نگاهی به نقش سازمان ملی دانشگاهیان ایران در رخداد انقلاب
همبستگیملی؛ هدفی که دنبال شد
مهساجزینی
روزنامه کیهان در تاریخ چهارم آبانماه57 بیانیهای را منتشر کرد. این بیانیه نماد پیوستن رسمی دانشگاهیان به جنبش مردمی انقلاب بود. اگر تا پیش از آن دانشجویان و استادان دانشگاه در قالب کنفدراسیون، انجمنهای اسلامی یا شاخههای دانشجویی و دانشگاهی و سمپاتهای احزاب و گروههای سیاسی علیه رژیم مبارزه میکردند اما با اعلام موجودیت «سازمان ملی دانشگاهیان ایران»، صنف دانشگاهی و به طور مشخص، استادان دانشگاه هم مانند دیگر گروهها رسما به انقلاب پیوستند. این سازمان در ماههای شهریور و مهر ایجاد شده بود اما صدور بیانیه در آبانماه به آن، شکل علنی و رسمیتری میداد. خواستههای بیانیه عبارت بود از لغو فوری حکومت نظامی و قانون حکومت نظامی، آزادی کلیه زندانیان سیاسی و بازگشت بیقیدوشرط تبعیدشدگان، معرفی و مجازات عاملان کشتار 18اردیبهشت دانشگاه آذرآبادگان، محاکمه و مجازات مسببان کشتارهای ماههای اخیر، انحلال گارد دانشگاه و سازمانهای حفاظتی وابسته، بازگشت همه دانشجویان و استادانی که به بهانههای سیاسی از محیطهای دانشگاهی کنار گذاشته شده بودند و لغو هر نوع سانسور و کنترل بر اندیشه، کتاب، روزنامه و وسایل ارتباطجمعی. سازمان
ملی دانشگاهیان بهدنبال این بیانیه، هفته پیشروی خود را با نام هفته «همبستگی ملی» نامگذاری کرد و نخستین روز آن یعنی ششم آبانماه 57 با حضور بیش از چهارهزاردانشجو از دانشگاههای مختلف تهران در دانشگاه صنعتیشریف برگزار شد. اولین سخنران مراسم دکتر منوچهر هزارخانی بود که پیش از سخنرانیاش قطعنامه جلسه افتتاحیه همبستگی ملی در دانشگاه آریامهر (شریف) به وسیله یکی از استادان این دانشگاه خوانده شد. در این قطعنامه آمده بود: «ما دانشجویان- کارگران- کارمندان و اعضای هیاتعلمی دانشگاه صنعتی آریامهر این اقدامات را بهشدت محکوم و تقبیح میکنیم و به این وسیله اعلام میداریم فعالیتهای این دانشگاه در هفته همبستگی ملی دقیقا در چارچوب ادعاهای دولت دایر بر آزادی بیان و اجتماعات در داخل دانشگاههاست و به حکومت ایران اخطار میدهیم چنانچه عمال دستگاه به خشونت متوسل شوند مسوولیت عواقب آن دقیقا برعهده خود حکومت خواهد بود. و اعلام میداریم که ما دانشگاهیان بهشدت در برابر هرگونه اقدام این عوامل شناخته شده دستگاه، واکنش نشان خواهیم داد.»
بعد از خواندن قطعنامه، دکتر منوچهر هزارخانی سخنرانی خود را شروع کرد. هزارخانی هدف این مرحله از مبارزه ملت ایران را بهدست آوردن دموکراسی دانست و گفت: «دموکراسی ایجاب میکند که آزادی فکر و بیان را برای همه کسانی که جز ما میاندیشند نیز قایل باشیم و همانطور که ما حق فکرکردن داریم آنهایی که دیگران نامیده میشوند نیز محق هستند. اگر واقعا به دموکراسی اعتقاد داریم باید قبل از آنکه فرصت آن را پیدا کنیم که در جامعه این دموکراسی را مستقر کنیم در بین خود به گفتوگو و بحث بپردازیم.» نعمت میرزازاده (م.آزرم) دومین سخنران، به ضرورت تاریخی همبستگی ملی و عوارض بیفرهنگی و ضدفرهنگیبودن سیستم در جامعه اشاره کرد و گفت: «این امر مجال آگاهی درست و همهجانبه از مسیر مبارزات ملی میهن ما را بهویژه از نسل شما دانشجویان گرفته است، زیرا از سویی سانسور بیدریغ اجازه نشر و عرضه هیچ تحقیق و سند بیخدشهای را درباره تاریخ اجتماعی معاصر نداده است و نمیدهد و از سوی دیگر بسیاری از شما دانشجویان به جرم خواندن حتی همان کتابها و اسناد مخدوش، کارتان به زندان و اخراج از دانشگاه کشیده شده است. تعطیلی مطلق همه نهادهای دمکراتیک و حتی همه
