|

اعضای نهاد تصمیم‌ساز انقلاب، مطرح می‌کنند

4 روایت از شورای انقلاب

ضیا مصباح

36سال از شکل‌گیری شورای انقلاب می‌گذرد. رصد‌کردن حوادث نشان می‌دهد برنامه از قبل تعیین‌شده‌ای برای تشکیل این شورا از پیش وجود نداشته است و فعالیت‌های این شورا و ترکیب آن بیشتر متاثر از تعامل نیرو‌های روحانی، روشنفکر و ملی - مذهبی انقلابی و تاثیر متقابل آنها بر تصمیمات یکدیگر بوده است.
برداشت اولیه از شورای انقلاب جمع مشورتی بوده تا افراد خوشنام، متدین و متخصص را برای اداره کشور معرفی کنند. تمایل اولیه آیت‌الله خمینی عدم استفاده از روحانیت در مجلس و دولت بوده است.
نام اولیه شورا نیز شورای انقلاب نبوده، ولی عملا بعد‌از‌مدتی جمع مشورتی عملا به‌صورت شورای انقلاب و تصمیم‌گیر درخصوص برنامه‌های دوره‌گذار درآمد که دستاوردهایی داشت. با توجه به اثرگذاری شورا در ماه‌های منتهی به انقلاب، نقل‌قول‌هایی که از آنها صورت گرفته، در بررسی تاریخ انقلاب می‌تواند موثر باشد.

شورا از قول مرحوم مهندس مهدی بازرگان
روز 30/7/57 به اتفاق آقای دکتر‌ابراهیم یزدی با آیت‌الله خمینی در نوفل‌لوشاتو ملاقات و مذاکره کرده و مختصری از وضع ایران، عقب‌نشینی‌‌های شاه و امکان توسعه فعالیت و پیشروی و پیروزی صحبت شد گفتم انتخابات مجلس که وعده آزادی آن را داده‌اند، فرصت خوبی برای نفوذ و موفقیت خواهد بود و شاه را می‌شود به‌تدریج بیرون انداخته، از راه‌های قانونی و مجلس موسسان تغییر نظام داد. ایشان بلافاصله اشکال کرده گفتند شور‌و‌هیجان مردم خواهد خوابید. شاه که رفت و به ایران آمدم، مردم نمایندگان مجلس و بعد دولت را انتخاب خواهند کرد، منتها از شما می‌خواهم افرادی را که مسلمان و مطلع و مورداعتماد باشند، علاوه‌بر خودتان و دکتر یزدی معرفی کنید که مشاوران من باشند و آنها بگویند چه کسی برای نمایندگی مجلس خوب است تا من به‌عنوان نامزد به مردم پیشنهاد کنم. البته مردم آزاد خواهند بود هررای را که مایل باشند، بدهند. وزرا را هم آن هیات در نظر بگیرند که من پیشنهاد کنم. کافی است این وزرا مسلمان و درستکار باشند، اصرار ندارم حتی ممکن است از وزرای سابق که خیانت نکرده‌اند، باشند. احساس من (و شاید دکتر یزدی) این بود که ایشان از ما فقط برای مرحله بعد از انقلاب که تشکیل دولت و مجلس و اداره مملکت است، می‌خواهند استفاده کنند و نسبت‌به مرحله ماقبل خیالشان راحت و برنامه معین است. گفتم با آقای دکتر یزدی می‌نشینیم و صورتی تهیه کرده خدمتتان می‌دهم.
در آخر‌جلسه چون فکر می‌کردیم قبل ‌از ‌رفتن شاه و آمدن ایشان به ایران، مسایل و مراحلی در اداره و پیروزی انقلاب داریم، گفتیم اجازه دهید همین هیات مشورتی‌ای که منصوب خواهید کرد، فعلا وظیفه رابط و نمایندگی را برای اداره انقلاب در ایران داشته باشد. این نظر را رد نکردند، ولی استقبال هم نکردند. صورتی که با همکاری آقای دکتر یزدی تهیه شده و دو‌روز بعد به آقای خمینی دادم تا آنجا که به‌خاطر دارم، شامل اشخاص ذیل از طبقات مختلف بود:
از علمای آقایان، مطهری، حاجی سید‌ابوالفضل موسوی‌زنجانی، دکتر بهشتی، هاشمی‌رفسنجانی، مهدوی‌کنی، (آقایان طالقانی و منتظری چون در زندان بودند و پیش‌بینی آزادی‌شان نمی‌شد، اسامی آنها در فهرست گذارده نشده بود.) از ملیون‌مبارز و مسلمان، آقایان دکتر سنجابی، دکتر سامی، مهندس کتیرایی و میناچی، از نهضتی‌‌ها آقایان دکتر سحابی، احمدصدر حاج‌سید‌جوادی، دکتر یزدی و خودم. از بازار آقایان عالی‌‌نسب و حاجی‌کاظم حاجی‌طرخانی. از افسران، سرتیپ علی‌اصغر مسعودی و سرتیپ ولی‌‌الله قرنی. پایه شورای انقلاب که در آذرماه۵٧ تشکل رسمی مخفی یافت، در آن ملاقات پاریس ریخته شد و آقای خمینی توصیه‌ای را که در پیام مرداد و شهریور فرستاده بودم، به‌این‌ترتیب پذیرفتند؛ منتها با دوماموریت یکی مشورت در حکومت و دیگر نمایندگی برای رهبری انقلاب. ابتدا نیز طی برنامه‌ای که آقای دکتر یزدی با نظر ایشان در پاریس تهیه کرده، قرار بود دوهیات جداگانه تشکیل شود؛ یکی هیات مشاورین امام برای انتخاب و معرفی اشخاص و دیگری شورای انقلاب، ولی در عمل و مقارن با ماموریتی که قبل‌از‌آمدن به ایران برای راه‌اندازی نفت داده بودند، اعضای آن دوهیات ادغام‌شده که به دستور ایشان از طرف آقای مطهری مصاحبه و دعوت شدند، غیر از دکتر باهنر، هیچ‌کس خارج از آنچه در پاریس صورت داده بودم نبودند، فقط آقایان مهندس عزت‌الله سحابی و دکتر عباس شیبانی در زمان مسافرت پاریس من هنوز در زندان بودند، امیدی به آزادی ایشان نمی‌رفت. ترکیب شورای انقلاب چند‌بار عوض شد.
ترکیب اول که به پیشنهاد نخست‌وزیر و تصویب وزرای دولت موقت بود، عبارتند از: آقایان طالقانی، مطهری، هاشمی‌رفسنجانی، دکتر بهشتی، مهدوی‌کنی، موسوی‌اردبیلی، دکتر باهنر، دکتر یزدی، دکتر سحابی، احمدصدر حاج‌سیدجوادی، مهندس کتیرایی، تیمسار قرنی و مهندس سحابی و دکتر شیبانی که بلافاصله بعد از خروج از زندان به فرانسه رفته بودند.
بعد از تعیین دولت موقت و خارج‌شدن وزرا از شورای انقلاب به‌جای ما آقایان بنی‌صدر، قطب‌‌زاده، مهندس موسوی، دکتر پیمان و جلالی را وارد کردند، بدون آنکه به‌جای شهید مطهری و مرحوم طالقانی شخص جدیدی جانشین شود.
تغییر سوم بعد از استعفای دولت موقت و واردکردن آقایان مهندس کتیرایی، مهندس معین‌فر، دکتر رضا صدر و من به دستور امام صورت گرفت که در عوض، آقایان دکتر پیمان، مهندس موسوی و جلالی خارج شدند. 1

