|

ماجرای آن 25سال

حامد طبیبی

1-«ماجرای این [امام]خمینی چیست؟ اعلیحضرت! ماجرا، ماجرای ایشان نیست بلکه ماجرای یک پدر ‌و ‌پسر است که کسی جرات نداشت به پدر دروغ بگوید و به پسر، راست!» تبیین مجموعه خطاهای دوران زمامداری محمدرضا پهلوی در یک جمله، فقط از سیاستمدار کهنه‌کاری چون غلامحسین صدیقی برمی‌آمد؛ وزیر کشور و نایب‌نخست‌وزیر در دولت ملی مرحوم دکتر محمد مصدق. او این جمله را در دیدار با شاه در روزهای پایانی سلطنت وی گفت؛ جایی که پهلوی دوم به «استاد»، پیشنهاد نخست‌وزیری داد که به‌دلیل طرح شرط عدم خروج شاه از کشور، قرعه فال به نام «شاپور بختیار» زدند. با وجود عدم پذیرش پیشنهاد مذکور، جبهه ملی ایران در بیانیه‌ای ضمن اشاره به خروج صدیقی از آن تشکیلات پس از سال 42، بر نکته‌ای دست گذاشت که به پایان‌آمدن دفتر سلطنت پهلوی را بیش‌از‌پیش نشان می‌داد:«به‌جاست یادآور شویم همچنان که بارها اعلام شده جبهه ملی ایران، با وجود بقای نظام سلطنتی غیرقانونی، با هیچ‌ترکیب حکومتی‌ای موافقت نخواهد کرد.»
2- از شهریور 20 تا دی 57، «نشنیدن»، به هنر اصلی پادشاهی بدل شد که به‌تدریج همه چهره‌های توانمند ملی را کنار زد و برخلاف مُر قانون اساسی، «حکومت» را بر «سلطنت» ترجیح داد. مردی که از گزینه‌هایی چون محمد مصدق، علی امینی و «جناب‌اشرف» (قوام‌السلطنه) برای پست مهم ریاست دولت، به فضل‌الله زاهدی و جمشید آموزگار رسید. دیده شده که در برخی اظهار‌نظرهای تاریخی، تلاش ملیون ایران برای «برداشتن تاج» از سر و «کشیدن ‌تخت» از زیر‌پای محمدرضا را عامل بدگمانی او در اوایل دهه30 می‌دانند. با‌این‌حال هیچ‌یک از آنان انصاف را چاشنی سخنان خود نکرده‌اند که مگر جریان‌های ملی و مذهبی چیزی به‌جز خواست تاریخی سپرده‌شدن امور به دولت منتخب و «مشارکت» مردم در سرنوشت خود - حتی اگر 70درصد آنها کم‌سواد و روستانشین باشند- را ارایه کرده بودند؟ همان آرمان «نهضت مشروطه» که زیر چکمه‌های استبداد دفن شد و در سال‌های پس از فوت رضاخان و حکومت قزاق‌ها، دوباره به میان آمد؟ خرداد سال31 و شکست‌کودتا و ماجرای سیاه 28مرداد32 و به ثمر‌نشستن تلاش جمعی اشرف و دربار، طرف‌های غربی و پادوهای داخلی حامی آن از شعبان جعفری گرفته تا ملکه اعتضادی در کنار سکوت روسیه، حزب توده و برخی دیگر نشان داد که محمدرضا از سلطنت دست شسته و قرار است به شکل فردی، ایران را اداره کند. مشخص نیست او می‌دانسته مشکل در آنجا بروز می‌کند که او با هر میزان توانایی ذاتی و اکتسابی، نیازمند همراهی مدیران کارکشته‌ای است که علاوه‌بر پرورش شایستگی‌های لازم در خود در امور تخصصی، تلاش برای اداره دولت و کشور را افتخار خود بدانند؛ آنانی که از «خنجر دوست» و «دشنه دشمن» نهراسند و همانند امیر‌کبیر ایران‌زمین، رگ خود را به نشتر خصم در حمام فین کاشان بسپارند اما خم به ابرو نیاورند. پازل حذف چهره‌های ملی که پس از کودتا، آخرین قطعه آن نیز سر‌جایش نهاده شد، فضای ایران را به سمت‌و‌سوی دیگری برد. مجالس بی‌خاصیت و نخست‌وزیران کم‌اراده، برخورد با همه اندیشه‌ها آن هم در عصر انقلابات ملهم از چپ، ندیدن نقش عنصر مذهب و چهره‌های معتمد مذهبی مردم در حوزه و بازار، استفاده از چهره‌هایی که گوش به‌فرمان‌بودن را یک‌ارزش می‌دانستند و دخالت «اعلیحضرت» در تک‌تک امور حتی جدل‌های قلدرمآبانه با کارشناسان سازمان برنامه‌و‌بودجه، یک‌خروجی مشخص بیشتر نداشت؛ ریزش سرمایه اجتماعی و شکاف دولت و ملت.
