|

حجت‌‌الاسلام محمدجواد حجتی‌کرمانی در گفت‌وگو با «شرق»:

مرگ فرزند امام (ره)، سرآغاز روندی جدید در مبارزه بود

حسین سخندان

گفت‌وگو با حجت‌الاسلام محمدجواد حجتی‌کرمانی از نیروهای مبارز پیش از انقلاب را با موضوع دلایل نیروهای سیاسی و مذهبی برای آغاز فعالیت علیه رژیم پهلوی آغاز کردیم. این چهره باسابقه انقلاب در گفت‌وگو با «شرق»، به مجموعه استدلال‌های خود و سایر نیروهای انقلاب برای آغاز این مسیر اشاره کرد که در ادامه می‌آید:

تصمیم به آغاز فعالیت مبارزاتی، حتما نیازمند یک جمع‌بندی جامع درباره شرایط و غیرقابل اصلاح تشخیص‌دادن دولت مستقر یا رژیم حاکم است. پیش از سال44 چگونه در چنین موضعی قرار گرفتید؟
بارها با این پرسش به‌ویژه در میان جوانان مواجه شده‌ام که با توجه به جمیع شرایط دوران پهلوی، انگیزه ما برای فعالیت‌های سیاسی انقلابی چه بوده است؟ دوران قبل از زندان و بعد از زندان تا پیروزی انقلاب، هرکدام دارای شرایطی بود که پرداختن به آن تا حدی می‌تواند به این پرسش، پاسخ دهد، گرچه به دلیل قرارنداشتن نسل امروز در آن فضا، ترسیم همه واقعیت‌ها ممکن نیست. ما یعنی «حزب‌ملل‌اسلامی»، نخستین گروه مبارزی بودیم که شیوه مسلحانه را ضد حکومت پهلوی دنبال کرد؛ یعنی پیش از گروه‌هایی چون مجاهدین انقلاب، مجاهدین خلق و چریک‌های فدایی خلق و...، فعالیت خود را آغاز کردیم. سال44 به دلایلی که قبلا گفته شده، فعالیت تشکیلات لو رفت و جملگی اعضا بازداشت و به حبس‌های طولانی مدت محکوم شدند. خبر فعالیت‌هایی نظیر هواپیماربایی و... توسط گروه‌های مسلح، در زندان به ما می‌رسید. در آن روزهای زندان فکر می‌کردیم با توجه به سیستم شاه و دشواری‌های فعالیت‌های سیاسی مبارزاتی، سال‌ها طول خواهد کشید تا رژیم سقوط کند. به‌هرحال برداشت بسیاری از نیروهای سیاسی بعد از کودتای 32تا ماجرای فیضیه و پس از آن، این بود که امکان تحقق اهداف اسلامی با چنین حکومتی ممکن نیست.
معمولا مبارزه مسلحانه برای تسریع در روند مبارزاتی انتخاب می‌شود. به‌عنوان اولین گروه از این نوع مبارزه، چه باورهایی در شما شکل گرفته بود؟
وقتی تصمیم گرفته شد روند کارهای مخفیانه که پیش‌بینی شده بود را جدی‌تر دنبال کنیم، تحت‌تاثیر فعالیت‌های چهره‌های انقلابی مانند چه‌گوارا و فیدل کاسترو بودیم اما این را هم می‌دانستیم که ممکن است سال‌ها این روند به طول بینجامد و افق کوتاه‌مدتی ترسیم نکرده بودیم. البته سرنوشت مبارزات کاسترو برای ما سرمشق بود، ولی سرنوشت چه‌‌گوارا به‌دلیل اینکه در راه هدف جان خود را از دست داده بود نیز مدنظر ما قرار داشت، بنابراین هیچ روشن نبود وضع ما چه خواهد شد و برای هر شرایطی آماده بودیم. بعدها که قیام‌های مسلحانه شروع شد باز هم فکر می‌کردیم روند به‌نتیجه‌رسیدن مبارزات و رخداد انقلاب خیلی طول بکشد.
