طرح یک موضوع درباره انقلاب اسلامی
مصطفی ایزدی . مبارز دوران پهلوی و فعال سیاسی
بهمن ماه هر سال را نمیتوان بدون ذکری از انقلاب اسلامی، اهداف آن، چگونگی شکلگیری، بنیانها، رهبران، شیوه ساماندهی و سازماندهی آن، سابقه، نتیجه و هزارویک حرف درباره آن پشتِ سر گذاشت و آن را به فراموشی سپرد. واقعیت این است که درباره رخداد مهم بهمن 57 و 15سال پیش از آن، سخنان و نظرات جدیدی مطرح میشود که باید روی آن دقت شود. چرا؟ برای اینکه نمیتوان پرسشهای فراوانی که برای زلزله سیاسی سهدهه قبل در ایران اسلامی که تاثیر زیادی در معادلات ملی، منطقهای و بینالمللی گذاشت، پاسخ درخوری نداد. همچنان بسیاری از نیروهای مبارز و انقلابی در قید حیاتاند و جوانان بسیاری از پدران و مادران خود میخواهند که برایشان در موضوع انقلاب اسلامی سخن بگویند.
با این مقدمه کوتاه به یکی از پرسشهای مهمی که برای بعضی از جوانان فهیم ایرانی درباره انقلاب اسلامی مطرح است، پرداخته میشود و اگر این پرسشگران از پاسخ نگارنده قانع نشدند، بر آنان ایرادی وارد نیست.
طرح پرسش: ظاهرا در دوران محمدرضا شاه، مشکلات اقتصادی و فرهنگی آنقدر حاد نبود که حل آن به انقلاب نیاز داشته باشد و آنهایی که در پی دگرگونی سیاسی در کشور بودند، به ضرورت انقلاب پی بردند و با مبارزات دامنهدار خود، جامعه را مهیای براندازی رژیم پهلوی کردند. در واقع، خفقان سیاسی و حادبودن وضعیت سیاسی ایران به گونهای بود که سیاسیون نتوانستند خواستههای خود را بر اهالی فرهنگ و کسانی که میپنداشتند وضع مردم از نظر اقتصادی بد نیست، تحمیل کنند. آیا چنین دیدگاهی درست است؟ در پاسخ به این پرسش باید به این نکته مهم اشاره کرد که بررسی بنیانهای انقلاب، نیازمند تصویری از دوران حاکمیت رژیم پهلوی است. شرایط اقتصادی، وضع فرهنگی، تنگناهای سیاسی و مشکلات اجتماعی در دوره شاه، مقولاتی است که یک کنشگر یا پژوهشگر جوان امروزی باید از آن آگاهی داشته باشد. کسانی که هرگز هیچ تصویر و تصوری از دورانی که در آن مبارزه جریان داشت و به انقلاب منجر شد ندارند، با مقایسه شرایط موجود کشور، نمیتوانند به قضاوت درستی برسند. به همین دلیل لازم است اوضاع گوناگون ایران دوران پهلوی بازگو شود تا بتوان به پاسخ پرسش مورد اشاره دست یافت.