فعالیتهای دانشجویی و بستن کتابخانههای دانشجویی- که تازه در صورت بازبودن باید از کتابهای مجاز تغذیه شوند- امکان برخورد آزادانه افکار و در نتیجه رشد اندیشهها را به نحو چشمگیری از میان برداشته است.» در اولین روزهای هفته همبستگی ملی، اخبار حاکی از گستردهشدن تظاهرات در شهرهای مختلف کشور و خیابانهای تهران بود. بسیاری از ادارات نیز در اعتصاب به سر میبردند و بازار تهران در حمایت از تحصن دانشگاهیان تعطیل شده بود. در هفته همبستگی ملی در دانشگاههای مختلف تهران و نیز شهرستانها جلسات سخنرانی برقرار بود. در دانشگاه تهران جلسات از حدود ساعتهشت شروع میشد و تا بعدازظهر ادامه مییافت. استادان دانشگاه، نویسندگان، شاعران، نماینده کارگران و کارمندان اعتصابی از سخنرانان دانشگاه بودند. سخنان و خواستهای مطروحه بعضی از روشنفکران آنچنان در حد و سطح پایینی قرار داشت که موجب تعجب شده بود. شعار امام که شاه باید برود، همه شعارها و خواستها را بیرنگ کرده بود؛ زیرا این شعار تمام شعارها و خواستها را نیز در خود داشت: «آزادی قلم»، «آزادی بیان»، «آزادی زندانیان سیاسی».
در روز هشتمبهمن۱۳۵۷ حدود ۴۰نفر از روحانیون مبارز تهران، مدرسین حوزه علمیه قم و نمایندگان روحانیت مبارز شهرستانها در اعتراض به بستهشدن فرودگاه و جلوگیری از بازگشت امام در محل مسجد دانشگاه تهران تحصن کردند. سازمان ملی دانشگاهیان ایران هم با صدور اعلامیهای پشتیبانی خود را از اقدام روحانیون متحصن اعلام کرد. در بیانیه این سازمان دانشگاهی آمده بود: «سازمان ملی دانشگاهیان ایران (دانشگاه تهران) پشتیبانی کامل خود را از خواست روحانیون متحصن ابراز میکند و انتخاب دانشگاه تهران را بهعنوان محل این تحصن نشانه دیگری از همبستگی همه قشرهای مردم ایران در تحقق هدفهای انقلاب بزرگ ملت ایران میداند.»
نجاتاللهی، اولین شهید سازمان
اوج فعالیت و تاثیرگذاری سازمان ملی دانشگاهیان در رخداد انقلاب را باید در اعتصاب 25روزه استادان دانشگاه تهران دید. روز ۲٨آذر موقعیکه تعدادی از استادان عضو سازمان ملی دانشگاهیان قصد ورود به دانشگاه را داشتند نظامیان مانع شدند و وقتی استادان به رییس انتصابی دانشگاه که در خیابان پشت باشگاه با عدهای از مسوولان دانشگاه قدم میزد اعتراض کردند، او به یکی از استادان توهین کرد و همین امر موجب شد تا استادان برای تصمیمگیری در مورد این اهانت به دانشکده اقتصاد در امیرآبادشمالی بروند. در آنجا استادان قرار گذاشتند صبح ۲۹آذر برای اعتراض به دبیرخانه طبقهپنجم که محل رییس و معاونان دانشگاه است، بروند و خواستههای خود را که معذرتخواهی رییس دانشگاه از استادان و دستور بازگشایی دانشگاه بود، مطرح کنند. ساعت۱۰ صبح درحالیکه شورای روسای دانشکدهها در سالن اجتماعات طبقهپنجم دبیرخانه برپا بود، بیش از صدنفر از استادان به آنجا رفتند و خواستهای خود را مطرح کردند. بحثهای مفصلی درگرفت و بالاخره استادان تصمیم به تحصن در همانجا گرفتند. این تحصن یککشته هم داشت؛ کامران نجاتاللهی عضو هیاتدبیره سازمان روز پنجمدی1357 یعنی 47روز قبل
از پیروزی انقلاب در حالی که فقط 24سال داشت، رو به بالکن دبیرخانه وزارت علوم ایستاده بود که مورد اصابت گلوله قرار گرفت. خبر تاسفباری بهسرعت در تهران پیچید؛ حدود ساعت2:30 به سوی استادان متحصن آتش گشوده شده بود و کامران مجروح و سپس در بیمارستان درگذشت. تحصن استادان با همدردی دانشجویان روبهرو شد. دانشجویان تامین غذا و دیگر وسایل تحصن را برعهده گرفتند و از فردای آن روز که خبر در سراسر تهران منتشر شد، دستهدسته مردم با حضور جلو دبیرخانه که بهشدت از سوی نظامیان محاصره شده بود، همبستگی خود را با دانشگاه ابراز کردند. این تحصن ۲۵روزه مظهری از همبستگی بین دانشگاهیان و قشرهای گوناگون اعم از کارگران، معلمان، بازاریان و روحانیت و...