پس از آزادی از زندان، روند فعالیت را چگونه دنبال کردید؟
پس از آزادی از زندان و طی دوران 10ساله آن، ازدواج کرده و برای تحصیل به قم رفتم. در دوران زندان، درباره برنامه‌هایی که لازم بود دنبال کنم، فکر کردم. افراد بسیاری همچنان در زندان بودند؛ آقای کاظم موسوی‌بجنوردی از حزب ما (ملل اسلامی)، حبس ابد گرفته بود، از هیات‌های موتلفه اسلامی برادران در زندان بودند؛ چهره‌هایی مانند آیت‌الله انواری، عسگراولادی و مرحوم عراقی و از بسیاری گروه‌های مبارز دیگر هم زندانیان بسیاری داشتیم. فضای حکومت شاه هم به‌گونه‌ای بود که نفس کسی درنمی‌آمد و در آن ایام خبری از فعالیت‌های مجاهدین و گروه‌های دیگر نبود و بسیاری از فعالان سیاسی را دستگیر کرده بودند. به‌هرحال مجموعه این فعالیت‌ها سبب شده بود تا مردم به وحشت بیفتند و گروه‌های سیاسی تاحدی فعالیت‌های خود را کاهش دهند. بیژن جزنی در زندان اعدام شد و ساواک به صغیر و کبیر رحم نمی‌کرد. در چنین شرایطی من فکر می‌کردم باید به امور دیگر پرداخت و البته شاید دیگران متفاوت از من می‌اندیشیدند.
چه اتفاقی باعث شد شما به شکل علنی بازهم وارد فعالیت شوید؟
ماجرای فوت حاج‌آقا مصطفی خمینی. معتقدم مرگ فرزند امام(ره)، زندگی‌ساز شد، چرا که سرآغاز روند جدیدی در دوران مبارزه بود. جلسات و مجالس ترحیم آغاز شدند. در مراسم چهلم حاج‌آقا مصطفی، من، مرحوم خلخالی و آقای ربانی املشی سخنرانی کردیم. میلیون‌ها نسخه در سراسر ایران به‌صورت صوتی و مکتوب از این سخنرانی‌ها توزیع شد. هیجان عمومی میان مردم ایجاد شده بود و ما قطعنامه‌ای صادر کردیم که در آن بر پایان تبعید رهبر فقید انقلاب و آزادی زندانیان سیاسی مانند مرحوم مهندس بازرگان و مرحوم آیت‌الله طالقانی تاکید شده بود. خواسته ما این بود که دانشگاه‌ها باز و فضای بسته، شکسته شود. در چنین شرایطی بود که چاپ یادداشت توهین‌آمیز با نام مستعار رشیدی مطلق در روزنامه اطلاعات، واکنش گسترده‌ای درپی‌داشت. ماجرای 19دی قم پدید آمد و کشتار آن روز، به چهلم‌های بعدی و به 17شهریور57 ختم شد. ما فکر نمی‌کردیم مرگ حاج‌آقا مصطفی باعث شود علما، خودشان، به‌خاطر سنت معمول، در نجف و ایران مراسم فاتحه‌خوانی برگزار کنند. این در حالی است که اختناق به‌گونه‌ای بود که اسم امام(ره) را هم نمی‌شد بر زبان آورد با این حال همین شرایط، باعث همبستگی میان مردم شد تا آنها بدانند امام(ره) هنوز در ذهن مردم زنده است اگرچه در تبعید به سر می‌برد.
در آن شرایط، امکانی برای نوعی تفاهم و مصالحه وجود نداشت؟
در دورانی که دوباره دستگیر و به تبعید فرستاده شدم، چهره‌هایی نظیر مرحوم بازرگان یا آیت‌الله شریعتمداری معتقد بودند راه میانه را باید دنبال کرد، چون وضعیت رژیم مانند گذشته نیست و ضعیف شده و شاه حاضر است امتیاز بدهد. به‌نوعی خیال مصالحه داشتند. روزی که شاه گفت صدای انقلاب مردم را شنیده است، این باور جدی شد که او رفتنی است. در واقع پس از آزادی از زندان، هیچ بارقه امیدی وجود نداشت تا زمانی که فوت حاج‌آقا مصطفی پیش آمد.
با توجه به شرایطی که ترسیم کردید، رخداد انقلاب کاملا قابل‌پیش‌بینی بوده است.