آغاز انقلابی که نظام شاهنشاهی را در ایران به نظام اسلامی تبدیل کرد، به سالهای اولیه دهه 40خورشیدی میرسد. از سالهای 40، 41 انقلابیترین عالم دینی آن زمان، یعنی آیتالله سیدروحالله موسویخمینی، اعتراض خود را به شرایط فرهنگی و سیاسی ایران شروع کرد و از این طریق، مبارزه با حاکمیت وقت را گسترش داد، تا اینکه در بهمنماه 1357 به مقصد رسید و تحولی عظیم در ایران و منطقه ایجاد کرد. این روحالله موسوی خمینی چه میگفت؟ دغدغه سیاسی داشت یا دغدغه فرهنگی؟ اعتراضش به حاکمیت درباره چه موضوعی بود؟ علیالقاعده حرفهای اساسی و مهمی میزد که توانست رهبران مذهبی مردم را به سمت خود جذب کند و از این طریق ملت را به صحنه آورد. امامخمینی(ره) عضو جبهه ملی یا عضو نهضت آزادی نبود که حرکت او را صرفا سیاسی تلقی کنیم و اهداف اولیهاش را در راستای براندازی شاه بپنداریم که میخواسته جایگزین او شود. بلکه آیتالله خمینی یک مدرس حوزه علمیه قم بود و طبیعی است که در ابتدای امر، خواستار عدم برخورد دربار با اسلام و قرآن بود؛ این یعنی دغدغه فرهنگی، اما به دلیل اینکه عوامل اصلی رژیم پهلوی، بهویژه شخص شاه به اصلاحات موردنظر امامخمینی(ره) روی
خوش نشان نداد و از موضع قدرت و تکبر، با مخالفان اصلاحطلب خود با خشونت برخورد کرد، رهبری انقلاب به اعتراضات خود و همراهان خود رنگ سیاسی هم افزود و به مرور، خواستار قطع رابطه مخفی شاه و اسراییل و نیز خواستار قطع دست آمریکاییها از دخالت در ایران شد. این اعتراضات، به اضافه پیگیری اهداف فرهنگی، ساماندهی انقلاب را به سمتوسوی سیاسی و فرهنگی هدایت میکرد. برخورد همهجانبه علما و روحانیون حوزههای علمیه با قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی، هم بار سیاسی داشت و هم بار فرهنگی. بعد از آن مبارزه با مصونیت ماموران و اتباع آمریکا در ایران یا همان قانون کاپیتولاسیون، مبارزهای کاملا سیاسی بود. در این مبارزه پیشتازی با آیتالله خمینی و شاگردان و یاران او بود که بهمرور نیروهای سیاسی مبارز را نیز به میدان آورد. نیروهایی که پس از کودتای آمریکایی سال 1332، روحیه مبارزاتی خود را همچنان حفظ کرده بودند. این عده بهدلیل تجربه و تخصص میتوانستند پشتیبان انقلابیون جوان باشند، زیرا هنوز جامعه روشنفکری ایران، بهخصوص دانشجویان دانشگاهها که متاسفانه افکار مارکسیستی در میانشان رونق چشمگیری داشت، قادر نبودند بپذیرند که
دانشآموختگان حوزوی، بهویژه کسانی که به عرصه مرجعیت راه پیدا کرده بودند، میتوانند مبارزهای ضد امپریالیستی و ضد استبدادی را رهبری کنند. بههمیندلیل ضرورت نیروی باتجربهای که درکنار روحانیون و در متابعت از رهبری مبارزه باشد و در عین حال قادر باشد جوانان را جذب مبارزه کند، یک ضرورت حتمی بود.
وانگهی، وابستگی شدید رژیم پهلوی به دنیای استکباری، خصوصا پس از کودتای سال32، سوژه و سرفصل خوبی برای مبارزه سیاسی تمامعیار علیه شاه و آمریکا بود و این مبارزه نیازهای عمدهای داشت که مهمترین آن پشتیبانی مردم از رهبران و حضور آنان در صحنه مبارزه بود. آیا مردم نیز دغدغه فرهنگ داشتند؟ آیا تودههای مردم در دهه40 به حدی از آگاهی رسیده بودند که پشتپرده سیاست دربار پهلوی، خصوصا رابطه پنهانی با اسراییل و وابستگی به آمریکا و انگلیس را بدانند؟ در چنین شرایط شکنندهای لازم میآمد که گرفتاریهای اقتصادی و معیشتی مردم که در بسیاری از مناطق کشور واقعا اسفبار بود، یادآوری شود و برای رسیدن به شرایط بهتر اقتصادی در میان اقشار کمدرآمد، همچون کارگران کارخانجات و آزاد و کشاورزان، فکر اساسی شود. جاانداختن این شعار در بین زحمتکشان که وضع زندگی مردم تهیدست محصول قضاوقدر نیست و حکومتگران در عدم برقراری عدالت اجتماعی و اقتصادی نقش دارند، تلاش گستردهای نیاز داشت، لذا باید به افشای جنایات شدید رژیم پهلوی و دربار شاه در حوزه اقتصاد دست میزدند. البته شرایط اقتصادی کشور، حتی در مقایسه با نوع زندگی سادهای که مردم آن روزگار
داشتند، بسیار اسفناک و ظالمانه بود. دولت وقت ایران درآمدهای کلانی از فروش نفت بهدست میآورد، درآمدهای، مالیاتی فراوانی داشت، اما به زندگی اقشار فرودست جامعه، توجهی نمیشد. در امور زیربنایی مثل راهوآب، برق و حملونقل، سرمایهگذاریهای درخورتوجهی صورت نمیگرفت.