آیا سازمان در ید چپیها بود؟
صادق زیباکلام استاد فعلی علوم سیاسی دانشگاه تهران که در آن دوران، «مهندس» خطاب میشد و مسوول آزمایشگاه شیمی بود، اخیرا کتابی با عنوان «دکتر ملکی، استادی برای تمام فصول» منتشر کرده که در آن به شکل خاطرهنگاری، به ماجرای تحصن اساتید پرداخته است؛ اینکه در آن رویداد استادانی با گرایشات اسلامی در کنار استادان دیگر با گرایشات چپ، مذهبی و ملیگرایانه شرکت داشتند. تحصن بارها با تهدید مواجه شد و حتی متحصنان را تهدید به برخورد حذفی کردند. بین متحصنان بهویژه بعد از کشتهشدن کامران نجاتاللهی بر سر ادامه دادن تحصن اختلاف افتاده بود. بعد از آن بود که شماری از استادان از جمله زیباکلام و دکتر محمدملکی و دکترکاظم ابهری با توافق دیگران برای چارهجویی نزدمرحوم آیتالله طالقانی رفتند. این همزمان بود با رفتن دولت ازهاری و آمدن بختیار؛ چراکه وضعیت بعد از رویکارآمدن بختیار تغییر کرده بود. طالقانی ابتدا پیام میدهد و بعدا خودش در جمع متحصنان حاضر میشود، توصیه و بعد هم سخنرانی میکند. زیباکلام میگوید: «مرحوم طالقانی گفتند شما چرا از دولت انتظار دارید دانشگاه را باز کند، حالا چه دولت ازهاری باشد
و چه دولت بختیار، خود استادان بروند و دانشگاه را باز کنند. انعکاس بازدید آیتالله طالقانی از متحصنان دانشگاه تهران نهتنها در سطح شهر بازتابی گسترده یافت بلکه سخنرانی آیتالله طالقانی در جمع استادان بلافاصله با تلفن به روزنامهها و شهرستانها مخابره شد.» زیباکلام میگوید عین متن سخنرانی را خود او دقیقا و بهطور کامل برای روزنامههای اطلاعات و کیهان تلفنی خواند، با این همه وقتی روزنامهها عصر منتشر شدند، قسمتی از آن را که گفته بود: «دزدان همه چیز ما را بردند و بهجای خداپرستی، شاهپرستی و فردپرستی را جایگزین کردند و همچنین دانشگاه ما دانشگاه درباریشده است را سانسور کرده بودند.» در نهایت توصیه طالقانی به بازکردن دانشگاهها از سوی خود دانشگاهیان منجر به حرکتی تاریخی شد و اینکه با اعلام قبلی استادان از تحصن خارج شدند و درپایان تحصن درهای دانشگاه تهران را خودشان باز کردند. زیباکلام میگوید: «حقیقتا جمعیتی نزدیک به یکمیلیوننفردر آن زمان تهران جمع شدند و پس از بازکردن درهای دانشگاه تهران یکییکی سایر دانشگاهها را بازگشایی میکردند.»
سازمان ملی دانشگاهیان ترکیبی از همه گروهها و افکار بود اگرچه ابراهیم اسرافیلیان از نزدیکان به حسن آیت که در دانشکده فنی تدریس میکرده در گفتوگویی مدعی شده بود که این سازمان در ید چپیها بوده و برای همین از امضای اساسنامه آن خودداری کرده، او گفته است: «یادم هست که روزی در همین اتاق در خانه نشسته بودیم، آقای آیت با آقای طاهر قاسمی که استاد دانشگاه بود و فردی که از بچههای مجاهدین بود به خانه ما آمد و گفت: اینها اساسنامهای نوشتهاند برای تشکیل سازمان ملی دانشگاهیان. من نگاهی به آن اساسنامه کردم و متوجه شدم که متعلق به چپیهاست ولی امضا کردم. در آخر جلسه به قاسمی گفتم که این سازمان متعلق به چپیهاست و من هم برای نفوذکردن در میان آنها امضا کردم. سازمان ملی دانشگاهیان مخالف شاه بود اما تمایلات چپگرایانه داشت...» احتمالا گفته اسرافیلیان تحت تاثیر مخالفتهای بعدی آیت با این سازمان بوده است.
