تهران بعد از جنگ و نسبت مدرنیته با پیشرفت
تخیل مدرنیته شهری یا ترمیم تکنولوژیک؟
اعظم خاتم
نوسازی تهران بعد از جنگ اقدامی جسورانه برای نوسازی اقتصاد و جامعهای بود که بعد از نزدیک به یکدهه انقلاب و جنگ به ساماندهی دوباره زندگی روزمره شهروندان و ارایه تصویر و تخیلی تازه از بهبود و پیشرفت زندگی شهری نیاز داشت. ساختن پارک و بزرگراه، افزایش کارآیی سازمان شهرداری، انتقال صنایع از تهران، راهانداختن فرهنگسراها و انتشار روزنامه رنگی همشهری مضمون اصلی این تخیل تازه از مدرنیته شهری در تهران بود. یکدهه بعد وقتی شیرازه بخشی از این اقدامات با تعارضات سیاسیای که در عرصه وسیعتری از شهر تهران جاری بود ازهمگسست، سخنگفتن از معنا و آثار این تخیل نوسازانه بر شهروندان تهران دشوار و طرفداری از این و آن تعبیر شد.
گروهی تغییرات سریع شهری این دهه را «تخریب خلاق» شهر برای گردش سرمایه و هوسمانیزهکردن تهران خواندند1 درحالیکه برخی شیفته دم شفابخش شهردار نوشتند: «گلها و گلدانهای شهر بهجای پول نفت با عوارض شهرداری آبیاری میشود». در این میان معجون مدرنیته هفتگیاه شهرداری تهران که از گفتارها و الگوهای نوسازی شهری پیش از خود متاثر بود و میخواست تهران را در پراتیک رقابتآمیز «جهانیبودن»2 در دنیای متخاصم پس از جنگ مطرح کند، از نظرها پوشیده ماند. نوسازی دهه70 تهران با مدرنیزاسیون شهری پیش از انقلاب، بهویژه گفتار و پراتیک دودههاول و دهه40 شمسی متفاوت بود. این رفرم شهری بهدلیل لحظه تاریخی تولدش و میراثی که تهران از گذشته با خود داشت با دو تمایز مهم تعریف شد: اول، فاصلهگرفتن از مدرنسازی انقلابی که در جستوجوی یکسانسازی بود؛ دوم، پرهیز از نخبهگرایی فرهنگی دهه40 که آوانگارد بود و با ساختن تالارهای موسیقی و تئاتر و سینما و برگزاری جشنوارهها دل به مرکزیت فرهنگی تهران در خاورمیانه بسته بود.
بازتعریف مفهوم پیشرفت در مدرنسازی تهران
دستورالعمل اصلاح شهری تهران در سالهای پس از جنگ تنها در نسبت با گذشته تعریف نشد. این اقدام پاسخی عاجل به بازتعریف هویت ایران بعد از جنگ بود. بستری که این بازتعریف را مشروط و مقید میکرد هم خرابیهای جنگ نبود، که تهران درمجموع آسیب اندکی از جنگ دیده بود. مدرنسازی تهران ابزار انسجام فکری، اجتماعی و سیاسی حکمرانی پس از جنگ بود که با اجرای پروژههای زیرساختی، فرهنگی و مدنی در تهران، احیای پایتخت را نماد الگوی حکومتورزی خود قرار داده بود. انسجام فکری و سیاستی و غلبه بر حریف در سطح ملی با ارجاع به «عقلانیت» و تخصص و احیای رسم برنامهنویسی برای توسعه و تقویت سازمان برنامه متجلی شد، اما در تهران رجوع به طرح و برنامه و تخصص نهادمند و تحتنظارت دردسرساز شد. با افزایش اختلاف میان سیاستمدار-متخصصانی که در وزارت مسکن و در سنگر طرح جامع تهران قرار داشتند با شهرداری که پیشتر توسط همان وزارتخانه موظف به خودکفایی مالی شده بود، چارهای باقی نماند جز اینکه شهرداری دانش و تخصص شهری را در جمع کوچک متخصصانی خلاصه کند که تنها در مقام مشاور به پرورش ایده و طرح برای پروژههای موردنظر شهرداری گماشته میشدند. به هر حال در