3- شاه برای جبران محدودیت‌های فضای سیاسی که از مارکسیست - لنینیست‌ها تا نیروهای جبهه ملی و چریک‌ها و نیروهای مذهبی مبارز و روحانیت را در‌بر‌می‌گرفت، فعالیت‌هایی را در دستور‌کار قرار داد که ناظر بر تقویت طبقه متوسط شهری و برخی نیازهای روستایی بود. با‌این‌حال رنگ‌و‌بوی سیاسی پیدا‌کردن همین اقدامات نیز از اثرگذاری آنها کاست. در غیبت کارشناسان و اقتصاددانان، «کمیت» توزیع ثروت، «لنگ» زد و ضریب‌جینی، عددی نزدیک به یک را نشان داد که اوج فاصله دهک اول و دهم را به رخ می‌کشید. اما مشکل اساسی‌تر از این حرف‌ها بود. فضای جهانی دستخوش تغییر بود و انباشته‌شدن مطالبات داخلی، عقربه نمایشگر میزان‌الحراره جامعه را بالاتر نشان می‌داد. حتی در حوزه هنر، موج‌نو در سینما به راه افتاده و حتی درمان«فیلمفارسی» و خوشی‌های کاذب آن هم نمی‌توانست «فضای باز‌ فرهنگی» را نمایندگی کند. آغاز نشانه‌های بیماری هلندی پس از افزایش بهای نفت‌خام، مشکلات سیاسی کار را به نقطه‌ای رسانده بود که مرحوم مهندس بازرگان در دادگاه نهضت آزادی به‌عنوان یک مصلح سیاسی به محمدرضا یادآور شود «ما آخرین گروهی بودیم که با این زبان با شما سخن گفتیم.» هرچند نشانه‌های بروز انقلاب حتی تا شهریور57 قابل رویت نبود اما حتما جامعه‌شناسان گواهی می‌دهند که فرآیند انقلاب، نه یک‌شبه که به‌طور بطئی در لایه‌های درونی جامعه شکل گرفت و نهادینه شد. آن روز نبود «چسبندگی» میان بیشتر اقشار جامعه - حتی نظامیان- با حکومت شاه در کنار «تنها»بودن شاه سبب شد او بسیار زودتر از آنچه تصور می‌شد «بشکند» و همانند موارد گذشته، رفتن را جایگزین ماندن کند.
4- تلاش برای نشان‌ندادن همه واقعیت، آسیب اکثر روایت‌های تاریخی در این‌سو و آن‌سوی«آب» است که از هر دو‌سو، مشکل‌آفرین خواهد بود. اشکال اساسی در داخل برای آشنایی نسل‌های بعدی و ابهام‌زدایی از برخی مسایل دوران انقلاب و پیش از آن، استفاده‌نکردن از قواعد منطقی روایت‌های تاریخی در مکاتیب و تصویر‌سازی‌هاست. تجربه نگارنده در پرداختن به چنین مسایلی در قالب ویژه‌نامه‌ها حاکی از آن است که اکثر نیروهای سیاسی اگر امروز اختلاف‌نظراتی در مسایل مختلف دارند، اساسا ارتباطی میان آن با واقعیت «مساله انقلاب»، «تسخیر سفارت آمریکا» «جنگ» و مسایل کلان ملی نمی‌بینند. نیروهای حقیقی بزنگاه انقلاب‌اسلامی، با ادبیاتی کلیشه‌ای در باب مسایل انقلاب سخن نمی‌گویند و اتفاقا همین‌نکته رمز ماندگاری کلام آنهاست. گفتن همه‌چیز اتفاقا بسیار بهتر از بی‌پاسخ‌ماندن در برابر جوانانی است که از همین جنس و از تکرار سخنان دارای یک منشا و ماهیت، دلزده هستند.