او در ادامه با اشاره به اینکه آیت از چپیبودن سازمان مطلع بود گفته است: «خودش عضو آن سازمان نشد و کاری کرد که تاول آن روی جگر اعضای آن سازمان ماند. آیت آمد و به من گفت اساسنامهای با عنوان «جامعه اسلامی دانشگاهیان» نوشتهام و میخواهم این را در برابر «سازمان ملی دانشگاهیان» بالا ببرم.» این درحالی است که برخلاف گفته اسرافیلیان، آیت به عنوان نماینده مدرسه عالی قضایی قم در جلسه انتخاب هیاتاجرایی سازمان ملی دانشگاهیان شرکت کرده بود و احتمالا علت مخالفت بعدیاش با این سازمان به عدمانتخابش در ترکیب هیاتاجرایی باز میگردد. در آن جلسه که در یکی از سالنهای دانشگاه پلیتکنیک برگزار میشود آیت فقط دو رای میاورد. رای خودش و اسرافیلیان. فارغ از اینکه در آن جلسه و هنگام بررسی اعتبارنامهها برخی معتقد بودند که نماینده مدرسه عالی صلاحیت شرکت در این جلسه را ندارد، چون یک مدرسه است نه دانشگاه و افراد باید نماینده استادان دانشگاه باشند که او نبود. از این که بگذریم ادعای اینکه سازمان در ید چپیها بود هم چندان قرین به واقعیت نیست. این را میتوان از فهرست نمایندگان این سازمان در دانشگاهها فهمید تا جایی که نماینده
دانشگاهشریف شهیددکتر عباسپور، دانشگاه امیرکبیر دکتر عسگری، دانشگاه مخابرات شهید قندی، دانشگاه علموصنعت دکتر اسرافیلیان، دانشگاه تهران دکتر ناصر پاکدامن، دکتر ترابعلی براتعلی و دکتر ملکی بودند و این با ادعای ابراهیم اسرافیلیان همساز نمیشود.
پیامهای حمایت از تحصن
با آغاز انتشار خبر تحصن، گروههای مختلف شروع به حمایت کردند. پیام همبستگی کارکنان صنعت نفت، پیام همبستگی بازاریان و اصناف، بیانیه کانون نویسندگان، پیام جامعه کارکنان سازمان برنامهوبودجه و بسیاری دیگر. پیام بازاریان با دستهگل در پشتیبانی از استادان متحصن بهوسیله محمود مانیان دبیر جامعه بازرگانان و اصناف و پیشهوران به استادان دانشگاه اهدا شد. در پیام کارکنان صنعت نفت آمدهبود: «سلام به دانشگاه، سلام به پاسداران شرف و آزادی، سلام به رهروان عشق و امید، سلام بر اساتید جانبرکف و آزاده... . سلام بازار و همه مردم مسلمان ایران بر شما دانشمندان و محققان و پژوهشگران عزیزی که با ایثار و فداکاری و اخلاص به ملت، نور امید میبخشید، سلام گرم و پرمهر ما بر شما اساتید باایمان دانشگاه...» در پیام کانون نویسندگان هم آمدهبود: «حکومت خشونت و بیداد نظامیان مدتهاست که دانشگاه و موسسات آموزشعالی کشور را، که همواره از سنگرهای دیرینه دفاع از آزادی و دموکراسی بودهاند، تعطیل کرده است تا به خیال خود ندای حقطلبانه استادان و دانشجویان را خاموش سازد، رژیم زور و قلدری و بیقانونی و استبداد، دشمنی آشکار و بیپرده خود با هرگونه
تظاهر آزادیخواهانه را تا آنجا رساند که متحصنان دانشگاه تهران را در محاصره نظامی درآورد و آن را تعطیل کرد و با اعتراضات مردم، دانشجویان، کارکنان و اساتید با خشونت و گلوله پاسخ داد.» کارکنان سازمان برنامهوبودجه هم در پیام خود نوشته بودند: «در روزی شکوهمند و بهیادماندنی، ملت قهرمان ایران بهیاری شما شتافته، پای به حریم مقدس دانشگاه نهاده و سکوت مهیب این سنگر آزادی را درهم شکسته و نالهها را هر چه رساتر بدل به فریادهای محکم و مشتهای گرهخورده کرده و به جهانیان نشان داده است که قدر این سنگر مقدس و سربازان جانباز آن و شهدای پاکباختهای چون استاد نجاتاللهیها را میشناسد و گرامی میدارد.» دانشگاه در آن ماهها و البته در سالهای پیش از آن، به محل بحث و یکی از پایگاههای اصلی انقلاب تبدیل شد، امری که فراموشی خواسته یا ناخواسته آن، فراموشی بخشی از تاریخ انقلاب است.