کشاورزی در ایران، اگرچه وضع آب، بهتر از امروز بود، اما سامان اقتصادی پیدا نمیکرد. کارگران کارخانجات و کارگران ساختمانی که عموما از روستاییان مهاجر به شهرهای صنعتی و بزرگ تشکیل میشدند، درآمدهای بسیار ناچیزی داشتند. در آن شرایط که فرهنگ اسلامی مورد بیاعتنایی قرار گرفته بود و آنچه درباره فرهنگ گفته میشد یا متاثر از فرهنگ غربی بود یا به فرهنگ پیش از اسلام ارجاع داده میشد، برگرداندن جامعه به فرهنگ اسلام که قریببهاتفاق جامعه، معتقد به آن بودند، میتوانست برای ملت بسیار جاذبه داشته باشد. وضع اقتصاد هم که بدتر از فرهنگ بود. پیش از دومقوله فرهنگ و اقتصاد، وضعیت سیاسی کشور بیداد میکرد. خفقان در حد اعلا وجود داشت، مطبوعات آزاد، آزادی بیان و حقوقی نظیر آنها، چنان بود که گویی آرزوی دستیابی به آنها پنداری عبث بود. تسلط ساواک بر ارکان حکومتی تا جزییترین آن و ترس ناشی از بیدادگریهای این سیستم اطلاعاتی امنیتی مخوف، امان را از همه گرفته بود. در رابطه با سیاست خارجی یک نوع وابستگی و انقیاد حکمفرما بود. باید میبودید و میدیدید که بر مملکت چه میگذرد.
در چنان شرایط سختی هرنوع قیام علیه وضع موجود علاوهبر اینکه کنش سیاسی محسوب میشود، بدون حرکت در راستای بهبود وضع فرهنگ و اقتصاد آن روز، هرگز معنی و مفهوم نداشت. شاید بتوان سالهای 56 و 57 را که فضای نسبتا آزادی ایجاد شد و عدهای از علاقهمندان به فرهنگ و ادب ایران و اسلام، اقداماتی را انجام دادند و تا حدودی دغدغه فرهنگ در میان روشنفکران و دانشگاهیان و جمعی از حوزویان کم شد، اما این امر نمیتواند به مفهوم خروج مقوله فرهنگ از دستور کار انقلابیون و رهبران آنان باشد. بدیهی است وقتی آزادیهای بسیار اندکی در آن روز ایران پیدا شد که آن هم معلول تغییراتی بود که در حاکمیت آمریکا رخ داده بود، تمامی مردم به صحنه میآمدند و پیگیر مطالبات خود میشدند. مطالبات مردم یککشور 35میلیونی، سیاسی است، اقتصادی است، فرهنگی است و اجتماعی هم است، اما بهدلیل پایمردی رهبر انقلاب که در شخص امامخمینی(ره) متمرکز شده بود، برای سرنگونی نظام شاهنشاهی، این خواست سیاسی فراگیر شد و همه رهبران پایینتر از امامخمینی(ره)، اعم از ملیگراها، مذهبیها، کمونیستها، گروههای چریکی، به رهبر انقلاب اعلام وفاداری و خواست او را دنبال کردند. با توجه
به مراتب فوق، به نظر نگارنده در دوران 15ساله مبارزات برای انقلاب اسلامی در صحنه حضور داشته، مجموعه گرفتاریهای سیاسی و فرهنگی و اقتصادی، آحاد را به انقلاب برای سرنگونی نظام شاهنشاهی واداشت و نمیتوان یکی از این بخشها را بر دیگری ترجیح داد.