آیت‌الله دکتر سید‌محمد حسینی‌بهشتی
ایشان روایت دیگری دارد«... من در ماه آبان قبل از اینکه ایشان را زیارت کنم، آقای مهندس بازرگان، دکتر سنجابی و عده‌ای دیگر رفته بودند و با ایشان ملاقات‌هایی داشتند. در اولین ملاقاتی که با ایشان کردم، بعد از مسایل کلی این مطلب را فرمودند که یکی از دوستان صورت اسامی را هم داده‌اند، من آن صورت را نگاه کردم که نام عده‌ای از چهره‌های روحانیون مبارز بود؛ عده‌ای از تحصیلکرده‌هایی که سابقه فعالیت سیاسی و مبارزاتی داشتند وسابقه نوعی از مدیریت و از ترکیب آنها می‌توان مجموعه‌ای به‌وجود آورد. من از گفتار امام استنباط کردم که ایشان روی بخش دوم بیشتر تکیه دارند، بیشتر تکیه‌شان این است که ما چگونه در جامعه باید آمادگی مقابله با آن خلأیی را داشته باشیم که بر مدیریت جامعه ممکن است پیش‌ آید. ولی خود من تکیه‌ام بیشتر روی بخش اول بود. من به ایشان عرض کردم که انقلاب و نهضت مردم دارد به اوج نزدیک می‌شود و این نقطه‌اوج حتما نقطه پیروزی فوری هم نیست و امکان یک‌مقابله کوبنده و شکننده از سوی رژیم و آمریکا وجود دارد. بنابراین قبل از هرچیز باید یک‌هسته آماده‌ای باشد برای اینکه بتواند به این حرکت توده‌ای و عظیم و تداومش کمک کند و این را فوری‌تر می‌یابیم... . با این زمینه‌ها من به ایشان عرض کردم فکر ایجاد هسته‌ای که تصمیم بگیرد، ضروری است.
بر این اساس بود که در این مذاکره، روی بخش دوم تاکید کردیم و ایشان با آشنایی‌هایی که از قبل داشتند، گروه پنج‌نفره‌ای از روحانیت را تعیین کردند تا درمورد مسایل تصمیم بگیرند و به‌وسیله تلفن یا مسافر به من اطلاع بدهند که در جریان باشم. ایشان گفتند شما پنج‌نفر (بهشتی، مطهری، باهنر، هاشمی و موسوی‌اردبیلی) تبادل‌نظر کنید و نتیجه را به من اطلاع بدهید. ضمنا از ما پنج‌نفر خواستند درمورد بخش دیگر، یعنی در‌نظر‌گرفتن مدیریت آینده کشور هم مطالعه کنیم. به‌این‌ترتیب هسته روحانیت مبارز در ارتباط با انقلاب به‌وجود آمد و ماموریت داشت که اولا در مراحلی که در پیش بود برای هماهنگی نیرو‌ها فعالیت کند و ثانیا برای آینده هم کار کند. نام این گروه شورای انقلاب نبود... . بعد از من دوستان دیگری رفتند به پاریس و اظهار‌نظر‌هایی کردند و آنجا یکی از دوستان پیشنهاد کرده بود خوب است نام این گروه را شورای انقلاب بگذاریم و نیز گفته شده بود که این گروه باید مرکب از روحانیت و چندنفر از چهره‌های معروف آن دوران باشد. دوستان برگشتند و شورای انقلاب ترکیبی شد از این پنج‌نفر و آقایان طالقانی، مهدوی‌کنی و آیت‌الله خامنه‌ای که بعدا اضافه شدند و چند‌چهره غیرروحانی که اول آقایان مهندس بازرگان، مهندس کتیرایی، دکتر سحابی و دکتر احمد صدر حاج‌سیدجوادی بودند و بعد به‌تدریج افراد دیگری اضافه شدند. بعد از تشکیل دولت، اعضای دولت از شورای انقلاب رفتند و آقایان یزدی، بنی‌صدر و قطب‌زاده که صحبت شده بود بازوی خارج از کشور شورای انقلاب باشند؛ اما تصویب نشده بود.2