روزنامه کیهان در تاریخ چهارم آبانماه57 بیانیهای را منتشر کرد. این بیانیه نماد پیوستن رسمی دانشگاهیان به جنبش مردمی انقلاب بود. اگر تا پیش از آن دانشجویان و استادان دانشگاه در قالب کنفدراسیون، انجمنهای اسلامی یا شاخههای دانشجویی و دانشگاهی و سمپاتهای احزاب و گروههای سیاسی علیه رژیم مبارزه میکردند اما با اعلام موجودیت «سازمان ملی دانشگاهیان ایران»، صنف دانشگاهی و به طور مشخص، استادان دانشگاه هم مانند دیگر گروهها رسما به انقلاب پیوستند. این سازمان در ماههای شهریور و مهر ایجاد شده بود اما صدور بیانیه در آبانماه به آن، شکل علنی و رسمیتری میداد. خواستههای بیانیه عبارت بود از لغو فوری حکومت نظامی و قانون حکومت نظامی، آزادی کلیه زندانیان سیاسی و بازگشت بیقیدوشرط تبعیدشدگان، معرفی و مجازات عاملان کشتار 18اردیبهشت دانشگاه آذرآبادگان، محاکمه و مجازات مسببان کشتارهای ماههای اخیر، انحلال گارد دانشگاه و سازمانهای حفاظتی وابسته، بازگشت همه دانشجویان و استادانی که به بهانههای سیاسی از محیطهای دانشگاهی کنار گذاشته شده بودند و لغو هر نوع سانسور و کنترل بر اندیشه، کتاب، روزنامه و وسایل ارتباطجمعی. سازمان
ملی دانشگاهیان بهدنبال این بیانیه، هفته پیشروی خود را با نام هفته «همبستگی ملی» نامگذاری کرد و نخستین روز آن یعنی ششم آبانماه 57 با حضور بیش از چهارهزاردانشجو از دانشگاههای مختلف تهران در دانشگاه صنعتیشریف برگزار شد. اولین سخنران مراسم دکتر منوچهر هزارخانی بود که پیش از سخنرانیاش قطعنامه جلسه افتتاحیه همبستگی ملی در دانشگاه آریامهر (شریف) به وسیله یکی از استادان این دانشگاه خوانده شد. در این قطعنامه آمده بود: «ما دانشجویان- کارگران- کارمندان و اعضای هیاتعلمی دانشگاه صنعتی آریامهر این اقدامات را بهشدت محکوم و تقبیح میکنیم و به این وسیله اعلام میداریم فعالیتهای این دانشگاه در هفته همبستگی ملی دقیقا در چارچوب ادعاهای دولت دایر بر آزادی بیان و اجتماعات در داخل دانشگاههاست و به حکومت ایران اخطار میدهیم چنانچه عمال دستگاه به خشونت متوسل شوند مسوولیت عواقب آن دقیقا برعهده خود حکومت خواهد بود. و اعلام میداریم که ما دانشگاهیان بهشدت در برابر هرگونه اقدام این عوامل شناخته شده دستگاه، واکنش نشان خواهیم داد.»
بعد از خواندن قطعنامه، دکتر منوچهر هزارخانی سخنرانی خود را شروع کرد. هزارخانی هدف این مرحله از مبارزه ملت ایران را بهدست آوردن دموکراسی دانست و گفت: «دموکراسی ایجاب میکند که آزادی فکر و بیان را برای همه کسانی که جز ما میاندیشند نیز قایل باشیم و همانطور که ما حق فکرکردن داریم آنهایی که دیگران نامیده میشوند نیز محق هستند. اگر واقعا به دموکراسی اعتقاد داریم باید قبل از آنکه فرصت آن را پیدا کنیم که در جامعه این دموکراسی را مستقر کنیم در بین خود به گفتوگو و بحث بپردازیم.» نعمت میرزازاده (م.آزرم) دومین سخنران، به ضرورت تاریخی همبستگی ملی و عوارض بیفرهنگی و ضدفرهنگیبودن سیستم در جامعه اشاره کرد و گفت: «این امر مجال آگاهی درست و همهجانبه از مسیر مبارزات ملی میهن ما را بهویژه از نسل شما دانشجویان گرفته است، زیرا از سویی سانسور بیدریغ اجازه نشر و عرضه هیچ تحقیق و سند بیخدشهای را درباره تاریخ اجتماعی معاصر نداده است و نمیدهد و از سوی دیگر بسیاری از شما دانشجویان به جرم خواندن حتی همان کتابها و اسناد مخدوش، کارتان به زندان و اخراج از دانشگاه کشیده شده است. تعطیلی مطلق همه نهادهای دمکراتیک و حتی همه
