|

شهر در برزخ گذشته و آینده

سهند ستاری

1- متروپولیس تهران امروز هویتی ویژه پیدا کرده؛ البته اگر بتوان هویتی برای آن قایل بود. متروپولیسی با جمعیت شناور ۱۲‌میلیون‌نفر که در خیابان‌هایی با حدود پنج‌میلیون وسیله‌ نقلیه راه نفسش بند آمده و طبق آمارهای رسمی، آلودگی هوا هر روز 13نفر از ساکنانش را خفه می‌کند1. این عوامل قابلیت زندگی در تهران را در شمار یکی از بدترین‌ شهرهای جهان قرار می‌دهد. برای اینکه بدانیم پس‌پشت این واقعیت دلهره‌آور چیست، باید به عقب برگردیم؛ به لحظه‌ای که روند مدرنیزاسیون با هر زور‌و‌ضربی کلید خورد. در این فرآیند تهران با گسترشی‌ بی‌قاعده‌ و شگفت‌انگیز، از عرض‌ و ارتفاع‌ باد کرد و تقریبا از دو‌دهه پیش با دور تند‌تری روند گسترش فیزیکی، مهاجرت توده‌وار و خراب‌شدن زیربناها و خدمات شهری را از سر گذرانده و می‌گذارند. امروز دیگر تهران - به‌عنوان الگوی آغازین کلان‌شهرهای ایران- به‌ متروپولیس هولناکی تبدیل‌ شده که‌ بخش‌ عمده‌ای از جمعیت‌ آن یا به اصطلاح شهروندانش که «شهر» را با وضعیت آنها می‌سنجند، هم به لحاظ جغرفیایی و هم از حیث شرایط زیست اجتماعی، بی‌خانمان‌ و حاشیه‌ای‌ شده‌اند و از صبح تا شب با انبوهی از هیولاها می‌جنگند؛ از هیولای ترافیک و آلودگی و هیولاهای مکعبی عمودی تا هیولای مریی و نامریی دیگر. البته این فرآیند و پیامدهایش محدود به تهران نیست و تبعات آن تقریبا به تمام کلان‌شهرهای ایران رسیده است.
2- دامنه دگرگونی و نوسازی کلان‌شهرهای ایران در دهه‌های اخیر وابسته به مدرنیزاسیونی بوده که از بالا برنامه‌ریزی، تحمیل و اجرا شده و تمام تلاش خود را در خدمت اهداف بورژوازی مستغلات به کار بسته است. می‌توان این شکل استفاده از شهر را به‌وضوح در تغییر کاربری فضای اجتماع شهری دید. ساختمان‌های غول‌پیکر، بزرگراه‌ها، مسکن‌های به‌غایت عمودی بی‌روح و کالایی‌شدن انحصاری خیابان‌ها که تهدیدی برای بلعیدن شهر اجتماعی - سیاسی در خودش است. بر‌این‌اساس، شاهد نابودی بسیاری از عوامل اجتماعی شهری خصوصا در تهران هستیم. نمونه‌هایی نظیر یک‌طرفه‌کردن خیابان ولیعصر، جابه‌جایی فضاهای مسکونی با فضاهای بانک‌ها و ادارات، تولید انبوه و افسارگسیخته مکان‌های مسکونی غیراصیل و شهرک‌ها در حاشیه‌های شهری، تراکم‌فروشی در جای‌جای تهران، یا حتی ساخت متروی شمال-جنوب که باوجود نسبت شیب غیراجرایی به هرقیمتی اجرا می‌شود یا نسبت عجیب ساکنان روز به شب در شرق تهران که همه‌و‌همه خبر از خالی‌کردن شهر از «مردم» می‌دهد. این اتفاق درحالی در شهرهایی مثل تهران رخ داده که در فرآیند تاثیرگذار شهرفروشی، شهر از شمال‌ تا جنوب‌ به کارگاه‌های بزرگ ساختمانی تبدیل شد که مشخصه‌های دیگری نیز دارد؛ تبعید قشر متوسط به حومه‌های شهری، جایگزینی مراکز خرید تک‌منظوره به جای بازارهای خیابانی چندعملکردی و در نهایت بدل‌شدن خانه‌ها به محلی برای انبار مردم و غیره. از این‌رو، تغییرات شهری مستقیم یا غیرمستقیم، به انبوهی از مصادیق تغییر «زندگی» شهروندان گره می‌خورد که به‌وضوح واجد پیامدهایی سیاسی‌و‌اجتماعی است.