آقای هاشمی‌رفسنجانی
ایشان سرگذشت ماجرا را به شکل متفاوتی تعریف می‌کند: «آقای مطهری در مراجعت از سفر پاریس، دستور رهبر انقلاب را مبنی بر تشکیل شورای انقلاب آوردند که آقایان مطهری، بهشتی، موسوی‌اردبیلی، باهنر و هاشمی‌رفسنجانی را به‌عنوان هسته اول شورای انقلاب تعیین و اجازه داده بودند که افراد دیگر با اتفاق‌نظر این پنج‌نفر، اضافه شوند و در جلسات ابتدایی تصمیم بر این شد که حتی‌الامکان ترکیب شورا از اعضای روحانی و غیرروحانی به نسبت مساوی و نزدیک به هم باشد. ترتیب انتخاب اعضای دیگر و تکمیل شورا چنین بود: پیش از پیروزی انقلاب، آقایان سید‌محمود طالقانی، سید‌علی خامنه‌ای، محمد‌رضا مهدوی‌کنی، احمد صدر حاج سید‌جوادی، مهندس مهدی بازرگان، دکتر یدالله سحابی، مهندس مصطفی کتیرایی، سرلشکر ولی‌الله قرنی، سرتیب علی‌اصغر مسعودی به اتفاق آرا به عضویت انتخاب شدند. پس از پیروزی انقلاب و تشکیل دولت موقت، آقایان بازرگان و سحابی و کتیرایی و حاج‌سید‌جوادی و قرنی به دولت و ارتش منتقل شدند و به‌جای آنها آقایان دکتر حسن حبیبی، مهندس عزت‌الله سحابی، دکتر عباس شیبانی، ابوالحسن بنی‌صدر و صادق قطب‌زاده انتخاب شدند و در مرحله بعد، پس از شهادت استاد مطهری، آقایان مهندس میر‌حسین موسوی، احمد جلالی و دکتر حبیب‌الله پیمان انتخاب شدند و آقای مسعودی به کار اجرایی رفت». 3
وی بر‌خلاف آیت‌الله شهید‌بهشتی، تاکید بر وزن مساوی شورای روحانی و غیرروحانی در شورای انقلاب دارد. البته اخیرا گفته‌اند که رهبر فقید انقلاب جمع اولیه‌ای را که آنها در ایران تشکیل داده بودند پذیرفته و مسوولیت شورای انقلاب را به آنها واگذار می‌کند.