بهمن ماه هر سال را نمیتوان بدون ذکری از انقلاب اسلامی، اهداف آن، چگونگی شکلگیری، بنیانها، رهبران، شیوه ساماندهی و سازماندهی آن، سابقه، نتیجه و هزارویک حرف درباره آن پشتِ سر گذاشت و آن را به فراموشی سپرد. واقعیت این است که درباره رخداد مهم بهمن 57 و 15سال پیش از آن، سخنان و نظرات جدیدی مطرح میشود که باید روی آن دقت شود. چرا؟ برای اینکه نمیتوان پرسشهای فراوانی که برای زلزله سیاسی سهدهه قبل در ایران اسلامی که تاثیر زیادی در معادلات ملی، منطقهای و بینالمللی گذاشت، پاسخ درخوری نداد. همچنان بسیاری از نیروهای مبارز و انقلابی در قید حیاتاند و جوانان بسیاری از پدران و مادران خود میخواهند که برایشان در موضوع انقلاب اسلامی سخن بگویند.
با این مقدمه کوتاه به یکی از پرسشهای مهمی که برای بعضی از جوانان فهیم ایرانی درباره انقلاب اسلامی مطرح است، پرداخته میشود و اگر این پرسشگران از پاسخ نگارنده قانع نشدند، بر آنان ایرادی وارد نیست.
طرح پرسش: ظاهرا در دوران محمدرضا شاه، مشکلات اقتصادی و فرهنگی آنقدر حاد نبود که حل آن به انقلاب نیاز داشته باشد و آنهایی که در پی دگرگونی سیاسی در کشور بودند، به ضرورت انقلاب پی بردند و با مبارزات دامنهدار خود، جامعه را مهیای براندازی رژیم پهلوی کردند. در واقع، خفقان سیاسی و حادبودن وضعیت سیاسی ایران به گونهای بود که سیاسیون نتوانستند خواستههای خود را بر اهالی فرهنگ و کسانی که میپنداشتند وضع مردم از نظر اقتصادی بد نیست، تحمیل کنند. آیا چنین دیدگاهی درست است؟ در پاسخ به این پرسش باید به این نکته مهم اشاره کرد که بررسی بنیانهای انقلاب، نیازمند تصویری از دوران حاکمیت رژیم پهلوی است. شرایط اقتصادی، وضع فرهنگی، تنگناهای سیاسی و مشکلات اجتماعی در دوره شاه، مقولاتی است که یک کنشگر یا پژوهشگر جوان امروزی باید از آن آگاهی داشته باشد. کسانی که هرگز هیچ تصویر و تصوری از دورانی که در آن مبارزه جریان داشت و به انقلاب منجر شد ندارند، با مقایسه شرایط موجود کشور، نمیتوانند به قضاوت درستی برسند. به همین دلیل لازم است اوضاع گوناگون ایران دوران پهلوی بازگو شود تا بتوان به پاسخ پرسش مورد اشاره دست یافت.