3- نخستین پیامد این فرآیند در برخورد ما با محل سکونتمان، خبر از گم‌شده‌ای می‌دهد که آن را به نحو متناقضی در خیابان‌ها، محله‌ها و خانه پدری‌مان جا گذاشته‌ایم. خاطرات سال‌های کودکی و جوانی ما در میان گودبرداری‌ها و ساخت‌وسازهای پی‌درپی دفن شده است؛ در شهری که یک‌نفس به برافراشتن مکعب‌های عمودی ادامه می‌دهد. نوسازی و بازسازی‌ از نماد مهندسی شهری جدید فراتر رفته و دست به مهندسی حافظه جمعی و فردی ما ساکنان شهرها زده، حافظه شهری را زدوده و برج‌ها و سازه‌های بتنی و سیمانی و هیولاهای سر‌به‌‌فلک‌کشیده را در میان هزاران متر فضای بسته جایگزین آن کرده است. زخم‌های این شهر بی‌هویت، در آشفتگی امروز انسان‌های بی‌خاطره، تصویرهای دیروز شهر را محو و ناپدید کرده است. اما از میان تصویرها و نمادها و پیامدهایی که پروژه‌های نوسازی و بازسازی بر کلان‌شهرها اعمال کرده‌اند، فرآیند حافظه‌زدایی از شهر به اجبار خود را با ضرب‌آهنگ بی‌رحمانه تحمیلی هماهنگ می‌کند. فرآیندی که هویت شهر و شهروندش در گرو بود‌و‌نبود آن است. این خوانش ملموس‌ترین وجه از فرآیند تغییرات شهری است که همه شهروندان با پوست‌وگوشت آن را تجربه کرده و می‌کنند. اما اگر وضعیت امروز شهر را تنها با همین عامل بخوانیم و پیامدهای دیگر را کنار بگذاریم به اشتباه ماهیتی صرفا رمانتیک به تغییرات شهری داده‌ایم. پس باید وجوه دیگر فرآیند زیروروسازی را نیز که جنبه‌هایی دقیقا سیاسی دارند، برجسته کرد. یعنی پرسشی مشخص: در کلان‌شهرهای ایران که میراث بیش از دو دهه زیروروشدن است آیا می‌توان قایل به فضای اجتماعی، امکان ظهور سیاست و مهم‌تر از آن «زندگی» بود؟
4- سیاست‌گذاری‌های حاکم بر کلان‌شهرهای ایران سال‌ به سال شرایط دشوارتر و ابهام‌آمیزتری برای ساکنان شهرها فراهم می‌کند و ساخت‌وسازهای پرشتاب، بسیاری از عواملی را که شهر را به‌عنوان یک‌واحد هم‌بسته اجتماعی شکل می‌دهند نابود می‌کند: ترافیک، آلودگی‌هوا، کمبود فضاهای اجتماعی شهری، قیمت‌های نجومی مسکن و اجاره‌بها و دست‌آخر فضایی منفعل و آکنده از تنش، ماحصل فرآیند مدیریت امروز شهری در کشور ماست. چنین پیداست که تولید صنعتی ساختمان‌ها در فرآیند نوسازی و بازسازی شهری در دهه‌های اخیر کمتر در خدمت تولید سرپناهی برای شهروندان بوده تا در آنجا احساس امنیت و آرامش کنند، از این‌رو، بیشتر با هدف افزایش حاشیه و سود ساخت‌وسازکنندگان و همچنین سرعت بیشتر در تحقق سود دنبال شده است. مدیریت شهری نیز در نوسازی بافت‌های فرسوده که باید فرآیندی مبتنی‌بر مشارکت شهروندان و ساکنان این بافت‌ها داشته باشد، عملا به فرآیندی برای کسب سود بیشتر از فضای شهری بدل شده است. از این‌رو، به‌نظر می‌رسد نخستین گام برای خروج از وضعیت آشفته و بحرانی کنونی، ترویج مفهوم «حق بر شهر» در میان شهروندان است. به این اعتبار که شهروند حق