دکتر ابراهیم یزدی
وزیر خارجه دولت موقت دراین‌باره می‌گوید: «آیت‌الله خمینی گفتند کسانی به‌عنوان مشاور را سیاسیون به من معرفی کنند. سه‌نفر را اسم بردند: آقایان بهشتی و مطهری و هاشمی‌رفسنجانی و قرار شد این سه، افراد سیاسی و مورداعتماد را معرفی کنند تا امام آنها را به عضویت در شورای انقلاب منصوب نمایند و همچنین از من خواستند به آقای مرحوم مهندس بازرگان و مرحوم مطهری تلفن کنم و از آنها بخواهم که به پاریس بیایند. وقتی مرحوم مطهری به پاریس آمد، برنامه سیاسی تنظیم‌شده را دیدند و استقبال کردند. روی مطالب آن بحث کردیم. بحث این بود که چه کسانی باید برای عضویت در شورای انقلاب دعوت شوند. راجع به افراد مختلف بحث کردیم. از مجموعه کسانی که پیش‌بینی شده بود تا زمانی که ما به ایران برگشتیم هشت نفر عضویت در شورای انقلاب را پذیرفته بودند که عبارت بودند از مرحوم مهندس بازرگان، مرحوم دکتر سحابی، دکتر سیداحمد صدرحاج سیدجوادی، مهندس سحابی، مهندس کتیرایی، دکتر شیبانی، تیمسار مسعودی و یک نفر دیگر. آیت‌الله خمینی هم به من گفتند عضو شورای انقلاب باشم. قرار بود آقای دکتر سنجابی هم به عضویت دعوت شود. همان موقع که ما در پاریس بودیم مرحوم مطهری زنگ زد به من و اطلاع داد که دکتر سنجابی نپذیرفته است. بعدا مرحوم مطهری توضیح داد که با سنجابی صحبت کرده بود و سنجابی پرسیده بود که اعضای شورای انقلاب چه کسانی هستند؟ مرحوم مطهری در جواب گفته بود که اول باید ببینم می‌پذیری یا نه؟ اگر پذیرفتی و آمدی دیگر همه را می‌بینی، آن‌وقت سنجابی پرسیده بود که آیا مهندس بازرگان هم هست و وقتی فهمید که ایشان هم حضور دارد، در جواب گفته بود که من نمی‌آیم. چون اعضای شورای انقلاب تکمیل نشده بود، از مرحوم بهشتی، آقای هاشمی، مرحوم مطهری، آقای خامنه‌ای و مرحوم باهنر برای عضویت در شورا دعوت به عمل آمد. در آن موقع هنوز مرحوم طالقانی به شورا دعوت نشده بود و به ایشان خبر نداده بودند. آقای فریدون سحابی به من زنگ زد و نگرانی دوستان را اطلاع داد؛ چرا‌که مرحوم طالقانی که تازه از زندان آزاد شده بود درصدد تشکیل یک شورای انقلاب است. ایشان بعد از آزادی از زندان به دلیل موقعیتی که داشتند نمایندگان همه گروه‌ها را دعوت کرده بودند به یک‌گردهمایی برای تشکیل شورای انقلاب. مرحوم طالقانی از شورای انقلابی که امام(ره) قصد داشتند درست کنند، خبر نداشتند و به ابتکار خودشان تشکیل چنین ‌شورایی را شروع کرده بودند و از نمایندگان همه احزاب، حزب ایران، جبهه ملی، نهضت آزادی و... جمع شده بودند برای اینکه یک هسته مرکزی به‌وجود بیاورند. مرحوم دکتر سامی هم دبیر این جلسه بود و صورت‌جلسات را شامل موضوعات و اسامی اشخاص و احزاب، همه را نوشته بود. مرحوم طالقانی چون از تشکیل شورای انقلاب بی‌اطلاع بوده به دکتر یدالله سحابی و مهندس بازرگان هم پیشنهاد مشارکت در آن جلسه را می‌دهد و در نتیجه دکتر سحابی و مهندس بازرگان در محظوریتی قرار می‌گیرند، زیرا از یک‌سو قرار بود که تشکیل شورای انقلاب به‌صورت مخفی باشد و ناگزیر این آقایان بنا به تعهد اخلاقی‌ای که داشتند به مرحوم طالقانی چیزی نگفته‌اند و ازطرفی هم نمی‌توانستند آن پیشنهاد را نادیده بگیرند.»4

نتیجه‌گیری
دکتر یزدی می‌پذیرد که تشکیل شورای انقلاب با نظر آیت‌الله خمینی بوده است؛ ولی در تعیین ترکیب نهایی، آیت‌الله مطهری نقش اصلی را داشته همچنین از ابتدا ترکیب سه‌نفره بهشتی، مطهری و هاشمی‌رفسنجانی دست بالا را در شورای انقلاب و نمایندگی آیت‌الله خمینی بر عهده داشته‌اند. بعد‌ها آیت‌الله خامنه‌ای، عبدالکریم موسوی‌اردبیلی، محمدجواد باهنر و محمدرضا مهدوی‌کنی به این جمع پیوستند.
به‌این‌ترتیب با تطبیق این روایت‌ها و ملاحظه دیگر منابع و شواهد، می‌توان نتیجه گرفت که آیت‌الله خمینی در ابتدا تمایلی به ایجاد نهاد و سازمان مشخصی برای رهبری دوره ‌گذار در انقلاب نداشته‌اند وی در جریان پیشنهاداتی که از سوی اطرافیان و به‌خصوص نیرو‌های انقلابی داخل ایران دریافت می‌کنند، می‌پذیرند تا جمع مشورتی شکل بگیرد. اولویت نیرو‌های داخل کشور در آن مقطع: نخست ایجاد مرکزی مشروع برای هماهنگی امور، مشارکت در رهبری انقلاب، موفقیت انقلاب، ایجاد کانالی مطمئن و معتبر برای دریافت نظرات آیت‌الله خمینی و انتقال پیام‌ها به ایشان و پرکردن خلأ نبود آیت‌الله در ایران.
آیت‌الله بهشتی همان‌گونه که خود به‌صراحت می‌گوید به‌دنبال جمع محدودی از روحانیت همفکر برای رهبری انقلاب بود.
در آن مقطع تلاش‌های دیگری در جریان بود که بر مشارکت همه گروه‌های انقلابی تاکید داشت. مرحوم محمود طالقانی نمایندگان گروه‌های انقلابی را در منزلش جمع کرده بود و شورایی تشکیل داده بود. همچنین نیروهایی چون علی‌اصغر حاج‌سیدجوادی، لاهیجی، داریوش فروهر و کریم سنجابی جلساتی داشتند و از چهره‌های روحانی نیز دعوت کرده بودند.
پی‌نوشت:
1- متن تدوین و تکمیل‌شده سخنرانی مهندس مهدی بازرگان در روز ۲۲بهمن ۱۳۶۰.
2- روزنامه جمهوری اسلامی، مورخ 6/12/1358، ص6.
3 و 4- ویژه‌نامه انقلاب‌اسلامی، ماهنامه راهبرد، 1387.