معجزه انقلاب که مورد بحث من است به همین معناست. اگر شرایط مادی را فقط بخواهیم لحاظ کنیم شاه در حوزه اقتصادی در ظاهر امر به دستاوردهایی رسیده بود. اخیرا کتابی از آقای سعید لیلاز خواندم که در آن تحلیلی از مساله نفت و افزایش قیمت آن بیان کرده بود و همچنین گفته بود هویدا در تمام مدت نخست‌وزیری، گوش‌به‌فرمان شاه بود و در تلاش برای برخی فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی. این دیدگاه شما را قبول دارم. من از دیدگاه جامعه‌شناسی و آرمانگرایی یا اعتقادات معنوی و اینکه انسان به لطف خدا و تقدیر الهی معتقد است، به موضوع انقلاب می‌نگرم. مجموعه عوامل برخلاف آنچه ظاهر امر نشان می‌داد در بطن جامعه در حال شکل‌گیری بود. عقده‌های دیرینه مردم سبب شده بود به هیچ‌وجه مسایل مادی آنها را اقناع نکند. به‌خاطر علایق مذهبی و اعتقادی که به نهضت عاشورا وجود داشت، فعالیت‌های دیگر شاه، تحت‌الشعاع قرار گرفته بود. ما بیشترین بهره‌گیری را از عاشوری حسینی در سال‌های56 و 57 بردیم. پرچمی به نام مظلومیت امام حسین(ع) که همه چیز خود را در راه خدا داده است، همان شرکت‌نفتی‌هایی را که طبقه متوسط به‌شمار می‌رفتند به این نقطه می‌رساند که در محرم برای امام شهید خود «خرج» بدهند. تسلط این روحیه معنوی و این هیجان روحی و مذهبی مردم در کنار وجهه کاریزماتیک و معنوی رهبر فقید انقلاب که یادآور پیشوایان دین بود و مردم ایشان را مرجع واجب‌الاطاعه می‌دانستند، بیانات و سخنرانی‌های امام(ره) را بی‌اندازه تاثیرگذار کرده بود.
شما سال54 از زندان آزاد شدید. قبل از ماجرای فوت آیت‌الله مصطفی خمینی، بیشتر به چه فعالیت‌هایی پرداختید؟
چندماهی سرگردان بودم و در کرمان به‌دنبال اجاره‌خانه و ازدواج و کارهای شخصی. سپس برای تحصیل به قم رفتم که آن سخنرانی چهلم آقامصطفی سبب دستگیری و تبعید من به ایرانشهر شد خدمت آیت‌الله خامنه‌ای بودیم که از مشهد به ایرانشهر تبعید شده بودند. به هر حال حوزه فعالیت آقای خامنه‌ای، مشهد بود که بازداشت و تبعید شدند. پس از آن من به سنندج و جیرفت تبعید شدم تا اواسط سال57.
برخورد مردم با یک تبعیدی که احتمالا تبلیغات رژیم وقت هم شرایطش را سخت‌تر می‌کرد، چگونه بود؟
ایرانشهر که بودیم، برادران ایرانشهری می‌آمدند در مسجد اهل تسنن و بیشتر در آنجا آموزش علوم دینی داشتیم. در سنندج نیز حشرونشر با مرحوم مفتی‌زاده، رهبر سنی‌ها وجود داشت. مردم در آن روزها هیجان انقلابی داشتند اما سطح آن را نمی‌توانم معین کنم. در سنندج در خیابان دخترخانم‌های بی‌حجاب هم به من به عنوان یک روحانی سلام می‌کردند. کردها حتی نسبت به تازه‌وارد‌ها بسیار میهمان‌نواز و گرم هستند. امروز اگر آن روزها را مانند فیلم در مقابل من نمایش دهند و مسایل گذشته را مرور کنم، تاکید می‌کنم آنگونه که می‌خواستیم در تامین زندگی مادی و معنوی مردم موفق نبودیم و در پاره‌ای موارد متاسفانه در جا زده‌ایم. من اقتصاددان نیستم اما یقین دارم اگر اخلاق سیاسی و اسلامی را رعایت می‌کردیم، انسجام ملی و اتحاد ملی باید مانند دوران انقلاب بود. بذر