راز یک سقوط
سیدعلی میرباقری . استاد دانشگاه
بزرگترین فضیلتی که خدای رحمان، از سر لطفوکرم به انسان عطا کرده، توانایی تحلیلوتفکر در تمام حوادث و موجودات است. هیچکس نمیتواند قدرت تفکر را از انسان سلب کند. اصول مهمی که در قرآن روی آن تاکید شده، از جمله اصل «لا اکراه فیالدین» (قرآن، س بقره، آیه 257) و «لست علیهم بمصیطر» (س غاشیه، آیه 22) درهمین زمینه مورد توجه قرار میگیرد. ستمگران در طول تاریخ، با اعمال زور و فشار، فقط توانستهاند فضا را محدود کنند، اما تسلط کامل بر عقل و تفکر مردم، هرگز برایشان مقدور نبوده است. اگرچه انسان در چنین شرایطی ممکن است ساکت شود، اما در سکوت هم میبیند، میشنود و تفسیر و تحلیل میکند و بیزاری از چنین روشهایی در دورن وی بیشتر و بیشتر میشود. فلاسفه، تمایز مهم انسان با حیوان را قوه ناطقه او میدانند و معتقدند هرجامعهای که در آن امکان رشد و تکامل قوه نطق بیشتر باشد، به همان میزان، آن جامعه، انسانیتر است. نطق و کلام نوعی مبادله بین انسانها پدید میآورد؛ یعنی تراوشات عقلی انسان، با بیان و قلم در جامعه ردوبدل شده و از همین مسیر، شعار آزادی، محقق میشود؛ به زبان دیگر، این آزادی بیان و تضارب آرا و نظرات است که انسان و
جامعه را به سوی کمال سوق میدهد. تمدنهای مطلوب بشری، زمانی در جامعه پدید آمده و به اوج رسیده که آزادی بیان و افکار و عقاید، در آن به حد اعلا رسیده است. در بین تمام ملتها، خلاقیت، هنر و ادبیات و علم و فلسفه، مواقعی رشد و شکوفایی داشته که شرایط آزادی بیان فراهم بوده است و برعکس آنگاه که محدودیت اعمال شده و افراد، امکان انتقال تفکرات خود را از طریق بیان آزاد نداشتهاند، تمدنها رو به افول و زوال رفتهاند. این امر، سنگ بنای آزادیهای مشروع دیگر است و بهنظر قرآن، پرورش بندگان خاص خدا در جامعهای بهتر صورت میگیرد که در آن، افراد بتوانند آزادانه تبادل نظر کنند.
در قانوناساسی جمهوریاسلامی و اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز آزادی بیان، ممتازترین موقعیت را با خود دارد. پیامبران و مصلحان بزرگ الهی، در پی آن بودند که قدرت تفکر انسان بالاتر رفته و سکوت ریشهکن شود تا مردم بتوانند بهراحتی درمورد آنچه میفهمند با دیگران تبادلنظر کرده و نتیجهگیری کنند. این همان تربیتی است که سبب شد در جامعه صدر اسلام، اگر عضوی از جامعه، حتی نسبت به علت بلندی پیراهن مقتدرترین خلیفه رسولالله(ص) سوال داشت، در حضور جمع و در مقابل خلیفه آن را پرسیده و خلیفه نیز با احساس وظیفه کامل، به آن پاسخ روشن و قانعکننده میداد. در سال1357، که ملت ایران یکپارچه علیه ستمگریهای شاه قیام کرد و تمام اقوام و اقشار و پیروان همه مذاهب و مکتبها در آن حضور یکسان داشته و با امام خمینی(ره) -که ستمگریها و ظلمهای شاه را برملا میکرد- همراه شدند شعار اصلی، آزادی برای همه ملت بود. مهمترین ظلم نظام سابق، سلب آزادی بیان از مردم است، نظام پادشاهی هرنظر و هرکلام و گفتمان مقابل پادشاه را نفی و منتقدان را به سکوت مجبور میکرد تا به قول قرآن «فاستخف قومه فاطاعوه/ مردم را خار و ذلیل کرد تا مطیعش باشند» (س زخرف، آیه