36سال از شکل‌گیری شورای انقلاب می‌گذرد. رصد‌کردن حوادث نشان می‌دهد برنامه از قبل تعیین‌شده‌ای برای تشکیل این شورا از پیش وجود نداشته است و فعالیت‌های این شورا و ترکیب آن بیشتر متاثر از تعامل نیرو‌های روحانی، روشنفکر و ملی - مذهبی انقلابی و تاثیر متقابل آنها بر تصمیمات یکدیگر بوده است.
برداشت اولیه از شورای انقلاب جمع مشورتی بوده تا افراد خوشنام، متدین و متخصص را برای اداره کشور معرفی کنند. تمایل اولیه آیت‌الله خمینی عدم استفاده از روحانیت در مجلس و دولت بوده است.
نام اولیه شورا نیز شورای انقلاب نبوده، ولی عملا بعد‌از‌مدتی جمع مشورتی عملا به‌صورت شورای انقلاب و تصمیم‌گیر درخصوص برنامه‌های دوره‌گذار درآمد که دستاوردهایی داشت. با توجه به اثرگذاری شورا در ماه‌های منتهی به انقلاب، نقل‌قول‌هایی که از آنها صورت گرفته، در بررسی تاریخ انقلاب می‌تواند موثر باشد.

شورا از قول مرحوم مهندس مهدی بازرگان
روز 30/7/57 به اتفاق آقای دکتر‌ابراهیم یزدی با آیت‌الله خمینی در نوفل‌لوشاتو ملاقات و مذاکره کرده و مختصری از وضع ایران، عقب‌نشینی‌‌های شاه و امکان توسعه فعالیت و پیشروی و پیروزی صحبت شد گفتم انتخابات مجلس که وعده آزادی آن را داده‌اند، فرصت خوبی برای نفوذ و موفقیت خواهد بود و شاه را می‌شود به‌تدریج بیرون انداخته، از راه‌های قانونی و مجلس موسسان تغییر نظام داد. ایشان بلافاصله اشکال کرده گفتند شور‌و‌هیجان مردم خواهد خوابید. شاه که رفت و به ایران آمدم، مردم نمایندگان مجلس و بعد دولت را انتخاب خواهند کرد، منتها از شما می‌خواهم افرادی را که مسلمان و مطلع و مورداعتماد باشند، علاوه‌بر خودتان و دکتر یزدی معرفی کنید که مشاوران من باشند و آنها بگویند چه کسی برای نمایندگی مجلس خوب است تا من به‌عنوان نامزد به مردم پیشنهاد کنم. البته مردم آزاد خواهند بود هررای را که مایل باشند، بدهند. وزرا را هم آن هیات در نظر بگیرند که من پیشنهاد کنم. کافی است این وزرا مسلمان و درستکار باشند، اصرار ندارم حتی ممکن است از وزرای سابق که خیانت نکرده‌اند، باشند. احساس من (و شاید دکتر یزدی) این بود که ایشان از ما فقط برای مرحله بعد از انقلاب که تشکیل دولت و مجلس و اداره مملکت است، می‌خواهند استفاده کنند و نسبت‌به مرحله ماقبل خیالشان راحت و برنامه معین است. گفتم با آقای دکتر یزدی می‌نشینیم و صورتی تهیه کرده خدمتتان می‌دهم.
در آخر‌جلسه چون فکر می‌کردیم قبل ‌از ‌رفتن شاه و آمدن ایشان به ایران، مسایل و مراحلی در اداره و پیروزی انقلاب داریم، گفتیم اجازه دهید همین هیات مشورتی‌ای که منصوب خواهید کرد، فعلا وظیفه رابط و نمایندگی را برای اداره انقلاب در ایران داشته باشد. این نظر را رد نکردند، ولی استقبال هم نکردند. صورتی که با همکاری آقای دکتر یزدی تهیه شده و دو‌روز بعد به آقای خمینی دادم تا آنجا که به‌خاطر دارم، شامل اشخاص ذیل از طبقات مختلف بود:
از علمای آقایان، مطهری، حاجی سید‌ابوالفضل موسوی‌زنجانی، دکتر بهشتی، هاشمی‌رفسنجانی، مهدوی‌کنی، (آقایان طالقانی و منتظری چون در زندان بودند و پیش‌بینی آزادی‌شان نمی‌شد، اسامی آنها در فهرست گذارده نشده بود.) از ملیون‌مبارز و مسلمان، آقایان دکتر سنجابی، دکتر سامی، مهندس کتیرایی و میناچی، از نهضتی‌‌ها آقایان دکتر سحابی، احمدصدر حاج‌سید‌جوادی، دکتر یزدی و خودم. از بازار آقایان عالی‌‌نسب و حاجی‌کاظم حاجی‌طرخانی. از افسران، سرتیپ علی‌اصغر مسعودی و سرتیپ ولی‌‌الله قرنی. پایه شورای انقلاب که در آذرماه۵٧ تشکل رسمی مخفی یافت، در آن ملاقات پاریس ریخته شد و آقای خمینی توصیه‌ای را که در پیام مرداد و شهریور فرستاده بودم، به‌این‌ترتیب پذیرفتند؛ منتها با دوماموریت یکی مشورت در حکومت و دیگر نمایندگی برای رهبری انقلاب. ابتدا نیز طی برنامه‌ای که آقای دکتر یزدی با نظر ایشان در پاریس تهیه کرده، قرار بود دوهیات جداگانه تشکیل شود؛ یکی هیات مشاورین امام برای انتخاب و معرفی اشخاص و دیگری شورای انقلاب، ولی در عمل و مقارن با ماموریتی که قبل‌از‌آمدن به ایران برای راه‌اندازی نفت داده بودند، اعضای آن دوهیات ادغام‌شده که به دستور ایشان از طرف آقای مطهری مصاحبه و دعوت شدند، غیر از دکتر باهنر، هیچ‌کس خارج از آنچه در پاریس صورت داده بودم نبودند، فقط آقایان مهندس عزت‌الله سحابی و دکتر عباس شیبانی در زمان مسافرت پاریس من هنوز در زندان بودند، امیدی به آزادی ایشان نمی‌رفت. ترکیب شورای انقلاب چند‌بار عوض شد.
ترکیب اول که به پیشنهاد نخست‌وزیر و تصویب وزرای دولت موقت بود، عبارتند از: آقایان طالقانی، مطهری، هاشمی‌رفسنجانی، دکتر بهشتی، مهدوی‌کنی، موسوی‌اردبیلی، دکتر باهنر، دکتر یزدی، دکتر سحابی، احمدصدر حاج‌سیدجوادی، مهندس کتیرایی، تیمسار قرنی و مهندس سحابی و دکتر شیبانی که بلافاصله بعد از خروج از زندان به فرانسه رفته بودند.
بعد از تعیین دولت موقت و خارج‌شدن وزرا از شورای انقلاب به‌جای ما آقایان بنی‌صدر، قطب‌‌زاده، مهندس موسوی، دکتر پیمان و جلالی را وارد کردند، بدون آنکه به‌جای شهید مطهری و مرحوم طالقانی شخص جدیدی جانشین شود.
تغییر سوم بعد از استعفای دولت موقت و واردکردن آقایان مهندس کتیرایی، مهندس معین‌فر، دکتر رضا صدر و من به دستور امام صورت گرفت که در عوض، آقایان دکتر پیمان، مهندس موسوی و جلالی خارج شدند. 1