اختلاف و عدم توجه به سنت پیامبر، تلاش برای ندیدن دوستان و حذف آنان سبب شده تا من انقلابی، دغدغه‌های بسیاری داشته باشم. آن موقع بخش‌هایی از مردم و اکثر مبارزان، هیچ نگرانی از بابت مرگ نداشتند. مردم می‌دیدند مبارزان از امام گرفته تا آقای طالقانی و مرحوم بازرگان و گروه‌های مختلف ملی و چپ و مذهبی، همه چیز را برای اسلام و مردم یا آرمان خود فدا می‌کنند. مردم، اینها را یاد می‌گرفتند اما امروز کسانی که باید الگو باشند بعضا آموزگار تندی و اختلاف شده‌اند. باید بپذیریم مسوولیت به گردن همه ماست چه اگر فرهنگ تهمت و دوئیت هنوز هم ادامه دارد باید ببینیم برخی نشریات چه می‌کنند، در رادیو و تلویزیون مردم چه چیزهایی یاد می‌گیرند. وقتی همه‌اش جنجال باشد، وقتی بزرگان درگیر دعوا و جدل شوند، جوانان هم می‌گریزند. مبادا کشور عرصه مبارزات داخلی شود، مسایل خارجی مصرف داخلی پیدا کند یا در راهپیمایی 22بهمن به جای اتحاد، شعار علیه بزرگان و نیروهای باسابقه انقلاب سر داده شود.
خاطره‌نگاری، بخشی از تاریخ شفاهی تحولات ما را شکل می‌دهد. در این‌باره نکته‌ای دارید؟
یک‌مورد بگویم؛ بسیاری از کشتارهایی که در سراسر کشور شد به‌خاطر این بود که کسانی که در خیابان راه می‌افتادند، نمی‌دانستند نیروهای مقابل آنها، از خود مردم هستند و تندی صورت می‌گرفت و کشتار. به یاد دارم در کرمان در مسجد ملک با حضور جمعیت بسیاری از مردم، سخنرانی کردم. پس از آن‌عده‌ای قایل به خروج جمعیت از مسجد بودند و من مخالفت کردم اما کسی گوش نداد. آن روز متاسفانه سه کشته دادیم. روزی دیگر پس از سخنرانی، آقایی آمد و گفت، می‌خواهند به سمت سازمان امنیت کرمان راهپیمایی کنند و کسی نمی‌تواند جلوی ما را بگیرد. گفتم ماموران دولتی، برادران خود ما هستند. ما آرام حرکت می‌کنیم، با هیچ‌کس هم دعوا نداریم. نیروهای ارتشی جلو ما صف‌آرایی کردند به‌طوری که اگر یک قدم جلوتر می‌رفتیم، کشته می‌دادیم. در مقابل آنها در سخنرانی و خطاب به ارتشی‌ها گفتم از برادران خود می‌خواهم با ما همراهی کنند. ما اجازه می‌گیریم از آقایان که عکس بزرگ امام که پیشاپیش مردم بود را بالای ساختمان امنیت نصب کنیم. آنها اجازه دادند و یک کشته هم ندادیم. با مهربانی بیشتر، کار ما اتفاقا جلوه بیشتری داشت. اما مردم یا کسانی که برخی اجتماعات را اداره می‌کردند، خیال می‌کردند هر پاسبانی، خود شاه است و هر مامور دولتی، شخص هویداست. خود آرشام که رییس سازمان امنیت کرمان بود تفاوت‌هایی با دیگران داشت و حتی پاکروان با سرلشکر نصیری فرق داشتند. زندان که بودم سرلشکر مقدم، رییس سازمان امنیت به آنجا آمده بود تا با شهید باهنر مذاکراتی داشته باشد. باز هم می‌گویم به‌نظرم فضای کلی ایران به صورت معجزه‌آسایی طی چند ماه آنچنان تغییر کرد که مصداق آیه «فجعلنا یالها سافلها» شد و سلطنت پهلوی که فکر می‌کرد در سطوح عالی است، ناگهان فرود آمد. خود من تا زمانی که امام به ایران نیامده بودند فکر نمی‌کردم انقلاب به نتیجه برسد. از روز خروج شاه تا حضور امام، این باور به‌تدریج شکل گرفت که رژیم ساقط خواهد شد.

