازههای خشن شهر به کار گرفت. خشونت آشکار و نهفته در این خطوط، بیشتر در تاثیری جلوه پیدا میکنند که بر انتخاب مکانی برای زندگی گذاشته میشود. به همین صورت تجربه شهرنشینی، که مستلزم ایجاد و درک فاصلهای میان زندگی بدوی و اجتماعی است، جایش را به مصرف شهری میدهد که هیچگاه عمارتش تحقق نخواهد پذیرفت. نیکولای گوگول در داستان «بلوار نوسکی» از زبان راوی داستان این مکان را اینگونه توصیف میکند: «بلوار نوسکی تنها مکانی است که مردم از روی اجبار در آن حضور پیدا نمیکنند. اینجا تنها
جایی است که منافع تجاری و مسایل ضروری حاکم بر سنپترزبورگ، مردم را به اینسو و آنسو نمیکشاند.» این توصیف فاصلهای عمیق و جبرانناپذیر با تهران و کلانشهرهای امروز دارد که عمیقا وابسته به خطوطی سازهای هستند که نمیتوان از آنها فاصله گرفت. درهمپیچیدگی زاویههای خشن ساختمانی، خیابانهایی که معلوم نیست صد متر جلوتر، عریض یا باریک میشوند، خرابههایی طاقتفرسا و درآمیخته با جنون مهارنشدنی ساختن و ساختن و ساختن، جدا از تمام نقایص مهندسی، شهرسازی، جغرافیایی یا اقتصادی (که رأی صائب در باب آنها از حد دانش نویسنده خارج است)، چیزی نیست جز صرفا مقاومتهای مذبوحانه بر حفظ مکانی که بهعنوان «شهر» پیشاپیش از دست رفته است. همچون ناممکنبودن خروج معذبان از دوزخ، خروج از تهران یا کلانشهرها نیز ناممکن مینماید. بر سردر آنها نوشته شده است: ای کسیکه به اینجا آمدی، دست از هرگونه امیدی بشوی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.