54) و فقط یکنفر در صحنه نطق باقی بماند و بقیه مردم حق گفتن نداشته باشند. یعنی به قول مولوی «تو شوی پست، او سخن عالی کند». سعی این بود که با استفاده از وسایل و ابزار، اعم از تهدید یا تطمیع، افراد جامعه را خفه یا ساکت کنند تا با سلب هویت انسانی از جامعه، عناصری لال یا لکنتی پدید آید. براساس آموزههای دینی بود که مبارزان آن مقطع با چنین پدیدهای بهشدت مخالف بودند. امیرالمومنین علی(ع) در نامه معروف خود به مالکاشتر (حاکم مصر) مینویسد؛ «بهخاطر خدایی که تو را آفریده است، در مقابل مردم متواضع باش... تا کسی که نزد تو میآید، چنان آزادی بیان داشته باشد که بدون لکنت با تو صحبت کند، من چندین بار از پیامبر(ص) شنیدم که فرمود: به خدا قسم، خداوند هیچ امتی را رستگار نخواهد کرد، مگر آنکه ضعیفش بتواند حقش را از قوی، بدون لکنت مطالبه کند». عدم توجه به چنین توصیهای بود که در دوران پهلوی باعث شد، تا حد زیادی عنصر نقد از جامعه زدوده شود و «سخن پادشاه، پادشاه سخنها» باشد. امروز بر این اساس میتوان گفت که این مهمترین علت سقوط آن نظام شناخته میشود. شاه به این اصل در جامعهشناسی بیتوجه بود که «هنگامی که سیستم، امکان نقد
خود از سوی دیگران را سلب کرده و نظرات و حرکتهای اصلاحطلبانه را محدود کند، از درون دچار زوال و انحطاط خواهد شد.» با رعایت همین ویژگی است که جامعه و نظام ما، میتواند به حرکت تکاملی خود ادامه داده و صلاح و رستگاری و سازندگی حاصل شود. این بشارتی است که خدا به آن وعده داده و مسیری است که بندگان خاص او طی میکنند. «فبشر عبادالذین یستمعون القول فیتبعون احسنه... » (قرآن، س زمر، آ 19).
بزرگترین فضیلتی که خدای رحمان، از سر لطفوکرم به انسان عطا کرده، توانایی تحلیلوتفکر در تمام حوادث و موجودات است. هیچکس نمیتواند قدرت تفکر را از انسان سلب کند. اصول مهمی که در قرآن روی آن تاکید شده، از جمله اصل «لا اکراه فیالدین» (قرآن، س بقره، آیه 257) و «لست علیهم بمصیطر» (س غاشیه، آیه 22) درهمین زمینه مورد توجه قرار میگیرد. ستمگران در طول تاریخ، با اعمال زور و فشار، فقط توانستهاند فضا را محدود کنند، اما تسلط کامل بر عقل و تفکر مردم، هرگز برایشان مقدور نبوده است. اگرچه انسان در چنین شرایطی ممکن است ساکت شود، اما در سکوت هم میبیند، میشنود و تفسیر و تحلیل میکند و بیزاری از چنین روشهایی در دورن وی بیشتر و بیشتر میشود. فلاسفه، تمایز مهم انسان با حیوان را قوه ناطقه او میدانند و معتقدند هرجامعهای که در آن امکان رشد و تکامل قوه نطق بیشتر باشد، به همان میزان، آن جامعه، انسانیتر است. نطق و کلام نوعی مبادله بین انسانها پدید میآورد؛ یعنی تراوشات عقلی انسان، با بیان و قلم در جامعه ردوبدل شده و از همین مسیر، شعار آزادی، محقق میشود؛ به زبان دیگر، این آزادی بیان و تضارب آرا و نظرات است که انسان و
جامعه را به سوی کمال سوق میدهد. تمدنهای مطلوب بشری، زمانی در جامعه پدید آمده و به اوج رسیده که آزادی بیان و افکار و عقاید، در آن به حد اعلا رسیده است. در بین تمام ملتها، خلاقیت، هنر و ادبیات و علم و فلسفه، مواقعی رشد و شکوفایی داشته که شرایط آزادی بیان فراهم بوده است و برعکس آنگاه که محدودیت اعمال شده و افراد، امکان انتقال تفکرات خود را از طریق بیان آزاد نداشتهاند، تمدنها رو به افول و زوال رفتهاند. این امر، سنگ بنای آزادیهای مشروع دیگر است و بهنظر قرآن، پرورش بندگان خاص خدا در جامعهای بهتر صورت میگیرد که در آن، افراد بتوانند آزادانه تبادل نظر کنند.