گفت‌وگو با حجت‌الاسلام محمدجواد حجتی‌کرمانی از نیروهای مبارز پیش از انقلاب را با موضوع دلایل نیروهای سیاسی و مذهبی برای آغاز فعالیت علیه رژیم پهلوی آغاز کردیم. این چهره باسابقه انقلاب در گفت‌وگو با «شرق»، به مجموعه استدلال‌های خود و سایر نیروهای انقلاب برای آغاز این مسیر اشاره کرد که در ادامه می‌آید:

تصمیم به آغاز فعالیت مبارزاتی، حتما نیازمند یک جمع‌بندی جامع درباره شرایط و غیرقابل اصلاح تشخیص‌دادن دولت مستقر یا رژیم حاکم است. پیش از سال44 چگونه در چنین موضعی قرار گرفتید؟
بارها با این پرسش به‌ویژه در میان جوانان مواجه شده‌ام که با توجه به جمیع شرایط دوران پهلوی، انگیزه ما برای فعالیت‌های سیاسی انقلابی چه بوده است؟ دوران قبل از زندان و بعد از زندان تا پیروزی انقلاب، هرکدام دارای شرایطی بود که پرداختن به آن تا حدی می‌تواند به این پرسش، پاسخ دهد، گرچه به دلیل قرارنداشتن نسل امروز در آن فضا، ترسیم همه واقعیت‌ها ممکن نیست. ما یعنی «حزب‌ملل‌اسلامی»، نخستین گروه مبارزی بودیم که شیوه مسلحانه را ضد حکومت پهلوی دنبال کرد؛ یعنی پیش از گروه‌هایی چون مجاهدین انقلاب، مجاهدین خلق و چریک‌های فدایی خلق و...، فعالیت خود را آغاز کردیم. سال44 به دلایلی که قبلا گفته شده، فعالیت تشکیلات لو رفت و جملگی اعضا بازداشت و به حبس‌های طولانی مدت محکوم شدند. خبر فعالیت‌هایی نظیر هواپیماربایی و... توسط گروه‌های مسلح، در زندان به ما می‌رسید. در آن روزهای زندان فکر می‌کردیم با توجه به سیستم شاه و دشواری‌های فعالیت‌های سیاسی مبارزاتی، سال‌ها طول خواهد کشید تا رژیم سقوط کند. به‌هرحال برداشت بسیاری از نیروهای سیاسی بعد از کودتای 32تا ماجرای فیضیه و پس از آن، این بود که امکان تحقق اهداف اسلامی با چنین حکومتی ممکن نیست.
معمولا مبارزه مسلحانه برای تسریع در روند مبارزاتی انتخاب می‌شود. به‌عنوان اولین گروه از این نوع مبارزه، چه باورهایی در شما شکل گرفته بود؟
وقتی تصمیم گرفته شد روند کارهای مخفیانه که پیش‌بینی شده بود را جدی‌تر دنبال کنیم، تحت‌تاثیر فعالیت‌های چهره‌های انقلابی مانند چه‌گوارا و فیدل کاسترو بودیم اما این را هم می‌دانستیم که ممکن است سال‌ها این روند به طول بینجامد و افق کوتاه‌مدتی ترسیم نکرده بودیم. البته سرنوشت مبارزات کاسترو برای ما سرمشق بود، ولی سرنوشت چه‌‌گوارا به‌دلیل اینکه در راه هدف جان خود را از دست داده بود نیز مدنظر ما قرار داشت، بنابراین هیچ روشن نبود وضع ما چه خواهد شد و برای هر شرایطی آماده بودیم. بعدها که قیام‌های مسلحانه شروع شد باز هم فکر می‌کردیم روند به‌نتیجه‌رسیدن مبارزات و رخداد انقلاب خیلی طول بکشد.