فعالیتهای دانشجویی و بستن کتابخانههای دانشجویی- که تازه در صورت بازبودن باید از کتابهای مجاز تغذیه شوند- امکان برخورد آزادانه افکار و در نتیجه رشد اندیشهها را به نحو چشمگیری از میان برداشته است.» در اولین روزهای هفته همبستگی ملی، اخبار حاکی از گستردهشدن تظاهرات در شهرهای مختلف کشور و خیابانهای تهران بود. بسیاری از ادارات نیز در اعتصاب به سر میبردند و بازار تهران در حمایت از تحصن دانشگاهیان تعطیل شده بود. در هفته همبستگی ملی در دانشگاههای مختلف تهران و نیز شهرستانها جلسات سخنرانی برقرار بود. در دانشگاه تهران جلسات از حدود ساعتهشت شروع میشد و تا بعدازظهر ادامه مییافت. استادان دانشگاه، نویسندگان، شاعران، نماینده کارگران و کارمندان اعتصابی از سخنرانان دانشگاه بودند. سخنان و خواستهای مطروحه بعضی از روشنفکران آنچنان در حد و سطح پایینی قرار داشت که موجب تعجب شده بود. شعار امام که شاه باید برود، همه شعارها و خواستها را بیرنگ کرده بود؛ زیرا این شعار تمام شعارها و خواستها را نیز در خود داشت: «آزادی قلم»، «آزادی بیان»، «آزادی زندانیان سیاسی».
در روز هشتمبهمن۱۳۵۷ حدود ۴۰نفر از روحانیون مبارز تهران، مدرسین حوزه علمیه قم و نمایندگان روحانیت مبارز شهرستانها در اعتراض به بستهشدن فرودگاه و جلوگیری از بازگشت امام در محل مسجد دانشگاه تهران تحصن کردند. سازمان ملی دانشگاهیان ایران هم با صدور اعلامیهای پشتیبانی خود را از اقدام روحانیون متحصن اعلام کرد. در بیانیه این سازمان دانشگاهی آمده بود: «سازمان ملی دانشگاهیان ایران (دانشگاه تهران) پشتیبانی کامل خود را از خواست روحانیون متحصن ابراز میکند و انتخاب دانشگاه تهران را بهعنوان محل این تحصن نشانه دیگری از همبستگی همه قشرهای مردم ایران در تحقق هدفهای انقلاب بزرگ ملت ایران میداند.»
نجاتاللهی، اولین شهید سازمان
اوج فعالیت و تاثیرگذاری سازمان ملی دانشگاهیان در رخداد انقلاب را باید در اعتصاب 25روزه استادان دانشگاه تهران دید. روز ۲٨آذر موقعیکه تعدادی از استادان عضو سازمان ملی دانشگاهیان قصد ورود به دانشگاه را داشتند نظامیان مانع شدند و وقتی استادان به رییس انتصابی دانشگاه که در خیابان پشت باشگاه با عدهای از مسوولان دانشگاه قدم میزد اعتراض کردند، او به یکی از استادان توهین کرد و همین امر موجب شد تا استادان برای تصمیمگیری در مورد این اهانت به دانشکده اقتصاد در امیرآبادشمالی بروند. در آنجا استادان قرار گذاشتند صبح ۲۹آذر برای اعتراض به دبیرخانه طبقهپنجم که محل رییس و معاونان دانشگاه است، بروند و خواستههای خود را که معذرتخواهی رییس دانشگاه از استادان و دستور بازگشایی دانشگاه بود، مطرح کنند. ساعت۱۰ صبح درحالیکه شورای روسای دانشکدهها در سالن اجتماعات طبقهپنجم دبیرخانه برپا بود، بیش از صدنفر از استادان به آنجا رفتند و خواستهای خود را مطرح کردند. بحثهای مفصلی درگرفت و بالاخره استادان تصمیم به تحصن در همانجا گرفتند. این تحصن یککشته هم داشت؛ کامران نجاتاللهی عضو هیاتدبیره سازمان روز پنجمدی1357 یعنی 47روز قبل
از پیروزی انقلاب در حالی که فقط 24سال داشت، رو به بالکن دبیرخانه وزارت علوم ایستاده بود که مورد اصابت گلوله قرار گرفت. خبر تاسفباری بهسرعت در تهران پیچید؛ حدود ساعت2:30 به سوی استادان متحصن آتش گشوده شده بود و کامران مجروح و سپس در بیمارستان درگذشت. تحصن استادان با همدردی دانشجویان روبهرو شد. دانشجویان تامین غذا و دیگر وسایل تحصن را برعهده گرفتند و از فردای آن روز که خبر در سراسر تهران منتشر شد، دستهدسته مردم با حضور جلو دبیرخانه که بهشدت از سوی نظامیان محاصره شده بود، همبستگی خود را با دانشگاه ابراز کردند. این تحصن ۲۵روزه مظهری از همبستگی بین دانشگاهیان و قشرهای گوناگون اعم از کارگران، معلمان، بازاریان و روحانیت و...