اصلاح شهری دهه70 هنوز ایده توزیع متوازن امکانات در تهران در تخیل مدرنسازی شهر قدرت داشت و میراث انقلاب، در سهمخواهی مناطق شهرداری از ثمرات مدرنسازی، متجلی میشد. فرهنگسراهایی که بیشتر در جنوب تهران ساخته شدند برای اولینبار جنوب شهر را به مقصد فرهنگی و تفریحی شمالشهریها بدل کردند، اما طرح کلی اصلاحات شهری تهران که غلامحسین کرباسچی، شهردار تهران، بعدها آن را «طرح جامع گذار تهران از سنت به مدرنیته» خواند درنهایت چیزی بیش از نوعی «ترمیم تکنولوژیک» از آب در نیامد. این شکست محصول دوعامل بود: اول، یکیدانستن بهبود و پیشرفت با مدرنسازی شهری که متکی بر غلبه خودرو و تفکیک عملکردهای شهری و تاکید برساختن سیمایی جلوهفروشانه از شهر بود. دوم، حذف سیاست از مالیه شهری و اتکا به سوداگری مستغلات برای تامین هزینه نوسازی.
حکومت عقل یا سیاست مشروطه
شاید یکی از میراثهای مهم مدرنیته تسلیم بیقیدوشرط آن به ایده پیشرفتی است که تنها با اتکا بر عقل ابزاری و فنون و دانش جدید فراهم میآید. سیاست حاصل از این تسلیم را نوسازی یا مدرنسازی میخوانیم. این تسلیم بیقیدوشرط متکی بر پیدایش «زمان مدرن» یا درکی مدرن از زمان است که با تفسیری خطی از تاریخ، مبشر بهبود و پیشرفت بیدغدغه و بیمداخله سیاست و منازعه اجتماعی است.3 تا دو، سهقرن پیش چنین خوشبینیای موضوعیت نداشت. نیاکان ما وقتی سازههای عظیم آبی را در شوشتر بنا میکردند یا کتابخانه بلخ و نیشابور را بنیاد میگذاشتند نه به پایداری کار خود اطمینان کافی داشتند نه محصول نوآوری خود را در گسست کامل از گذشته و از جنس محصولات عصر طلایی خرد میدیدند. تصور برآمدن حکومت عقل و غلبه آن بر طبیعت و منازعات اجتماعی و سیاسی ممکن نبود. از اینرو، دوام هر چیز حتی خود حکومت و امپراتوری هم محل تردید بود. مناسبات قدرت برهنه و عاری از لوازم مشروعیت بود. دوران مدرن با حکومتمندی و مشروعکردن قدرت آغاز شد. رقابتهای سیاسی و منازعات اجتماعی نقش تعیینکنندهای در این تحول ایفا کردند، اما در برخی روایتهای مدرنیته نقش این رقابتها و
منازعات بهکلی نادیده گرفته شد و روشنگری یا «رشد فنون و نیروهای مولد» موجد این تحول عظیم شناخته شد. در دوره قاجار هم مدرنیته در ایران از همان آغاز با دو ایده و در بطن دوجریان متولد شد، از یکسو مشروطهخواهی و مبارزه با استبداد ظهور کرد و از سوی دیگر رقابت نخبگان برای اقتباس علوموفنون غرب و عقلانیکردن رویههای حکمرانی اوج گرفت.
با شکست مشروطهخواهان آرمان پیشرفت هرچه بیشتر به کارآمدی و عقلانیکردن حکومت وابسته شد که معیاری هم جز سنجش فناوری و فنسالاری در تولید و سامان زندگی اجتماعی نداشت. پیشرفت شهری با نوشدن کالبد شهر و تجهیز آن به روشنایی و خیابان و واگن اسبی شناخته شد. متناسب با این نوع تخیل از مدرنیته و پیشرفت بود که شهر به دو بخش عقبمانده/سنتی و بخش مدرن تقسیم شد. برای نخستینبار سرمایهگذاری سوداگرانه در زمین شهری برای مدرنسازی یک بخش و تجهیز آن به لوازم مدرنیته امکانپذیر شد.