پس از آزادی از زندان، روند فعالیت را چگونه دنبال کردید؟
پس از آزادی از زندان و طی دوران 10ساله آن، ازدواج کرده و برای تحصیل به قم رفتم. در دوران زندان، درباره برنامه‌هایی که لازم بود دنبال کنم، فکر کردم. افراد بسیاری همچنان در زندان بودند؛ آقای کاظم موسوی‌بجنوردی از حزب ما (ملل اسلامی)، حبس ابد گرفته بود، از هیات‌های موتلفه اسلامی برادران در زندان بودند؛ چهره‌هایی مانند آیت‌الله انواری، عسگراولادی و مرحوم عراقی و از بسیاری گروه‌های مبارز دیگر هم زندانیان بسیاری داشتیم. فضای حکومت شاه هم به‌گونه‌ای بود که نفس کسی درنمی‌آمد و در آن ایام خبری از فعالیت‌های مجاهدین و گروه‌های دیگر نبود و بسیاری از فعالان سیاسی را دستگیر کرده بودند. به‌هرحال مجموعه این فعالیت‌ها سبب شده بود تا مردم به وحشت بیفتند و گروه‌های سیاسی تاحدی فعالیت‌های خود را کاهش دهند. بیژن جزنی در زندان اعدام شد و ساواک به صغیر و کبیر رحم نمی‌کرد. در چنین شرایطی من فکر می‌کردم باید به امور دیگر پرداخت و البته شاید دیگران متفاوت از من می‌اندیشیدند.
چه اتفاقی باعث شد شما به شکل علنی بازهم وارد فعالیت شوید؟
ماجرای فوت حاج‌آقا مصطفی خمینی. معتقدم مرگ فرزند امام(ره)، زندگی‌ساز شد، چرا که سرآغاز روند جدیدی در دوران مبارزه بود. جلسات و مجالس ترحیم آغاز شدند. در مراسم چهلم حاج‌آقا مصطفی، من، مرحوم خلخالی و آقای ربانی املشی سخنرانی کردیم. میلیون‌ها نسخه در سراسر ایران به‌صورت صوتی و مکتوب از این سخنرانی‌ها توزیع شد. هیجان عمومی میان مردم ایجاد شده بود و ما قطعنامه‌ای صادر کردیم که در آن بر پایان تبعید رهبر فقید انقلاب و آزادی زندانیان سیاسی مانند مرحوم مهندس بازرگان و مرحوم آیت‌الله طالقانی تاکید شده بود. خواسته ما این بود که دانشگاه‌ها باز و فضای بسته، شکسته شود. در چنین شرایطی بود که چاپ یادداشت توهین‌آمیز با نام مستعار رشیدی مطلق در روزنامه اطلاعات، واکنش گسترده‌ای درپی‌داشت. ماجرای 19دی قم پدید آمد و کشتار آن روز، به چهلم‌های بعدی و به 17شهریور57 ختم شد. ما فکر نمی‌کردیم مرگ حاج‌آقا مصطفی باعث شود علما، خودشان، به‌خاطر سنت معمول، در نجف و ایران مراسم فاتحه‌خوانی برگزار کنند. این در حالی است که اختناق به‌گونه‌ای بود که اسم امام(ره) را هم نمی‌شد بر زبان آورد با این حال همین شرایط، باعث همبستگی میان مردم شد تا آنها بدانند امام(ره) هنوز در ذهن مردم زنده است اگرچه در تبعید به سر می‌برد.
در آن شرایط، امکانی برای نوعی تفاهم و مصالحه وجود نداشت؟
در دورانی که دوباره دستگیر و به تبعید فرستاده شدم، چهره‌هایی نظیر مرحوم بازرگان یا آیت‌الله شریعتمداری معتقد بودند راه میانه را باید دنبال کرد، چون وضعیت رژیم مانند گذشته نیست و ضعیف شده و شاه حاضر است امتیاز بدهد. به‌نوعی خیال مصالحه داشتند. روزی که شاه گفت صدای انقلاب مردم را شنیده است، این باور جدی شد که او رفتنی است. در واقع پس از آزادی از زندان، هیچ بارقه امیدی وجود نداشت تا زمانی که فوت حاج‌آقا مصطفی پیش آمد.
با توجه به شرایطی که ترسیم کردید، رخداد انقلاب کاملا قابل‌پیش‌بینی بوده است.