1-«ماجرای این [امام]خمینی چیست؟ اعلیحضرت! ماجرا، ماجرای ایشان نیست بلکه ماجرای یک پدر ‌و ‌پسر است که کسی جرات نداشت به پدر دروغ بگوید و به پسر، راست!» تبیین مجموعه خطاهای دوران زمامداری محمدرضا پهلوی در یک جمله، فقط از سیاستمدار کهنه‌کاری چون غلامحسین صدیقی برمی‌آمد؛ وزیر کشور و نایب‌نخست‌وزیر در دولت ملی مرحوم دکتر محمد مصدق. او این جمله را در دیدار با شاه در روزهای پایانی سلطنت وی گفت؛ جایی که پهلوی دوم به «استاد»، پیشنهاد نخست‌وزیری داد که به‌دلیل طرح شرط عدم خروج شاه از کشور، قرعه فال به نام «شاپور بختیار» زدند. با وجود عدم پذیرش پیشنهاد مذکور، جبهه ملی ایران در بیانیه‌ای ضمن اشاره به خروج صدیقی از آن تشکیلات پس از سال 42، بر نکته‌ای دست گذاشت که به پایان‌آمدن دفتر سلطنت پهلوی را بیش‌از‌پیش نشان می‌داد:«به‌جاست یادآور شویم همچنان که بارها اعلام شده جبهه ملی ایران، با وجود بقای نظام سلطنتی غیرقانونی، با هیچ‌ترکیب حکومتی‌ای موافقت نخواهد کرد.»
2- از شهریور 20 تا دی 57، «نشنیدن»، به هنر اصلی پادشاهی بدل شد که به‌تدریج همه چهره‌های توانمند ملی را کنار زد و برخلاف مُر قانون اساسی، «حکومت» را بر «سلطنت» ترجیح داد. مردی که از گزینه‌هایی چون محمد مصدق، علی امینی و «جناب‌اشرف» (قوام‌السلطنه) برای پست مهم ریاست دولت، به فضل‌الله زاهدی و جمشید آموزگار رسید. دیده شده که در برخی اظهار‌نظرهای تاریخی، تلاش ملیون ایران برای «برداشتن تاج» از سر و «کشیدن ‌تخت» از زیر‌پای محمدرضا را عامل بدگمانی او در اوایل دهه30 می‌دانند. با‌این‌حال هیچ‌یک از آنان انصاف را چاشنی سخنان خود نکرده‌اند که مگر جریان‌های ملی و مذهبی چیزی به‌جز خواست تاریخی سپرده‌شدن امور به دولت منتخب و «مشارکت» مردم در سرنوشت خود - حتی اگر 70درصد آنها کم‌سواد و روستانشین باشند- را ارایه کرده بودند؟ همان آرمان «نهضت مشروطه» که زیر چکمه‌های استبداد دفن شد و در سال‌های پس از فوت رضاخان و حکومت قزاق‌ها، دوباره به میان آمد؟ خرداد سال31 و شکست‌کودتا و ماجرای سیاه 28مرداد32 و به ثمر‌نشستن تلاش جمعی اشرف و دربار، طرف‌های غربی و پادوهای داخلی حامی آن از شعبان جعفری گرفته تا ملکه اعتضادی در کنار سکوت روسیه، حزب توده و برخی دیگر نشان داد که محمدرضا از سلطنت دست شسته و قرار است به شکل فردی، ایران را اداره کند. مشخص نیست او می‌دانسته مشکل در آنجا بروز می‌کند که او با هر میزان توانایی ذاتی و اکتسابی، نیازمند همراهی مدیران کارکشته‌ای است که علاوه‌بر پرورش شایستگی‌های لازم در خود در امور تخصصی، تلاش برای اداره دولت و کشور را افتخار خود بدانند؛ آنانی که از «خنجر دوست» و «دشنه دشمن» نهراسند و همانند امیر‌کبیر ایران‌زمین، رگ خود را به نشتر خصم در حمام فین کاشان بسپارند اما خم به ابرو نیاورند. پازل حذف چهره‌های ملی که پس از کودتا، آخرین قطعه آن نیز سر‌جایش نهاده شد، فضای ایران را به سمت‌و‌سوی دیگری برد. مجالس بی‌خاصیت و نخست‌وزیران کم‌اراده، برخورد با همه اندیشه‌ها آن هم در عصر انقلابات ملهم از چپ، ندیدن نقش عنصر مذهب و چهره‌های معتمد مذهبی مردم در حوزه و بازار، استفاده از چهره‌هایی که گوش به‌فرمان‌بودن را یک‌ارزش می‌دانستند و دخالت «اعلیحضرت» در تک‌تک امور حتی جدل‌های قلدرمآبانه با کارشناسان سازمان برنامه‌و‌بودجه، یک‌خروجی مشخص بیشتر نداشت؛ ریزش سرمایه اجتماعی و شکاف دولت و ملت.