مدرنسازی انقلابی و تغییر معنای پیشرفت
انقلاب گسستی در فهم خطی تاریخ بهوجود آورد و فهم تازهای از پیشرفت پیشرو گذاشت که راهنمای آن اخلاق و عدالت بود و نماد شهری آن پاکسازی همزمان گودهای جنوب خیابان شوش و محله قلعه بود. با بهانجامرسیدن هر دو وظیفه، یعنی توزیع زمین و آبوبرق و خدمات شهری و اخلاقیکردن جامعه، این فهم از پیشرفت بهسرعت دچار تناقض شد. بحرانی که با انقلاب و جنگ پدید آمده بود، پروژه تازهای را برای بازتولید انسجام اجتماعی میطلبید. اما چطور میشد مدرنسازی را بهمثابه پروژهای انسجامبخش به میدان آورد؟ نوسازی اقتصادی در اولویت بود، اما از آنجا که لمس محصولات آن زمانبر بود تنها در بلندمدت میتوانست وفاق لازم را فراهم کند. نوسازی شهری، هم ضرورت داشت، هم زودبازده بود. شهر از قضا نماد بهتری از طرح کلان نوسازی جامعه بود، اما اگر شهر تنها به مدد قدرت نوآوری، پیچیدگی و تنوع سبکهای زندگی از روستا تمایز پذیر بود، حالکه روستا به مدد انقلاب از مدرنسازی انقلابی برخوردار شده بود، چطور میشد از تولد مدرنیته دیگری، پیچیدهتر و همهجانبهتر در شهری سخن گفت که در آن تنوع و تمایز جایی نداشت. نوسازی شهری پس از جنگ حل این تناقض را بهعهده
گرفت. حکمرانی شهری با پذیرش نسبی تنوع اجتماعی و تمایز سبکهای زندگی و دفاع از رفرم سیاسی و فرهنگی، سرزندگی و پویایی را به تهران بازگرداند، اما تخیل پیشرفت شهری و مدرنسازی تهران دراین دوره نهتنها گامی فراتر از قبل برنداشت، بلکه در برابر تخیل پیچیده و نخبهگرای فرهنگی مسلط بر مدرنیته دهه40 به تخیل مدرنیته دودهه اول این قرن بازگشت که جز ساخت خیابان و پارک و بهداشت عمومی مفهوم دیگری از پیشرفت و بهبود شهری در تهران ارایه نشده بود. «معماری قدرت» در دوره رضاشاه شبکه معابر جدید و ساخت مرکز اداری تازه متشکل از ساختمانهای غولپیکر در میدان مشق را به ایدههای قاجاری مدرنسازی تهران افزوده بود، اما به تخیل گستردهتری از مدرنیته میدان نداد.
شهرداری تهران در دهه70 این تخیل معیوب را با رجوع گزینشی به مدرنیزاسیون دهه40 و گزینش مهرههایی از جعبهابزار آن دوباره مشروعیت بخشید. عناصری از طرح جامع تهران مصوب ۱۳۴۷ نظیر پروژه احداث بزرگراهها و انتقال صنایع مزاحم که با ترمیم تکنولوژیک شهر قرابت داشت انتخاب شد و عناصر دیگری مثل ضوابط طرح جامع از جمله ضوابطی که تراکم جمعیتی و ساختمانی را در بخش عمده پهنههای مسکونی شهر محدود و کنترل میکرد و سرانه برخورداری از فضای سبز و خدمات را معیار میزان افزایش جمعیت مناطق میگرفت، برای رونق ساختوساز منتفی اعلام شد. ایده بهبود و پیشرفت شهر نهتنها به نوآوری دربرنامهریزی مشارکتی شهر و احیای اندیشه مشروطه برای نهادسازی اداره شهر منجر نشد بلکه روش هدایت شهر با ابزارهای مرسوم برنامهریزی شهری مثل طرح جامع با «سنتیخواندن طرح جامع» از صحنه بیرون شد تا فضا برای سوداگری بیمهار در تهران گشوده شود. پروژههای درآمدساز، هدایت شهر را در دهه70 به عهده گرفتند و بهتدریج ترمیم تکنولوژیک شهر با افزایش بزرگراه و پارک و انتقال صنایع در متن رشد بیمحابای ساختمانسازی و افزایش جمعیت محو شد. در مقایسه با مدرنیته شهری دهه40 که به
برنامهریزی رفاهی، دولت توسعهگرا و مداخله آن در احداث زیرساختهای شهری متکی بود، مدرنیزاسیون دهه70 دچار تناقضات الگوی نئولیبرال مالیه شهری و اهداف بلندپروازانه مدرنسازی شد؛ تناقض بین ترمیم تکنولوژیک و خلق مصائب تازه با مقرراتزدایی و سوداگری در فضای شهر راه را بر درمانهای تکنولوژیک میبست.