آیت‌الله دکتر سید‌محمد حسینی‌بهشتی
ایشان روایت دیگری دارد«... من در ماه آبان قبل از اینکه ایشان را زیارت کنم، آقای مهندس بازرگان، دکتر سنجابی و عده‌ای دیگر رفته بودند و با ایشان ملاقات‌هایی داشتند. در اولین ملاقاتی که با ایشان کردم، بعد از مسایل کلی این مطلب را فرمودند که یکی از دوستان صورت اسامی را هم داده‌اند، من آن صورت را نگاه کردم که نام عده‌ای از چهره‌های روحانیون مبارز بود؛ عده‌ای از تحصیلکرده‌هایی که سابقه فعالیت سیاسی و مبارزاتی داشتند وسابقه نوعی از مدیریت و از ترکیب آنها می‌توان مجموعه‌ای به‌وجود آورد. من از گفتار امام استنباط کردم که ایشان روی بخش دوم بیشتر تکیه دارند، بیشتر تکیه‌شان این است که ما چگونه در جامعه باید آمادگی مقابله با آن خلأیی را داشته باشیم که بر مدیریت جامعه ممکن است پیش‌ آید. ولی خود من تکیه‌ام بیشتر روی بخش اول بود. من به ایشان عرض کردم که انقلاب و نهضت مردم دارد به اوج نزدیک می‌شود و این نقطه‌اوج حتما نقطه پیروزی فوری هم نیست و امکان یک‌مقابله کوبنده و شکننده از سوی رژیم و آمریکا وجود دارد. بنابراین قبل از هرچیز باید یک‌هسته آماده‌ای باشد برای اینکه بتواند به این حرکت توده‌ای و عظیم و تداومش کمک کند و این را فوری‌تر می‌یابیم... . با این زمینه‌ها من به ایشان عرض کردم فکر ایجاد هسته‌ای که تصمیم بگیرد، ضروری است.
بر این اساس بود که در این مذاکره، روی بخش دوم تاکید کردیم و ایشان با آشنایی‌هایی که از قبل داشتند، گروه پنج‌نفره‌ای از روحانیت را تعیین کردند تا درمورد مسایل تصمیم بگیرند و به‌وسیله تلفن یا مسافر به من اطلاع بدهند که در جریان باشم. ایشان گفتند شما پنج‌نفر (بهشتی، مطهری، باهنر، هاشمی و موسوی‌اردبیلی) تبادل‌نظر کنید و نتیجه را به من اطلاع بدهید. ضمنا از ما پنج‌نفر خواستند درمورد بخش دیگر، یعنی در‌نظر‌گرفتن مدیریت آینده کشور هم مطالعه کنیم. به‌این‌ترتیب هسته روحانیت مبارز در ارتباط با انقلاب به‌وجود آمد و ماموریت داشت که اولا در مراحلی که در پیش بود برای هماهنگی نیرو‌ها فعالیت کند و ثانیا برای آینده هم کار کند. نام این گروه شورای انقلاب نبود... . بعد از من دوستان دیگری رفتند به پاریس و اظهار‌نظر‌هایی کردند و آنجا یکی از دوستان پیشنهاد کرده بود خوب است نام این گروه را شورای انقلاب بگذاریم و نیز گفته شده بود که این گروه باید مرکب از روحانیت و چندنفر از چهره‌های معروف آن دوران باشد. دوستان برگشتند و شورای انقلاب ترکیبی شد از این پنج‌نفر و آقایان طالقانی، مهدوی‌کنی و آیت‌الله خامنه‌ای که بعدا اضافه شدند و چند‌چهره غیرروحانی که اول آقایان مهندس بازرگان، مهندس کتیرایی، دکتر سحابی و دکتر احمد صدر حاج‌سیدجوادی بودند و بعد به‌تدریج افراد دیگری اضافه شدند. بعد از تشکیل دولت، اعضای دولت از شورای انقلاب رفتند و آقایان یزدی، بنی‌صدر و قطب‌زاده که صحبت شده بود بازوی خارج از کشور شورای انقلاب باشند؛ اما تصویب نشده بود.2