آیا سازمان در ید چپیها بود؟
صادق زیباکلام استاد فعلی علوم سیاسی دانشگاه تهران که در آن دوران، «مهندس» خطاب میشد و مسوول آزمایشگاه شیمی بود، اخیرا کتابی با عنوان «دکتر ملکی، استادی برای تمام فصول» منتشر کرده که در آن به شکل خاطرهنگاری، به ماجرای تحصن اساتید پرداخته است؛ اینکه در آن رویداد استادانی با گرایشات اسلامی در کنار استادان دیگر با گرایشات چپ، مذهبی و ملیگرایانه شرکت داشتند. تحصن بارها با تهدید مواجه شد و حتی متحصنان را تهدید به برخورد حذفی کردند. بین متحصنان بهویژه بعد از کشتهشدن کامران نجاتاللهی بر سر ادامه دادن تحصن اختلاف افتاده بود. بعد از آن بود که شماری از استادان از جمله زیباکلام و دکتر محمدملکی و دکترکاظم ابهری با توافق دیگران برای چارهجویی نزدمرحوم آیتالله طالقانی رفتند. این همزمان بود با رفتن دولت ازهاری و آمدن بختیار؛ چراکه وضعیت بعد از رویکارآمدن بختیار تغییر کرده بود. طالقانی ابتدا پیام میدهد و بعدا خودش در جمع متحصنان حاضر میشود، توصیه و بعد هم سخنرانی میکند. زیباکلام میگوید: «مرحوم طالقانی گفتند شما چرا از دولت انتظار دارید دانشگاه را باز کند، حالا چه دولت ازهاری باشد
و چه دولت بختیار، خود استادان بروند و دانشگاه را باز کنند. انعکاس بازدید آیتالله طالقانی از متحصنان دانشگاه تهران نهتنها در سطح شهر بازتابی گسترده یافت بلکه سخنرانی آیتالله طالقانی در جمع استادان بلافاصله با تلفن به روزنامهها و شهرستانها مخابره شد.» زیباکلام میگوید عین متن سخنرانی را خود او دقیقا و بهطور کامل برای روزنامههای اطلاعات و کیهان تلفنی خواند، با این همه وقتی روزنامهها عصر منتشر شدند، قسمتی از آن را که گفته بود: «دزدان همه چیز ما را بردند و بهجای خداپرستی، شاهپرستی و فردپرستی را جایگزین کردند و همچنین دانشگاه ما دانشگاه درباریشده است را سانسور کرده بودند.» در نهایت توصیه طالقانی به بازکردن دانشگاهها از سوی خود دانشگاهیان منجر به حرکتی تاریخی شد و اینکه با اعلام قبلی استادان از تحصن خارج شدند و درپایان تحصن درهای دانشگاه تهران را خودشان باز کردند. زیباکلام میگوید: «حقیقتا جمعیتی نزدیک به یکمیلیوننفردر آن زمان تهران جمع شدند و پس از بازکردن درهای دانشگاه تهران یکییکی سایر دانشگاهها را بازگشایی میکردند.»
سازمان ملی دانشگاهیان ترکیبی از همه گروهها و افکار بود اگرچه ابراهیم اسرافیلیان از نزدیکان به حسن آیت که در دانشکده فنی تدریس میکرده در گفتوگویی مدعی شده بود که این سازمان در ید چپیها بوده و برای همین از امضای اساسنامه آن خودداری کرده، او گفته است: «یادم هست که روزی در همین اتاق در خانه نشسته بودیم، آقای آیت با آقای طاهر قاسمی که استاد دانشگاه بود و فردی که از بچههای مجاهدین بود به خانه ما آمد و گفت: اینها اساسنامهای نوشتهاند برای تشکیل سازمان ملی دانشگاهیان. من نگاهی به آن اساسنامه کردم و متوجه شدم که متعلق به چپیهاست ولی امضا کردم. در آخر جلسه به قاسمی گفتم که این سازمان متعلق به چپیهاست و من هم برای نفوذکردن در میان آنها امضا کردم. سازمان ملی دانشگاهیان مخالف شاه بود اما تمایلات چپگرایانه داشت...» احتمالا گفته اسرافیلیان تحت تاثیر مخالفتهای بعدی آیت با این سازمان بوده است.