در هیچیک از مدلهای اصلاح شهری و خلق الگوهای تازه «جهانیبودن» در شهرهای کشورهای درحالتوسعه، این میزان تناقض در اهداف و رویه دیده نشده است. مقرراتزدایی در تهران چنان ابعادی از «تخریب خلاق» و سرمایهدارانه آفریده است که «کهنگی» و «فرسودگی» را مدام خلق و بازتولید میکند. نهتنها قدمت ساختمانها که باریکی کوچه و کوچکی زمین معیار کهنگی و فرسودگی هستند.
حالا دیگر گفتار اولیه نوسازی که بر اکولوژی ترس از زمینلرزه و ضرورت مقاومسازی ساختمانها متکی بود، فراموش شده است و خود ایدئولوژی نوسازی به میدان آمده که با نفرت از هر آنچه قدیمی است، راه را بر بهسازی و مقاومسازی ساختمان و فضای موجود میبندد. نوسازی محلات قدیمی آن روی دیگر پروژههایی مثل دوطبقهسازی بزرگراه صدر است که تصوری از بهبود و پیشرفت جز این تغییر سازهای و فنی ندارد.
مارشال برمن در کتاب مهم خود «تاریخ مدرنیته» در جستوجوی درک این نکته است که چگونه زنان و مردان مدرن که هم فاعل و هم موضوع مدرنسازی هستند، میتوانند در گوشهای از دنیای مدرن اطراق کنند و آنجا را خانه خود بدانند. پاسخ به این سوال آسان نیست. ما قدرت یکسانی برای تغییر جهان پیرامون خود نداریم و درک پیشرفت و بهبود بهمثابه مدرنسازی و تبدیل آن به پروژه مهندسی اجتماعی به مدرنیته خصلتی اقتدارگرا داده است. معادلشدن تخیل مدرنیته شهری با ترمیم تکنولوژیک که بر تهران مسلط است، منشا قدرت فراوان این الگو برای تکثیر در سرتاسر کشور است.
پینوشتها:
1- برای مفهوم تخریب خلاق نگاه کنید به مارشال برمن «تاریخ مدرنیته» ترجمه مراد فرهادپور و دیوید هاروی «پستمدرنیسم» ترجمه عارف اقوامی.
2- مفهوم «جهانی بودن» را از آنانینا روی وام گرفتهام و آن را معادل Worlding Practice به کار میبرم که به تلاش کشورهای آسیا در بهکارگرفتن مدلهای شهری خلقشده در آسیا اشاره میکند و آنها را در منظر شهرهای جهانی قرار میدهد.
3- مفهوم زمان خطی یا زمان تاریخی منفرد (singular historical time) توسط صاحبنظران زیادی در تفکر انتقادی توسعه موردبحث قرار گرفته است. از جمله تیموتی میچل در فصل اول کتاب «مساله مدرنیته» پیدایش مفهوم تاریخی زمان، حرکت جوامع در این مسیر تاریخی و نقش آن را در ساماندهی به جغرافیای مدرن حول مرکزیت غرب بررسی میکند.