دارد با تغییر این زیست‌فضا، خود و مناسباتش با دیگران را دگرگون کند. حق بر شهر همزمان حقی فردی و حقی جمعی است. در واقع تنها در مسیر این فرآیند است که می‌توان به پیچیدگی‌های زندگی شهری پی برد و سازوکارهای به رسمیت‌شناختن این حق را تدوین کرد. از‌سوی‌دیگر در سال‌های پس از جنگ به تبعیت از منطق انباشت سرمایه اتفاق دیگری نیز رخ داد: کلان‌شهرهای ایران به کارگاه‌های بزرگ ساختمانی بدل شدند و به سبب بازسازی و نوسازی شهر، تصویری حزن‌انگیز و‌ای بسا جنون‌آمیز از حجم تولید انبوه سازه‌ها نمایش دادند. سیاست ساخت‌وساز و نوسازی شهری در سال‌های پس از جنگ در سایه فرآیند سلب مالکیت در چرخه احیای سرمایه‌داری، به اجرای شکل مرکبی از توسعه انجامید که همزمان متاثر از ویژگی‌های جهانی دربردارنده خصوصیات محلی نیز بود. از این‌رو، در بیش از دو‌دهه گذشته، مدیریت کلان‌شهرهای ایران نمادی از حرکتی شتابان برای تخریب فضاهای شهری و بازآفرینی این فضاها به‌مثابه کالاهایی قابل خرید‌و‌فروش و البته قابل سوداگری در بازار بوده است. به‌این‌ترتیب، فضای شهری همزمان، تولید و متلاشی می‌شود و در بستر این تولید و تلاشی، موجی از سوداگری مالی رخ می‌دهد. فرآیندی که در بستری عام‌تر از سلب مالکیت شهروندان از دارایی‌هایشان و حتی سلب مالکیت آنان از خاطره‌هایشان رخ می‌دهد. این سوداگری مالی در همه اشکال خود را نمایان می‌کند. از آخرین نمونه‌های آن می‌توان به تصویب اخذ عوارض از اتباع خارجی در شورای شهر تهران اشاره کرد که بر اساس آن، اتباع بیگانه در تهران برای ماندن مجبور به پرداخت پولی هستند که پیش‌بینی می‌شود درآمدی پایدار برای شهرداری‌ها باشد و این درحالی است که درصد قابل‌توجه اتباع خارجی در تهران، افغان‌ها هستند. با تمام این اوصاف، این فرآیند دستخوش چه تحولات، تصمیمات و اهدافی بوده که شهر را اینچنین وادار به سکون و زدودن فضای اجتماعی از خود کرده است؟ آیا می‌توان علت پیامدهای تغییر شهر را تنها به مسبب ظاهری این وضعیت یعنی کمبود منابع مالی شهرداری‌ها و عدم کمک دولت به آنها و اتکای شهرداری‌ها به تراکم‌فروشی (شهرفروشی) فروکاست یا باید ایده غالب بر این وضعیت را واکاوید که نه‌تنها مکان‌ها بلکه فضاهای شهر را نیز به کالاهایی قابل‌فروش و سودآور بدل کرده است. در پرونده حاضر با پیگیری چنین پرسش‌هایی تهران در مقام پدیده‌ای اجتماعی- سیاسی بررسی شده است. در این زمینه از راهنمایی‌های پرویز صداقت بهره بردیم.
پی‌نوشت:
1- به نقل از روزنامه «شرق»، شماره 2227: « براساس آمارهای وزارت بهداشت سالانه بالغ بر دوهزارو٧٠٠ مرگ در تهران بر اثر آلودگی‌ هوا رخ می‌دهد. حافظی همچنین در آخرین روز دی‌ماه امسال در یک‌صد‌وبیست‌وپنجمین جلسه علنی شورای شهر نیز اعلام کرد سالانه بیش از چهارهزارو۷۰۰نفر به علت آلودگی‌هوا در پایتخت فوت می‌کنند».