آغاز انقلابی که نظام شاهنشاهی را در ایران به نظام اسلامی تبدیل کرد، به سالهای اولیه دهه 40خورشیدی میرسد. از سالهای 40، 41 انقلابیترین عالم دینی آن زمان، یعنی آیتالله سیدروحالله موسویخمینی، اعتراض خود را به شرایط فرهنگی و سیاسی ایران شروع کرد و از این طریق، مبارزه با حاکمیت وقت را گسترش داد، تا اینکه در بهمنماه 1357 به مقصد رسید و تحولی عظیم در ایران و منطقه ایجاد کرد. این روحالله موسوی خمینی چه میگفت؟ دغدغه سیاسی داشت یا دغدغه فرهنگی؟ اعتراضش به حاکمیت درباره چه موضوعی بود؟ علیالقاعده حرفهای اساسی و مهمی میزد که توانست رهبران مذهبی مردم را به سمت خود جذب کند و از این طریق ملت را به صحنه آورد. امامخمینی(ره) عضو جبهه ملی یا عضو نهضت آزادی نبود که حرکت او را صرفا سیاسی تلقی کنیم و اهداف اولیهاش را در راستای براندازی شاه بپنداریم که میخواسته جایگزین او شود. بلکه آیتالله خمینی یک مدرس حوزه علمیه قم بود و طبیعی است که در ابتدای امر، خواستار عدم برخورد دربار با اسلام و قرآن بود؛ این یعنی دغدغه فرهنگی، اما به دلیل اینکه عوامل اصلی رژیم پهلوی، بهویژه شخص شاه به اصلاحات موردنظر امامخمینی(ره) روی
خوش نشان نداد و از موضع قدرت و تکبر، با مخالفان اصلاحطلب خود با خشونت برخورد کرد، رهبری انقلاب به اعتراضات خود و همراهان خود رنگ سیاسی هم افزود و به مرور، خواستار قطع رابطه مخفی شاه و اسراییل و نیز خواستار قطع دست آمریکاییها از دخالت در ایران شد. این اعتراضات، به اضافه پیگیری اهداف فرهنگی، ساماندهی انقلاب را به سمتوسوی سیاسی و فرهنگی هدایت میکرد. برخورد همهجانبه علما و روحانیون حوزههای علمیه با قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی، هم بار سیاسی داشت و هم بار فرهنگی. بعد از آن مبارزه با مصونیت ماموران و اتباع آمریکا در ایران یا همان قانون کاپیتولاسیون، مبارزهای کاملا سیاسی بود. در این مبارزه پیشتازی با آیتالله خمینی و شاگردان و یاران او بود که بهمرور نیروهای سیاسی مبارز را نیز به میدان آورد. نیروهایی که پس از کودتای آمریکایی سال 1332، روحیه مبارزاتی خود را همچنان حفظ کرده بودند. این عده بهدلیل تجربه و تخصص میتوانستند پشتیبان انقلابیون جوان باشند، زیرا هنوز جامعه روشنفکری ایران، بهخصوص دانشجویان دانشگاهها که متاسفانه افکار مارکسیستی در میانشان رونق چشمگیری داشت، قادر نبودند بپذیرند که
دانشآموختگان حوزوی، بهویژه کسانی که به عرصه مرجعیت راه پیدا کرده بودند، میتوانند مبارزهای ضد امپریالیستی و ضد استبدادی را رهبری کنند. بههمیندلیل ضرورت نیروی باتجربهای که درکنار روحانیون و در متابعت از رهبری مبارزه باشد و در عین حال قادر باشد جوانان را جذب مبارزه کند، یک ضرورت حتمی بود.
وانگهی، وابستگی شدید رژیم پهلوی به دنیای استکباری، خصوصا پس از کودتای سال32، سوژه و سرفصل خوبی برای مبارزه سیاسی تمامعیار علیه شاه و آمریکا بود و این مبارزه نیازهای عمدهای داشت که مهمترین آن پشتیبانی مردم از رهبران و حضور آنان در صحنه مبارزه بود. آیا مردم نیز دغدغه فرهنگ داشتند؟ آیا تودههای مردم در دهه40 به حدی از آگاهی رسیده بودند که پشتپرده سیاست دربار پهلوی، خصوصا رابطه پنهانی با اسراییل و وابستگی به آمریکا و انگلیس را بدانند؟ در چنین شرایط شکنندهای لازم میآمد که گرفتاریهای اقتصادی و معیشتی مردم که در بسیاری از مناطق کشور واقعا اسفبار بود، یادآوری شود و برای رسیدن به شرایط بهتر اقتصادی در میان اقشار کمدرآمد، همچون کارگران کارخانجات و آزاد و کشاورزان، فکر اساسی شود. جاانداختن این شعار در بین زحمتکشان که وضع زندگی مردم تهیدست محصول قضاوقدر نیست و حکومتگران در عدم برقراری عدالت اجتماعی و اقتصادی نقش دارند، تلاش گستردهای نیاز داشت، لذا باید به افشای جنایات شدید رژیم پهلوی و دربار شاه در حوزه اقتصاد دست میزدند. البته شرایط اقتصادی کشور، حتی در مقایسه با نوع زندگی سادهای که مردم آن روزگار
داشتند، بسیار اسفناک و ظالمانه بود. دولت وقت ایران درآمدهای کلانی از فروش نفت بهدست میآورد، درآمدهای، مالیاتی فراوانی داشت، اما به زندگی اقشار فرودست جامعه، توجهی نمیشد. در امور زیربنایی مثل راهوآب، برق و حملونقل، سرمایهگذاریهای درخورتوجهی صورت نمیگرفت.