معجزه انقلاب که مورد بحث من است به همین معناست. اگر شرایط مادی را فقط بخواهیم لحاظ کنیم شاه در حوزه اقتصادی در ظاهر امر به دستاوردهایی رسیده بود. اخیرا کتابی از آقای سعید لیلاز خواندم که در آن تحلیلی از مساله نفت و افزایش قیمت آن بیان کرده بود و همچنین گفته بود هویدا در تمام مدت نخست‌وزیری، گوش‌به‌فرمان شاه بود و در تلاش برای برخی فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی. این دیدگاه شما را قبول دارم. من از دیدگاه جامعه‌شناسی و آرمانگرایی یا اعتقادات معنوی و اینکه انسان به لطف خدا و تقدیر الهی معتقد است، به موضوع انقلاب می‌نگرم. مجموعه عوامل برخلاف آنچه ظاهر امر نشان می‌داد در بطن جامعه در حال شکل‌گیری بود. عقده‌های دیرینه مردم سبب شده بود به هیچ‌وجه مسایل مادی آنها را اقناع نکند. به‌خاطر علایق مذهبی و اعتقادی که به نهضت عاشورا وجود داشت، فعالیت‌های دیگر شاه، تحت‌الشعاع قرار گرفته بود. ما بیشترین بهره‌گیری را از عاشوری حسینی در سال‌های56 و 57 بردیم. پرچمی به نام مظلومیت امام حسین(ع) که همه چیز خود را در راه خدا داده است، همان شرکت‌نفتی‌هایی را که طبقه متوسط به‌شمار می‌رفتند به این نقطه می‌رساند که در محرم برای امام شهید خود «خرج» بدهند. تسلط این روحیه معنوی و این هیجان روحی و مذهبی مردم در کنار وجهه کاریزماتیک و معنوی رهبر فقید انقلاب که یادآور پیشوایان دین بود و مردم ایشان را مرجع واجب‌الاطاعه می‌دانستند، بیانات و سخنرانی‌های امام(ره) را بی‌اندازه تاثیرگذار کرده بود.
شما سال54 از زندان آزاد شدید. قبل از ماجرای فوت آیت‌الله مصطفی خمینی، بیشتر به چه فعالیت‌هایی پرداختید؟
چندماهی سرگردان بودم و در کرمان به‌دنبال اجاره‌خانه و ازدواج و کارهای شخصی. سپس برای تحصیل به قم رفتم که آن سخنرانی چهلم آقامصطفی سبب دستگیری و تبعید من به ایرانشهر شد خدمت آیت‌الله خامنه‌ای بودیم که از مشهد به ایرانشهر تبعید شده بودند. به هر حال حوزه فعالیت آقای خامنه‌ای، مشهد بود که بازداشت و تبعید شدند. پس از آن من به سنندج و جیرفت تبعید شدم تا اواسط سال57.
برخورد مردم با یک تبعیدی که احتمالا تبلیغات رژیم وقت هم شرایطش را سخت‌تر می‌کرد، چگونه بود؟
ایرانشهر که بودیم، برادران ایرانشهری می‌آمدند در مسجد اهل تسنن و بیشتر در آنجا آموزش علوم دینی داشتیم. در سنندج نیز حشرونشر با مرحوم مفتی‌زاده، رهبر سنی‌ها وجود داشت. مردم در آن روزها هیجان انقلابی داشتند اما سطح آن را نمی‌توانم معین کنم. در سنندج در خیابان دخترخانم‌های بی‌حجاب هم به من به عنوان یک روحانی سلام می‌کردند. کردها حتی نسبت به تازه‌وارد‌ها بسیار میهمان‌نواز و گرم هستند. امروز اگر آن روزها را مانند فیلم در مقابل من نمایش دهند و مسایل گذشته را مرور کنم، تاکید می‌کنم آنگونه که می‌خواستیم در تامین زندگی مادی و معنوی مردم موفق نبودیم و در پاره‌ای موارد متاسفانه در جا زده‌ایم. من اقتصاددان نیستم اما یقین دارم اگر اخلاق سیاسی و اسلامی را رعایت می‌کردیم، انسجام ملی و اتحاد ملی باید مانند دوران انقلاب بود. بذر اختلاف و عدم توجه به سنت