1- متروپولیس تهران امروز هویتی ویژه پیدا کرده؛ البته اگر بتوان هویتی برای آن قایل بود. متروپولیسی با جمعیت شناور ۱۲‌میلیون‌نفر که در خیابان‌هایی با حدود پنج‌میلیون وسیله‌ نقلیه راه نفسش بند آمده و طبق آمارهای رسمی، آلودگی هوا هر روز 13نفر از ساکنانش را خفه می‌کند1. این عوامل قابلیت زندگی در تهران را در شمار یکی از بدترین‌ شهرهای جهان قرار می‌دهد. برای اینکه بدانیم پس‌پشت این واقعیت دلهره‌آور چیست، باید به عقب برگردیم؛ به لحظه‌ای که روند مدرنیزاسیون با هر زور‌و‌ضربی کلید خورد. در این فرآیند تهران با گسترشی‌ بی‌قاعده‌ و شگفت‌انگیز، از عرض‌ و ارتفاع‌ باد کرد و تقریبا از دو‌دهه پیش با دور تند‌تری روند گسترش فیزیکی، مهاجرت توده‌وار و خراب‌شدن زیربناها و خدمات شهری را از سر گذرانده و می‌گذارند. امروز دیگر تهران - به‌عنوان الگوی آغازین کلان‌شهرهای ایران- به‌ متروپولیس هولناکی تبدیل‌ شده که‌ بخش‌ عمده‌ای از جمعیت‌ آن یا به اصطلاح شهروندانش که «شهر» را با وضعیت آنها می‌سنجند، هم به لحاظ جغرفیایی و هم از حیث شرایط زیست اجتماعی، بی‌خانمان‌ و حاشیه‌ای‌ شده‌اند و از صبح تا شب با انبوهی از هیولاها می‌جنگند؛ از هیولای ترافیک و آلودگی و هیولاهای مکعبی عمودی تا هیولای مریی و نامریی دیگر. البته این فرآیند و پیامدهایش محدود به تهران نیست و تبعات آن تقریبا به تمام کلان‌شهرهای ایران رسیده است.
2- دامنه دگرگونی و نوسازی کلان‌شهرهای ایران در دهه‌های اخیر وابسته به مدرنیزاسیونی بوده که از بالا برنامه‌ریزی، تحمیل و اجرا شده و تمام تلاش خود را در خدمت اهداف بورژوازی مستغلات به کار بسته است. می‌توان این شکل استفاده از شهر را به‌وضوح در تغییر کاربری فضای اجتماع شهری دید. ساختمان‌های غول‌پیکر، بزرگراه‌ها، مسکن‌های به‌غایت عمودی بی‌روح و کالایی‌شدن انحصاری خیابان‌ها که تهدیدی برای بلعیدن شهر اجتماعی - سیاسی در خودش است. بر‌این‌اساس، شاهد نابودی بسیاری از عوامل اجتماعی شهری خصوصا در تهران هستیم. نمونه‌هایی نظیر یک‌طرفه‌کردن خیابان ولیعصر، جابه‌جایی فضاهای مسکونی با فضاهای بانک‌ها و ادارات، تولید انبوه و افسارگسیخته مکان‌های مسکونی غیراصیل و شهرک‌ها در حاشیه‌های شهری، تراکم‌فروشی در جای‌جای تهران، یا حتی ساخت متروی شمال-جنوب که باوجود نسبت شیب غیراجرایی به هرقیمتی اجرا می‌شود یا نسبت عجیب ساکنان روز به شب در شرق تهران که همه‌و‌همه خبر از خالی‌کردن شهر از «مردم» می‌دهد. این اتفاق درحالی در شهرهایی مثل تهران رخ داده که در فرآیند تاثیرگذار شهرفروشی، شهر از شمال‌ تا جنوب‌ به کارگاه‌های بزرگ ساختمانی تبدیل شد که مشخصه‌های دیگری نیز دارد؛ تبعید قشر متوسط به حومه‌های شهری، جایگزینی مراکز خرید تک‌منظوره به جای بازارهای خیابانی چندعملکردی و در نهایت بدل‌شدن خانه‌ها به محلی برای انبار مردم و غیره. از این‌رو، تغییرات شهری مستقیم یا غیرمستقیم، به انبوهی از مصادیق تغییر «زندگی» شهروندان گره می‌خورد که به‌وضوح واجد پیامدهایی سیاسی‌و‌اجتماعی است.