آقای هاشمی‌رفسنجانی
ایشان سرگذشت ماجرا را به شکل متفاوتی تعریف می‌کند: «آقای مطهری در مراجعت از سفر پاریس، دستور رهبر انقلاب را مبنی بر تشکیل شورای انقلاب آوردند که آقایان مطهری، بهشتی، موسوی‌اردبیلی، باهنر و هاشمی‌رفسنجانی را به‌عنوان هسته اول شورای انقلاب تعیین و اجازه داده بودند که افراد دیگر با اتفاق‌نظر این پنج‌نفر، اضافه شوند و در جلسات ابتدایی تصمیم بر این شد که حتی‌الامکان ترکیب شورا از اعضای روحانی و غیرروحانی به نسبت مساوی و نزدیک به هم باشد. ترتیب انتخاب اعضای دیگر و تکمیل شورا چنین بود: پیش از پیروزی انقلاب، آقایان سید‌محمود طالقانی، سید‌علی خامنه‌ای، محمد‌رضا مهدوی‌کنی، احمد صدر حاج سید‌جوادی، مهندس مهدی بازرگان، دکتر یدالله سحابی، مهندس مصطفی کتیرایی، سرلشکر ولی‌الله قرنی، سرتیب علی‌اصغر مسعودی به اتفاق آرا به عضویت انتخاب شدند. پس از پیروزی انقلاب و تشکیل دولت موقت، آقایان بازرگان و سحابی و کتیرایی و حاج‌سید‌جوادی و قرنی به دولت و ارتش منتقل شدند و به‌جای آنها آقایان دکتر حسن حبیبی، مهندس عزت‌الله سحابی، دکتر عباس شیبانی، ابوالحسن بنی‌صدر و صادق قطب‌زاده انتخاب شدند و در مرحله بعد، پس از شهادت استاد مطهری، آقایان مهندس میر‌حسین موسوی، احمد جلالی و دکتر حبیب‌الله پیمان انتخاب شدند و آقای مسعودی به کار اجرایی رفت». 3
وی بر‌خلاف آیت‌الله شهید‌بهشتی، تاکید بر وزن مساوی شورای روحانی و غیرروحانی در شورای انقلاب دارد. البته اخیرا گفته‌اند که رهبر فقید انقلاب جمع اولیه‌ای را که آنها در ایران تشکیل داده بودند پذیرفته و مسوولیت شورای انقلاب را به آنها واگذار می‌کند.