پیامبر، تلاش برای ندیدن دوستان و حذف آنان سبب شده تا من انقلابی، دغدغه‌های بسیاری داشته باشم. آن موقع بخش‌هایی از مردم و اکثر مبارزان، هیچ نگرانی از بابت مرگ نداشتند. مردم می‌دیدند مبارزان از امام گرفته تا آقای طالقانی و مرحوم بازرگان و گروه‌های مختلف ملی و چپ و مذهبی، همه چیز را برای اسلام و مردم یا آرمان خود فدا می‌کنند. مردم، اینها را یاد می‌گرفتند اما امروز کسانی که باید الگو باشند بعضا آموزگار تندی و اختلاف شده‌اند. باید بپذیریم مسوولیت به گردن همه ماست چه اگر فرهنگ تهمت و دوئیت هنوز هم ادامه دارد باید ببینیم برخی نشریات چه می‌کنند، در رادیو و تلویزیون مردم چه چیزهایی یاد می‌گیرند. وقتی همه‌اش جنجال باشد، وقتی بزرگان درگیر دعوا و جدل شوند، جوانان هم می‌گریزند. مبادا کشور عرصه مبارزات داخلی شود، مسایل خارجی مصرف داخلی پیدا کند یا در راهپیمایی 22بهمن به جای اتحاد، شعار علیه بزرگان و نیروهای باسابقه انقلاب سر داده شود.
خاطره‌نگاری، بخشی از تاریخ شفاهی تحولات ما را شکل می‌دهد. در این‌باره نکته‌ای دارید؟
یک‌مورد بگویم؛ بسیاری از کشتارهایی که در سراسر کشور شد به‌خاطر این بود که کسانی که در خیابان راه می‌افتادند، نمی‌دانستند نیروهای مقابل آنها، از خود مردم هستند و تندی صورت می‌گرفت و کشتار. به یاد دارم در کرمان در مسجد ملک با حضور جمعیت بسیاری از مردم، سخنرانی کردم. پس از آن‌عده‌ای قایل به خروج جمعیت از مسجد بودند و من مخالفت کردم اما کسی گوش نداد. آن روز متاسفانه سه کشته دادیم. روزی دیگر پس از سخنرانی، آقایی آمد و گفت، می‌خواهند به سمت سازمان امنیت کرمان راهپیمایی کنند و کسی نمی‌تواند جلوی ما را بگیرد. گفتم ماموران دولتی، برادران خود ما هستند. ما آرام حرکت می‌کنیم، با هیچ‌کس هم دعوا نداریم. نیروهای ارتشی جلو ما صف‌آرایی کردند به‌طوری که اگر یک قدم جلوتر می‌رفتیم، کشته می‌دادیم. در مقابل آنها در سخنرانی و خطاب به ارتشی‌ها گفتم از برادران خود می‌خواهم با ما همراهی کنند. ما اجازه می‌گیریم از آقایان که عکس بزرگ امام که پیشاپیش مردم بود را بالای ساختمان امنیت نصب کنیم. آنها اجازه دادند و یک کشته هم ندادیم. با مهربانی بیشتر، کار ما اتفاقا جلوه بیشتری داشت. اما مردم یا کسانی که برخی اجتماعات را اداره می‌کردند، خیال می‌کردند هر پاسبانی، خود شاه است و هر مامور دولتی، شخص هویداست. خود آرشام که رییس سازمان امنیت کرمان بود تفاوت‌هایی با دیگران داشت و حتی پاکروان با سرلشکر نصیری فرق داشتند. زندان که بودم سرلشکر مقدم، رییس سازمان امنیت به آنجا آمده بود تا با شهید باهنر مذاکراتی داشته باشد. باز هم می‌گویم به‌نظرم فضای کلی ایران به صورت معجزه‌آسایی طی چند ماه آنچنان تغییر کرد که مصداق آیه «فجعلنا یالها سافلها» شد و سلطنت پهلوی که فکر می‌کرد در سطوح عالی است، ناگهان فرود آمد. خود من تا زمانی که امام به ایران نیامده بودند فکر نمی‌کردم انقلاب به نتیجه برسد. از روز خروج شاه تا حضور امام، این باور به‌تدریج شکل گرفت که رژیم ساقط خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.