3- نخستین پیامد این فرآیند در برخورد ما با محل سکونتمان، خبر از گم‌شده‌ای می‌دهد که آن را به نحو متناقضی در خیابان‌ها، محله‌ها و خانه پدری‌مان جا گذاشته‌ایم. خاطرات سال‌های کودکی و جوانی ما در میان گودبرداری‌ها و ساخت‌وسازهای پی‌درپی دفن شده است؛ در شهری که یک‌نفس به برافراشتن مکعب‌های عمودی ادامه می‌دهد. نوسازی و بازسازی‌ از نماد مهندسی شهری جدید فراتر رفته و دست به مهندسی حافظه جمعی و فردی ما ساکنان شهرها زده، حافظه شهری را زدوده و برج‌ها و سازه‌های بتنی و سیمانی و هیولاهای سر‌به‌‌فلک‌کشیده را در میان هزاران متر فضای بسته جایگزین آن کرده است. زخم‌های این شهر بی‌هویت، در آشفتگی امروز انسان‌های بی‌خاطره، تصویرهای دیروز شهر را محو و ناپدید کرده است. اما از میان تصویرها و نمادها و پیامدهایی که پروژه‌های نوسازی و بازسازی بر کلان‌شهرها اعمال کرده‌اند، فرآیند حافظه‌زدایی از شهر به اجبار خود را با ضرب‌آهنگ بی‌رحمانه تحمیلی هماهنگ می‌کند. فرآیندی که هویت شهر و شهروندش در گرو بود‌و‌نبود آن است. این خوانش ملموس‌ترین وجه از فرآیند تغییرات شهری است که همه شهروندان با پوست‌وگوشت آن را تجربه کرده و می‌کنند. اما اگر وضعیت امروز شهر را تنها با همین عامل بخوانیم و پیامدهای دیگر را کنار بگذاریم به اشتباه ماهیتی صرفا رمانتیک به تغییرات شهری داده‌ایم. پس باید وجوه دیگر فرآیند زیروروسازی را نیز که جنبه‌هایی دقیقا سیاسی دارند، برجسته کرد. یعنی پرسشی مشخص: در کلان‌شهرهای ایران که میراث بیش از دو دهه زیروروشدن است آیا می‌توان قایل به فضای اجتماعی، امکان ظهور سیاست و مهم‌تر از آن «زندگی» بود؟
4- سیاست‌گذاری‌های حاکم بر کلان‌شهرهای ایران سال‌ به سال شرایط دشوارتر و ابهام‌آمیزتری برای ساکنان شهرها فراهم می‌کند و ساخت‌وسازهای پرشتاب، بسیاری از عواملی را که شهر را به‌عنوان یک‌واحد هم‌بسته اجتماعی شکل می‌دهند نابود می‌کند: ترافیک، آلودگی‌هوا، کمبود فضاهای اجتماعی شهری، قیمت‌های نجومی مسکن و اجاره‌بها و دست‌آخر فضایی منفعل و آکنده از تنش، ماحصل فرآیند مدیریت امروز شهری در کشور ماست. چنین پیداست که تولید صنعتی ساختمان‌ها در فرآیند نوسازی و بازسازی شهری در دهه‌های اخیر کمتر در خدمت تولید سرپناهی برای شهروندان بوده تا در آنجا احساس امنیت و آرامش کنند، از این‌رو، بیشتر با هدف افزایش حاشیه و سود ساخت‌وسازکنندگان و همچنین سرعت بیشتر در تحقق سود دنبال شده است. مدیریت شهری نیز در نوسازی بافت‌های فرسوده که باید فرآیندی مبتنی‌بر مشارکت شهروندان و ساکنان این بافت‌ها داشته باشد، عملا به فرآیندی برای کسب سود بیشتر از فضای شهری بدل شده است. از این‌رو، به‌نظر می‌رسد نخستین گام برای خروج از وضعیت آشفته و بحرانی کنونی، ترویج مفهوم «حق بر شهر» در میان شهروندان است. به این اعتبار که شهروند حق دارد با تغییر این