او در ادامه با اشاره به اینکه آیت از چپیبودن سازمان مطلع بود گفته است: «خودش عضو آن سازمان نشد و کاری کرد که تاول آن روی جگر اعضای آن سازمان ماند. آیت آمد و به من گفت اساسنامهای با عنوان «جامعه اسلامی دانشگاهیان» نوشتهام و میخواهم این را در برابر «سازمان ملی دانشگاهیان» بالا ببرم.» این درحالی است که برخلاف گفته اسرافیلیان، آیت به عنوان نماینده مدرسه عالی قضایی قم در جلسه انتخاب هیاتاجرایی سازمان ملی دانشگاهیان شرکت کرده بود و احتمالا علت مخالفت بعدیاش با این سازمان به عدمانتخابش در ترکیب هیاتاجرایی باز میگردد. در آن جلسه که در یکی از سالنهای دانشگاه پلیتکنیک برگزار میشود آیت فقط دو رای میاورد. رای خودش و اسرافیلیان. فارغ از اینکه در آن جلسه و هنگام بررسی اعتبارنامهها برخی معتقد بودند که نماینده مدرسه عالی صلاحیت شرکت در این جلسه را ندارد، چون یک مدرسه است نه دانشگاه و افراد باید نماینده استادان دانشگاه باشند که او نبود. از این که بگذریم ادعای اینکه سازمان در ید چپیها بود هم چندان قرین به واقعیت نیست. این را میتوان از فهرست نمایندگان این سازمان در دانشگاهها فهمید تا جایی که نماینده
دانشگاهشریف شهیددکتر عباسپور، دانشگاه امیرکبیر دکتر عسگری، دانشگاه مخابرات شهید قندی، دانشگاه علموصنعت دکتر اسرافیلیان، دانشگاه تهران دکتر ناصر پاکدامن، دکتر ترابعلی براتعلی و دکتر ملکی بودند و این با ادعای ابراهیم اسرافیلیان همساز نمیشود.
پیامهای حمایت از تحصن
با آغاز انتشار خبر تحصن، گروههای مختلف شروع به حمایت کردند. پیام همبستگی کارکنان صنعت نفت، پیام همبستگی بازاریان و اصناف، بیانیه کانون نویسندگان، پیام جامعه کارکنان سازمان برنامهوبودجه و بسیاری دیگر. پیام بازاریان با دستهگل در پشتیبانی از استادان متحصن بهوسیله محمود مانیان دبیر جامعه بازرگانان و اصناف و پیشهوران به استادان دانشگاه اهدا شد. در پیام کارکنان صنعت نفت آمدهبود: «سلام به دانشگاه، سلام به پاسداران شرف و آزادی، سلام به رهروان عشق و امید، سلام بر اساتید جانبرکف و آزاده... . سلام بازار و همه مردم مسلمان ایران بر شما دانشمندان و محققان و پژوهشگران عزیزی که با ایثار و فداکاری و اخلاص به ملت، نور امید میبخشید، سلام گرم و پرمهر ما بر شما اساتید باایمان دانشگاه...» در پیام کانون نویسندگان هم آمدهبود: «حکومت خشونت و بیداد نظامیان مدتهاست که دانشگاه و موسسات آموزشعالی کشور را، که همواره از سنگرهای دیرینه دفاع از آزادی و دموکراسی بودهاند، تعطیل کرده است تا به خیال خود ندای حقطلبانه استادان و دانشجویان را خاموش سازد، رژیم زور و قلدری و بیقانونی و استبداد، دشمنی آشکار و بیپرده خود با هرگونه
تظاهر آزادیخواهانه را تا آنجا رساند که متحصنان دانشگاه تهران را در محاصره نظامی درآورد و آن را تعطیل کرد و با اعتراضات مردم، دانشجویان، کارکنان و اساتید با خشونت و گلوله پاسخ داد.» کارکنان سازمان برنامهوبودجه هم در پیام خود نوشته بودند: «در روزی شکوهمند و بهیادماندنی، ملت قهرمان ایران بهیاری شما شتافته، پای به حریم مقدس دانشگاه نهاده و سکوت مهیب این سنگر آزادی را درهم شکسته و نالهها را هر چه رساتر بدل به فریادهای محکم و مشتهای گرهخورده کرده و به جهانیان نشان داده است که قدر این سنگر مقدس و سربازان جانباز آن و شهدای پاکباختهای چون استاد نجاتاللهیها را میشناسد و گرامی میدارد.» دانشگاه در آن ماهها و البته در سالهای پیش از آن، به محل بحث و یکی از پایگاههای اصلی انقلاب تبدیل شد، امری که فراموشی خواسته یا ناخواسته آن، فراموشی بخشی از تاریخ انقلاب است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.