3- شاه برای جبران محدودیت‌های فضای سیاسی که از مارکسیست - لنینیست‌ها تا نیروهای جبهه ملی و چریک‌ها و نیروهای مذهبی مبارز و روحانیت را در‌بر‌می‌گرفت، فعالیت‌هایی را در دستور‌کار قرار داد که ناظر بر تقویت طبقه متوسط شهری و برخی نیازهای روستایی بود. با‌این‌حال رنگ‌و‌بوی سیاسی پیدا‌کردن همین اقدامات نیز از اثرگذاری آنها کاست. در غیبت کارشناسان و اقتصاددانان، «کمیت» توزیع ثروت، «لنگ» زد و ضریب‌جینی، عددی نزدیک به یک را نشان داد که اوج فاصله دهک اول و دهم را به رخ می‌کشید. اما مشکل اساسی‌تر از این حرف‌ها بود. فضای جهانی دستخوش تغییر بود و انباشته‌شدن مطالبات داخلی، عقربه نمایشگر میزان‌الحراره جامعه را بالاتر نشان می‌داد. حتی در حوزه هنر، موج‌نو در سینما به راه افتاده و حتی درمان«فیلمفارسی» و خوشی‌های کاذب آن هم نمی‌توانست «فضای باز‌ فرهنگی» را نمایندگی کند. آغاز نشانه‌های بیماری هلندی پس از افزایش بهای نفت‌خام، مشکلات سیاسی کار را به نقطه‌ای رسانده بود که مرحوم مهندس بازرگان در دادگاه نهضت آزادی به‌عنوان یک مصلح سیاسی به محمدرضا یادآور شود «ما آخرین گروهی بودیم که با این زبان با شما سخن گفتیم.» هرچند نشانه‌های بروز انقلاب حتی تا شهریور57 قابل رویت نبود اما حتما جامعه‌شناسان گواهی می‌دهند که فرآیند انقلاب، نه یک‌شبه که به‌طور بطئی در لایه‌های درونی جامعه شکل گرفت و نهادینه شد. آن روز نبود «چسبندگی» میان بیشتر اقشار جامعه - حتی نظامیان- با حکومت شاه در کنار «تنها»بودن شاه سبب شد او بسیار زودتر از آنچه تصور می‌شد «بشکند» و همانند موارد گذشته، رفتن را جایگزین ماندن کند.
4- تلاش برای نشان‌ندادن همه واقعیت، آسیب اکثر روایت‌های تاریخی در این‌سو و آن‌سوی«آب» است که از هر دو‌سو، مشکل‌آفرین خواهد بود. اشکال اساسی در داخل برای آشنایی نسل‌های بعدی و ابهام‌زدایی از برخی مسایل دوران انقلاب و پیش از آن، استفاده‌نکردن از قواعد منطقی روایت‌های تاریخی در مکاتیب و تصویر‌سازی‌هاست. تجربه نگارنده در پرداختن به چنین مسایلی در قالب ویژه‌نامه‌ها حاکی از آن است که اکثر نیروهای سیاسی اگر امروز اختلاف‌نظراتی در مسایل مختلف دارند، اساسا ارتباطی میان آن با واقعیت «مساله انقلاب»، «تسخیر سفارت آمریکا» «جنگ» و مسایل کلان ملی نمی‌بینند. نیروهای حقیقی بزنگاه انقلاب‌اسلامی، با ادبیاتی کلیشه‌ای در باب مسایل انقلاب سخن نمی‌گویند و اتفاقا همین‌نکته رمز ماندگاری کلام آنهاست. گفتن همه‌چیز اتفاقا بسیار بهتر از بی‌پاسخ‌ماندن در برابر جوانانی است که از همین جنس و از تکرار سخنان دارای یک منشا و ماهیت، دلزده هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.