زیست‌فضا، خود و مناسباتش با دیگران را دگرگون کند. حق بر شهر همزمان حقی فردی و حقی جمعی است. در واقع تنها در مسیر این فرآیند است که می‌توان به پیچیدگی‌های زندگی شهری پی برد و سازوکارهای به رسمیت‌شناختن این حق را تدوین کرد. از‌سوی‌دیگر در سال‌های پس از جنگ به تبعیت از منطق انباشت سرمایه اتفاق دیگری نیز رخ داد: کلان‌شهرهای ایران به کارگاه‌های بزرگ ساختمانی بدل شدند و به سبب بازسازی و نوسازی شهر، تصویری حزن‌انگیز و‌ای بسا جنون‌آمیز از حجم تولید انبوه سازه‌ها نمایش دادند. سیاست ساخت‌وساز و نوسازی شهری در سال‌های پس از جنگ در سایه فرآیند سلب مالکیت در چرخه احیای سرمایه‌داری، به اجرای شکل مرکبی از توسعه انجامید که همزمان متاثر از ویژگی‌های جهانی دربردارنده خصوصیات محلی نیز بود. از این‌رو، در بیش از دو‌دهه گذشته، مدیریت کلان‌شهرهای ایران نمادی از حرکتی شتابان برای تخریب فضاهای شهری و بازآفرینی این فضاها به‌مثابه کالاهایی قابل خرید‌و‌فروش و البته قابل سوداگری در بازار بوده است. به‌این‌ترتیب، فضای شهری همزمان، تولید و متلاشی می‌شود و در بستر این تولید و تلاشی، موجی از سوداگری مالی رخ می‌دهد. فرآیندی که در بستری عام‌تر از سلب مالکیت شهروندان از دارایی‌هایشان و حتی سلب مالکیت آنان از خاطره‌هایشان رخ می‌دهد. این سوداگری مالی در همه اشکال خود را نمایان می‌کند. از آخرین نمونه‌های آن می‌توان به تصویب اخذ عوارض از اتباع خارجی در شورای شهر تهران اشاره کرد که بر اساس آن، اتباع بیگانه در تهران برای ماندن مجبور به پرداخت پولی هستند که پیش‌بینی می‌شود درآمدی پایدار برای شهرداری‌ها باشد و این درحالی است که درصد قابل‌توجه اتباع خارجی در تهران، افغان‌ها هستند. با تمام این اوصاف، این فرآیند دستخوش چه تحولات، تصمیمات و اهدافی بوده که شهر را اینچنین وادار به سکون و زدودن فضای اجتماعی از خود کرده است؟ آیا می‌توان علت پیامدهای تغییر شهر را تنها به مسبب ظاهری این وضعیت یعنی کمبود منابع مالی شهرداری‌ها و عدم کمک دولت به آنها و اتکای شهرداری‌ها به تراکم‌فروشی (شهرفروشی) فروکاست یا باید ایده غالب بر این وضعیت را واکاوید که نه‌تنها مکان‌ها بلکه فضاهای شهر را نیز به کالاهایی قابل‌فروش و سودآور بدل کرده است. در پرونده حاضر با پیگیری چنین پرسش‌هایی تهران در مقام پدیده‌ای اجتماعی- سیاسی بررسی شده است. در این زمینه از راهنمایی‌های پرویز صداقت بهره بردیم.
پی‌نوشت:
1- به نقل از روزنامه «شرق»، شماره 2227: « براساس آمارهای وزارت بهداشت سالانه بالغ بر دوهزارو٧٠٠ مرگ در تهران بر اثر آلودگی‌ هوا رخ می‌دهد. حافظی همچنین در آخرین روز دی‌ماه امسال در یک‌صد‌وبیست‌وپنجمین جلسه علنی شورای شهر نیز اعلام کرد سالانه بیش از چهارهزارو۷۰۰نفر به علت آلودگی‌هوا در پایتخت فوت می‌کنند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.