. Timothy Mitchell, 2000. The Question of Modernity (ed.). Minneapolis: University of Minnesota Press.
نوسازی تهران بعد از جنگ اقدامی جسورانه برای نوسازی اقتصاد و جامعهای بود که بعد از نزدیک به یکدهه انقلاب و جنگ به ساماندهی دوباره زندگی روزمره شهروندان و ارایه تصویر و تخیلی تازه از بهبود و پیشرفت زندگی شهری نیاز داشت. ساختن پارک و بزرگراه، افزایش کارآیی سازمان شهرداری، انتقال صنایع از تهران، راهانداختن فرهنگسراها و انتشار روزنامه رنگی همشهری مضمون اصلی این تخیل تازه از مدرنیته شهری در تهران بود. یکدهه بعد وقتی شیرازه بخشی از این اقدامات با تعارضات سیاسیای که در عرصه وسیعتری از شهر تهران جاری بود ازهمگسست، سخنگفتن از معنا و آثار این تخیل نوسازانه بر شهروندان تهران دشوار و طرفداری از این و آن تعبیر شد.
گروهی تغییرات سریع شهری این دهه را «تخریب خلاق» شهر برای گردش سرمایه و هوسمانیزهکردن تهران خواندند1 درحالیکه برخی شیفته دم شفابخش شهردار نوشتند: «گلها و گلدانهای شهر بهجای پول نفت با عوارض شهرداری آبیاری میشود». در این میان معجون مدرنیته هفتگیاه شهرداری تهران که از گفتارها و الگوهای نوسازی شهری پیش از خود متاثر بود و میخواست تهران را در پراتیک رقابتآمیز «جهانیبودن»2 در دنیای متخاصم پس از جنگ مطرح کند، از نظرها پوشیده ماند. نوسازی دهه70 تهران با مدرنیزاسیون شهری پیش از انقلاب، بهویژه گفتار و پراتیک دودههاول و دهه40 شمسی متفاوت بود. این رفرم شهری بهدلیل لحظه تاریخی تولدش و میراثی که تهران از گذشته با خود داشت با دو تمایز مهم تعریف شد: اول، فاصلهگرفتن از مدرنسازی انقلابی که در جستوجوی یکسانسازی بود؛ دوم، پرهیز از نخبهگرایی فرهنگی دهه40 که آوانگارد بود و با ساختن تالارهای موسیقی و تئاتر و سینما و برگزاری جشنوارهها دل به مرکزیت فرهنگی تهران در خاورمیانه بسته بود.
بازتعریف مفهوم پیشرفت در مدرنسازی تهران
دستورالعمل اصلاح شهری تهران در سالهای پس از جنگ تنها در نسبت با گذشته تعریف نشد. این اقدام پاسخی عاجل به بازتعریف هویت ایران بعد از جنگ بود. بستری که این بازتعریف را مشروط و مقید میکرد هم خرابیهای جنگ نبود، که تهران درمجموع آسیب اندکی از جنگ دیده بود. مدرنسازی تهران ابزار انسجام فکری، اجتماعی و سیاسی حکمرانی پس از جنگ بود که با اجرای پروژههای زیرساختی، فرهنگی و مدنی در تهران، احیای پایتخت را نماد الگوی حکومتورزی خود قرار داده بود. انسجام فکری و سیاستی و غلبه بر حریف در سطح ملی با ارجاع به «عقلانیت» و تخصص و احیای رسم برنامهنویسی برای توسعه و تقویت سازمان برنامه متجلی شد، اما در تهران رجوع به طرح و برنامه و تخصص نهادمند و تحتنظارت دردسرساز شد. با افزایش اختلاف میان سیاستمدار-متخصصانی که در وزارت مسکن و در سنگر طرح جامع تهران قرار داشتند با شهرداری که پیشتر توسط همان وزارتخانه موظف به خودکفایی مالی شده بود، چارهای باقی نماند جز اینکه شهرداری دانش و تخصص شهری را در جمع کوچک متخصصانی خلاصه کند که تنها در مقام مشاور به پرورش ایده و طرح برای پروژههای موردنظر شهرداری گماشته میشدند. به هر حال در
اصلاح شهری دهه70 هنوز ایده توزیع متوازن امکانات در تهران در تخیل مدرنسازی شهر قدرت داشت و میراث انقلاب، در سهمخواهی مناطق شهرداری از ثمرات مدرنسازی، متجلی میشد. فرهنگسراهایی که بیشتر در جنوب تهران ساخته شدند برای اولینبار جنوب شهر را به مقصد فرهنگی و تفریحی شمالشهریها بدل کردند، اما طرح کلی اصلاحات شهری تهران که غلامحسین کرباسچی، شهردار تهران، بعدها آن را «طرح جامع گذار تهران از سنت به مدرنیته» خواند درنهایت چیزی بیش از نوعی «ترمیم تکنولوژیک» از آب در نیامد. این شکست محصول دوعامل بود: اول، یکیدانستن بهبود و پیشرفت با مدرنسازی شهری که متکی بر غلبه خودرو و تفکیک عملکردهای شهری و تاکید برساختن سیمایی جلوهفروشانه از شهر بود. دوم، حذف سیاست از مالیه شهری و اتکا به سوداگری مستغلات برای تامین هزینه نوسازی.