در قانوناساسی جمهوریاسلامی و اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز آزادی بیان، ممتازترین موقعیت را با خود دارد. پیامبران و مصلحان بزرگ الهی، در پی آن بودند که قدرت تفکر انسان بالاتر رفته و سکوت ریشهکن شود تا مردم بتوانند بهراحتی درمورد آنچه میفهمند با دیگران تبادلنظر کرده و نتیجهگیری کنند. این همان تربیتی است که سبب شد در جامعه صدر اسلام، اگر عضوی از جامعه، حتی نسبت به علت بلندی پیراهن مقتدرترین خلیفه رسولالله(ص) سوال داشت، در حضور جمع و در مقابل خلیفه آن را پرسیده و خلیفه نیز با احساس وظیفه کامل، به آن پاسخ روشن و قانعکننده میداد. در سال1357، که ملت ایران یکپارچه علیه ستمگریهای شاه قیام کرد و تمام اقوام و اقشار و پیروان همه مذاهب و مکتبها در آن حضور یکسان داشته و با امام خمینی(ره) -که ستمگریها و ظلمهای شاه را برملا میکرد- همراه شدند شعار اصلی، آزادی برای همه ملت بود. مهمترین ظلم نظام سابق، سلب آزادی بیان از مردم است، نظام پادشاهی هرنظر و هرکلام و گفتمان مقابل پادشاه را نفی و منتقدان را به سکوت مجبور میکرد تا به قول قرآن «فاستخف قومه فاطاعوه/ مردم را خار و ذلیل کرد تا مطیعش باشند» (س زخرف، آیه
54) و فقط یکنفر در صحنه نطق باقی بماند و بقیه مردم حق گفتن نداشته باشند. یعنی به قول مولوی «تو شوی پست، او سخن عالی کند». سعی این بود که با استفاده از وسایل و ابزار، اعم از تهدید یا تطمیع، افراد جامعه را خفه یا ساکت کنند تا با سلب هویت انسانی از جامعه، عناصری لال یا لکنتی پدید آید. براساس آموزههای دینی بود که مبارزان آن مقطع با چنین پدیدهای بهشدت مخالف بودند. امیرالمومنین علی(ع) در نامه معروف خود به مالکاشتر (حاکم مصر) مینویسد؛ «بهخاطر خدایی که تو را آفریده است، در مقابل مردم متواضع باش... تا کسی که نزد تو میآید، چنان آزادی بیان داشته باشد که بدون لکنت با تو صحبت کند، من چندین بار از پیامبر(ص) شنیدم که فرمود: به خدا قسم، خداوند هیچ امتی را رستگار نخواهد کرد، مگر آنکه ضعیفش بتواند حقش را از قوی، بدون لکنت مطالبه کند». عدم توجه به چنین توصیهای بود که در دوران پهلوی باعث شد، تا حد زیادی عنصر نقد از جامعه زدوده شود و «سخن پادشاه، پادشاه سخنها» باشد. امروز بر این اساس میتوان گفت که این مهمترین علت سقوط آن نظام شناخته میشود. شاه به این اصل در جامعهشناسی بیتوجه بود که «هنگامی که سیستم، امکان نقد
خود از سوی دیگران را سلب کرده و نظرات و حرکتهای اصلاحطلبانه را محدود کند، از درون دچار زوال و انحطاط خواهد شد.» با رعایت همین ویژگی است که جامعه و نظام ما، میتواند به حرکت تکاملی خود ادامه داده و صلاح و رستگاری و سازندگی حاصل شود. این بشارتی است که خدا به آن وعده داده و مسیری است که بندگان خاص او طی میکنند. «فبشر عبادالذین یستمعون القول فیتبعون احسنه... » (قرآن، س زمر، آ 19).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.