دکتر ابراهیم یزدی
وزیر خارجه دولت موقت دراین‌باره می‌گوید: «آیت‌الله خمینی گفتند کسانی به‌عنوان مشاور را سیاسیون به من معرفی کنند. سه‌نفر را اسم بردند: آقایان بهشتی و مطهری و هاشمی‌رفسنجانی و قرار شد این سه، افراد سیاسی و مورداعتماد را معرفی کنند تا امام آنها را به عضویت در شورای انقلاب منصوب نمایند و همچنین از من خواستند به آقای مرحوم مهندس بازرگان و مرحوم مطهری تلفن کنم و از آنها بخواهم که به پاریس بیایند. وقتی مرحوم مطهری به پاریس آمد، برنامه سیاسی تنظیم‌شده را دیدند و استقبال کردند. روی مطالب آن بحث کردیم. بحث این بود که چه کسانی باید برای عضویت در شورای انقلاب دعوت شوند. راجع به افراد مختلف بحث کردیم. از مجموعه کسانی که پیش‌بینی شده بود تا زمانی که ما به ایران برگشتیم هشت نفر عضویت در شورای انقلاب را پذیرفته بودند که عبارت بودند از مرحوم مهندس بازرگان، مرحوم دکتر سحابی، دکتر سیداحمد صدرحاج سیدجوادی، مهندس سحابی، مهندس کتیرایی، دکتر شیبانی، تیمسار مسعودی و یک نفر دیگر. آیت‌الله خمینی هم به من گفتند عضو شورای انقلاب باشم. قرار بود آقای دکتر سنجابی هم به عضویت دعوت شود. همان موقع که ما در پاریس بودیم مرحوم مطهری زنگ زد به من و اطلاع داد که دکتر سنجابی نپذیرفته است. بعدا مرحوم مطهری توضیح داد که با سنجابی صحبت کرده بود و سنجابی پرسیده بود که اعضای شورای انقلاب چه کسانی هستند؟ مرحوم مطهری در جواب گفته بود که اول باید ببینم می‌پذیری یا نه؟ اگر پذیرفتی و آمدی دیگر همه را می‌بینی، آن‌وقت سنجابی پرسیده بود که آیا مهندس بازرگان هم هست و وقتی فهمید که ایشان هم حضور دارد، در جواب گفته بود که من نمی‌آیم. چون اعضای شورای انقلاب تکمیل نشده بود، از مرحوم بهشتی، آقای هاشمی، مرحوم مطهری، آقای خامنه‌ای و مرحوم باهنر برای عضویت در شورا دعوت به عمل آمد. در آن موقع هنوز مرحوم طالقانی به شورا دعوت نشده بود و به ایشان خبر نداده بودند. آقای فریدون سحابی به من زنگ زد و نگرانی دوستان را اطلاع داد؛ چرا‌که مرحوم طالقانی که تازه از زندان آزاد شده بود درصدد تشکیل یک شورای انقلاب است. ایشان بعد از آزادی از زندان به دلیل موقعیتی که داشتند نمایندگان همه گروه‌ها را دعوت کرده بودند به یک‌گردهمایی برای تشکیل شورای انقلاب. مرحوم طالقانی از شورای انقلابی که امام(ره) قصد داشتند درست کنند، خبر نداشتند و به ابتکار خودشان تشکیل چنین ‌شورایی را شروع کرده بودند و از نمایندگان همه احزاب، حزب ایران، جبهه ملی، نهضت آزادی و... جمع شده بودند برای اینکه یک هسته مرکزی به‌وجود بیاورند. مرحوم دکتر سامی هم دبیر این جلسه بود و صورت‌جلسات را شامل موضوعات و اسامی اشخاص و احزاب، همه را نوشته بود. مرحوم طالقانی چون از تشکیل شورای انقلاب بی‌اطلاع بوده به دکتر یدالله سحابی و مهندس بازرگان هم پیشنهاد مشارکت در آن جلسه را می‌دهد و در نتیجه دکتر سحابی و مهندس بازرگان در محظوریتی قرار می‌گیرند، زیرا از یک‌سو قرار بود که تشکیل شورای انقلاب به‌صورت مخفی باشد و ناگزیر این آقایان بنا به تعهد اخلاقی‌ای که داشتند به مرحوم طالقانی چیزی نگفته‌اند و ازطرفی هم نمی‌توانستند آن پیشنهاد را نادیده بگیرند.»4

نتیجه‌گیری
دکتر یزدی می‌پذیرد که تشکیل شورای انقلاب با نظر آیت‌الله خمینی بوده است؛ ولی در تعیین ترکیب نهایی، آیت‌الله مطهری نقش اصلی را داشته همچنین از ابتدا ترکیب سه‌نفره بهشتی، مطهری و هاشمی‌رفسنجانی دست بالا را در شورای انقلاب و نمایندگی آیت‌الله خمینی بر عهده داشته‌اند. بعد‌ها آیت‌الله خامنه‌ای، عبدالکریم موسوی‌اردبیلی، محمدجواد باهنر و محمدرضا مهدوی‌کنی به این جمع پیوستند.
به‌این‌ترتیب با تطبیق این روایت‌ها و ملاحظه دیگر منابع و شواهد، می‌توان نتیجه گرفت که آیت‌الله خمینی در ابتدا تمایلی به ایجاد نهاد و سازمان مشخصی برای رهبری دوره ‌گذار در انقلاب نداشته‌اند وی در جریان پیشنهاداتی که از سوی اطرافیان و به‌خصوص نیرو‌های انقلابی داخل ایران دریافت می‌کنند، می‌پذیرند تا جمع مشورتی شکل بگیرد. اولویت نیرو‌های داخل کشور در آن مقطع: نخست ایجاد مرکزی مشروع برای هماهنگی امور، مشارکت در رهبری انقلاب، موفقیت انقلاب، ایجاد کانالی مطمئن و معتبر برای دریافت نظرات آیت‌الله خمینی و انتقال پیام‌ها به ایشان و پرکردن خلأ نبود آیت‌الله در ایران.
آیت‌الله بهشتی همان‌گونه که خود به‌صراحت می‌گوید به‌دنبال جمع محدودی از روحانیت همفکر برای رهبری انقلاب بود.
در آن مقطع تلاش‌های دیگری در جریان بود که بر مشارکت همه گروه‌های انقلابی تاکید داشت. مرحوم محمود طالقانی نمایندگان گروه‌های انقلابی را در منزلش جمع کرده بود و شورایی تشکیل داده بود. همچنین نیروهایی چون علی‌اصغر حاج‌سیدجوادی، لاهیجی، داریوش فروهر و کریم سنجابی جلساتی داشتند و از چهره‌های روحانی نیز دعوت کرده بودند.
پی‌نوشت:
1- متن تدوین و تکمیل‌شده سخنرانی مهندس مهدی بازرگان در روز ۲۲بهمن ۱۳۶۰.
2- روزنامه جمهوری اسلامی، مورخ 6/12/1358، ص6.
3 و 4- ویژه‌نامه انقلاب‌اسلامی، ماهنامه راهبرد، 1387.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.