حکومت عقل یا سیاست مشروطه
شاید یکی از میراثهای مهم مدرنیته تسلیم بیقیدوشرط آن به ایده پیشرفتی است که تنها با اتکا بر عقل ابزاری و فنون و دانش جدید فراهم میآید. سیاست حاصل از این تسلیم را نوسازی یا مدرنسازی میخوانیم. این تسلیم بیقیدوشرط متکی بر پیدایش «زمان مدرن» یا درکی مدرن از زمان است که با تفسیری خطی از تاریخ، مبشر بهبود و پیشرفت بیدغدغه و بیمداخله سیاست و منازعه اجتماعی است.3 تا دو، سهقرن پیش چنین خوشبینیای موضوعیت نداشت. نیاکان ما وقتی سازههای عظیم آبی را در شوشتر بنا میکردند یا کتابخانه بلخ و نیشابور را بنیاد میگذاشتند نه به پایداری کار خود اطمینان کافی داشتند نه محصول نوآوری خود را در گسست کامل از گذشته و از جنس محصولات عصر طلایی خرد میدیدند. تصور برآمدن حکومت عقل و غلبه آن بر طبیعت و منازعات اجتماعی و سیاسی ممکن نبود. از اینرو، دوام هر چیز حتی خود حکومت و امپراتوری هم محل تردید بود. مناسبات قدرت برهنه و عاری از لوازم مشروعیت بود. دوران مدرن با حکومتمندی و مشروعکردن قدرت آغاز شد. رقابتهای سیاسی و منازعات اجتماعی نقش تعیینکنندهای در این تحول ایفا کردند، اما در برخی روایتهای مدرنیته نقش این رقابتها و
منازعات بهکلی نادیده گرفته شد و روشنگری یا «رشد فنون و نیروهای مولد» موجد این تحول عظیم شناخته شد. در دوره قاجار هم مدرنیته در ایران از همان آغاز با دو ایده و در بطن دوجریان متولد شد، از یکسو مشروطهخواهی و مبارزه با استبداد ظهور کرد و از سوی دیگر رقابت نخبگان برای اقتباس علوموفنون غرب و عقلانیکردن رویههای حکمرانی اوج گرفت.
با شکست مشروطهخواهان آرمان پیشرفت هرچه بیشتر به کارآمدی و عقلانیکردن حکومت وابسته شد که معیاری هم جز سنجش فناوری و فنسالاری در تولید و سامان زندگی اجتماعی نداشت. پیشرفت شهری با نوشدن کالبد شهر و تجهیز آن به روشنایی و خیابان و واگن اسبی شناخته شد. متناسب با این نوع تخیل از مدرنیته و پیشرفت بود که شهر به دو بخش عقبمانده/سنتی و بخش مدرن تقسیم شد. برای نخستینبار سرمایهگذاری سوداگرانه در زمین شهری برای مدرنسازی یک بخش و تجهیز آن به لوازم مدرنیته امکانپذیر شد.