کشاورزی در ایران، اگرچه وضع آب، بهتر از امروز بود، اما سامان اقتصادی پیدا نمیکرد. کارگران کارخانجات و کارگران ساختمانی که عموما از روستاییان مهاجر به شهرهای صنعتی و بزرگ تشکیل میشدند، درآمدهای بسیار ناچیزی داشتند. در آن شرایط که فرهنگ اسلامی مورد بیاعتنایی قرار گرفته بود و آنچه درباره فرهنگ گفته میشد یا متاثر از فرهنگ غربی بود یا به فرهنگ پیش از اسلام ارجاع داده میشد، برگرداندن جامعه به فرهنگ اسلام که قریببهاتفاق جامعه، معتقد به آن بودند، میتوانست برای ملت بسیار جاذبه داشته باشد. وضع اقتصاد هم که بدتر از فرهنگ بود. پیش از دومقوله فرهنگ و اقتصاد، وضعیت سیاسی کشور بیداد میکرد. خفقان در حد اعلا وجود داشت، مطبوعات آزاد، آزادی بیان و حقوقی نظیر آنها، چنان بود که گویی آرزوی دستیابی به آنها پنداری عبث بود. تسلط ساواک بر ارکان حکومتی تا جزییترین آن و ترس ناشی از بیدادگریهای این سیستم اطلاعاتی امنیتی مخوف، امان را از همه گرفته بود. در رابطه با سیاست خارجی یک نوع وابستگی و انقیاد حکمفرما بود. باید میبودید و میدیدید که بر مملکت چه میگذرد.
در چنان شرایط سختی هرنوع قیام علیه وضع موجود علاوهبر اینکه کنش سیاسی محسوب میشود، بدون حرکت در راستای بهبود وضع فرهنگ و اقتصاد آن روز، هرگز معنی و مفهوم نداشت. شاید بتوان سالهای 56 و 57 را که فضای نسبتا آزادی ایجاد شد و عدهای از علاقهمندان به فرهنگ و ادب ایران و اسلام، اقداماتی را انجام دادند و تا حدودی دغدغه فرهنگ در میان روشنفکران و دانشگاهیان و جمعی از حوزویان کم شد، اما این امر نمیتواند به مفهوم خروج مقوله فرهنگ از دستور کار انقلابیون و رهبران آنان باشد. بدیهی است وقتی آزادیهای بسیار اندکی در آن روز ایران پیدا شد که آن هم معلول تغییراتی بود که در حاکمیت آمریکا رخ داده بود، تمامی مردم به صحنه میآمدند و پیگیر مطالبات خود میشدند. مطالبات مردم یککشور 35میلیونی، سیاسی است، اقتصادی است، فرهنگی است و اجتماعی هم است، اما بهدلیل پایمردی رهبر انقلاب که در شخص امامخمینی(ره) متمرکز شده بود، برای سرنگونی نظام شاهنشاهی، این خواست سیاسی فراگیر شد و همه رهبران پایینتر از امامخمینی(ره)، اعم از ملیگراها، مذهبیها، کمونیستها، گروههای چریکی، به رهبر انقلاب اعلام وفاداری و خواست او را دنبال کردند. با توجه
به مراتب فوق، به نظر نگارنده در دوران 15ساله مبارزات برای انقلاب اسلامی در صحنه حضور داشته، مجموعه گرفتاریهای سیاسی و فرهنگی و اقتصادی، آحاد را به انقلاب برای سرنگونی نظام شاهنشاهی واداشت و نمیتوان یکی از این بخشها را بر دیگری ترجیح داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.