مدرنسازی انقلابی و تغییر معنای پیشرفت
انقلاب گسستی در فهم خطی تاریخ بهوجود آورد و فهم تازهای از پیشرفت پیشرو گذاشت که راهنمای آن اخلاق و عدالت بود و نماد شهری آن پاکسازی همزمان گودهای جنوب خیابان شوش و محله قلعه بود. با بهانجامرسیدن هر دو وظیفه، یعنی توزیع زمین و آبوبرق و خدمات شهری و اخلاقیکردن جامعه، این فهم از پیشرفت بهسرعت دچار تناقض شد. بحرانی که با انقلاب و جنگ پدید آمده بود، پروژه تازهای را برای بازتولید انسجام اجتماعی میطلبید. اما چطور میشد مدرنسازی را بهمثابه پروژهای انسجامبخش به میدان آورد؟ نوسازی اقتصادی در اولویت بود، اما از آنجا که لمس محصولات آن زمانبر بود تنها در بلندمدت میتوانست وفاق لازم را فراهم کند. نوسازی شهری، هم ضرورت داشت، هم زودبازده بود. شهر از قضا نماد بهتری از طرح کلان نوسازی جامعه بود، اما اگر شهر تنها به مدد قدرت نوآوری، پیچیدگی و تنوع سبکهای زندگی از روستا تمایز پذیر بود، حالکه روستا به مدد انقلاب از مدرنسازی انقلابی برخوردار شده بود، چطور میشد از تولد مدرنیته دیگری، پیچیدهتر و همهجانبهتر در شهری سخن گفت که در آن تنوع و تمایز جایی نداشت. نوسازی شهری پس از جنگ حل این تناقض را بهعهده
گرفت. حکمرانی شهری با پذیرش نسبی تنوع اجتماعی و تمایز سبکهای زندگی و دفاع از رفرم سیاسی و فرهنگی، سرزندگی و پویایی را به تهران بازگرداند، اما تخیل پیشرفت شهری و مدرنسازی تهران دراین دوره نهتنها گامی فراتر از قبل برنداشت، بلکه در برابر تخیل پیچیده و نخبهگرای فرهنگی مسلط بر مدرنیته دهه40 به تخیل مدرنیته دودهه اول این قرن بازگشت که جز ساخت خیابان و پارک و بهداشت عمومی مفهوم دیگری از پیشرفت و بهبود شهری در تهران ارایه نشده بود. «معماری قدرت» در دوره رضاشاه شبکه معابر جدید و ساخت مرکز اداری تازه متشکل از ساختمانهای غولپیکر در میدان مشق را به ایدههای قاجاری مدرنسازی تهران افزوده بود، اما به تخیل گستردهتری از مدرنیته میدان نداد.
شهرداری تهران در دهه70 این تخیل معیوب را با رجوع گزینشی به مدرنیزاسیون دهه40 و گزینش مهرههایی از جعبهابزار آن دوباره مشروعیت بخشید. عناصری از طرح جامع تهران مصوب ۱۳۴۷ نظیر پروژه احداث بزرگراهها و انتقال صنایع مزاحم که با ترمیم تکنولوژیک شهر قرابت داشت انتخاب شد و عناصر دیگری مثل ضوابط طرح جامع از جمله ضوابطی که تراکم جمعیتی و ساختمانی را در بخش عمده پهنههای مسکونی شهر محدود و کنترل میکرد و سرانه برخورداری از فضای سبز و خدمات را معیار میزان افزایش جمعیت مناطق میگرفت، برای رونق ساختوساز منتفی اعلام شد. ایده بهبود و پیشرفت شهر نهتنها به نوآوری دربرنامهریزی مشارکتی شهر و احیای اندیشه مشروطه برای نهادسازی اداره شهر منجر نشد بلکه روش هدایت شهر با ابزارهای مرسوم برنامهریزی شهری مثل طرح جامع با «سنتیخواندن طرح جامع» از صحنه بیرون شد تا فضا برای سوداگری بیمهار در تهران گشوده شود. پروژههای درآمدساز، هدایت شهر را در دهه70 به عهده گرفتند و بهتدریج ترمیم تکنولوژیک شهر با افزایش بزرگراه و پارک و انتقال صنایع در متن رشد بیمحابای ساختمانسازی و افزایش جمعیت محو شد. در مقایسه با مدرنیته شهری دهه40 که به
برنامهریزی رفاهی، دولت توسعهگرا و مداخله آن در احداث زیرساختهای شهری متکی بود، مدرنیزاسیون دهه70 دچار تناقضات الگوی نئولیبرال مالیه شهری و اهداف بلندپروازانه مدرنسازی شد؛ تناقض بین ترمیم تکنولوژیک و خلق مصائب تازه با مقرراتزدایی و سوداگری در فضای شهر راه را بر درمانهای تکنولوژیک میبست.
در هیچیک از مدلهای اصلاح شهری و خلق الگوهای تازه «جهانیبودن» در شهرهای کشورهای درحالتوسعه، این میزان تناقض در اهداف و رویه دیده نشده است. مقرراتزدایی در تهران چنان ابعادی از «تخریب خلاق» و سرمایهدارانه آفریده است که «کهنگی» و «فرسودگی» را مدام خلق و بازتولید میکند. نهتنها قدمت ساختمانها که باریکی کوچه و کوچکی زمین معیار کهنگی و فرسودگی هستند.
حالا دیگر گفتار اولیه نوسازی که بر اکولوژی ترس از زمینلرزه و ضرورت مقاومسازی ساختمانها متکی بود، فراموش شده است و خود ایدئولوژی نوسازی به میدان آمده که با نفرت از هر آنچه قدیمی است، راه را بر بهسازی و مقاومسازی ساختمان و فضای موجود میبندد. نوسازی محلات قدیمی آن روی دیگر پروژههایی مثل دوطبقهسازی بزرگراه صدر است که تصوری از بهبود و پیشرفت جز این تغییر سازهای و فنی ندارد.
مارشال برمن در کتاب مهم خود «تاریخ مدرنیته» در جستوجوی درک این نکته است که چگونه زنان و مردان مدرن که هم فاعل و هم موضوع مدرنسازی هستند، میتوانند در گوشهای از دنیای مدرن اطراق کنند و آنجا را خانه خود بدانند. پاسخ به این سوال آسان نیست. ما قدرت یکسانی برای تغییر جهان پیرامون خود نداریم و درک پیشرفت و بهبود بهمثابه مدرنسازی و تبدیل آن به پروژه مهندسی اجتماعی به مدرنیته خصلتی اقتدارگرا داده است. معادلشدن تخیل مدرنیته شهری با ترمیم تکنولوژیک که بر تهران مسلط است، منشا قدرت فراوان این الگو برای تکثیر در سرتاسر کشور است.
پینوشتها:
1- برای مفهوم تخریب خلاق نگاه کنید به مارشال برمن «تاریخ مدرنیته» ترجمه مراد فرهادپور و دیوید هاروی «پستمدرنیسم» ترجمه عارف اقوامی.
2- مفهوم «جهانی بودن» را از آنانینا روی وام گرفتهام و آن را معادل Worlding Practice به کار میبرم که به تلاش کشورهای آسیا در بهکارگرفتن مدلهای شهری خلقشده در آسیا اشاره میکند و آنها را در منظر شهرهای جهانی قرار میدهد.
3- مفهوم زمان خطی یا زمان تاریخی منفرد (singular historical time) توسط صاحبنظران زیادی در تفکر انتقادی توسعه موردبحث قرار گرفته است. از جمله تیموتی میچل در فصل اول کتاب «مساله مدرنیته» پیدایش مفهوم تاریخی زمان، حرکت جوامع در این مسیر تاریخی و نقش آن را در ساماندهی به جغرافیای مدرن حول مرکزیت غرب بررسی میکند.
. Timothy Mitchell, 2000. The Question of Modernity (ed.). Minneapolis: University of Minnesota Press.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.